Θ Ε Ρ Μ Ο Π Υ Λ Ε Σ της Δ Ο Ξ Α Σ,Α΄ μέρος

 

Όταν τον μακρινό Αύγουστο του 480 π.Χ. οι Σπαρτιάτες και οι Θεσπιείς ύψωσαν το ανάστημά τους στον Πέρση εισβολέα στο εξαφανισμένο σήμερα από τη γεωλογία Στενό των Θερμοπυλών, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι η πράξη τους αυτή θα γινόταν φάρος διαχρονικών, αιώνιων θα λέγαμε, συμβολισμών. Κι όμως, ήταν οι λίγοι που αντιστάθηκαν στους πολλούς, οι αδύναμοι που αμφισβήτησαν τους ισχυρούς, οι άνθρωποι που διάλεξαν την τιμή αντί της ασφάλειας. Οι Έλληνες ηττήθηκαν στη μάχη εκείνη, μα ποιος άραγε σήμερα θυμάται τις Θερμοπύλες ως ήττα και όχι ως θρίαμβο θάρρους και θυσίας;

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Μετά την αποτυχία στον Μαραθώνα, ο Δαρείος ετοιμάζει έναν νέο, μεγάλο στρατό για να καταλάβει ολόκληρη την Ελλάδα. Η ήττα των Περσών στον Μαραθώνα δεν έχει τερματίσει την περσική απειλή. Ο Δαρείος, απτόητος, σχεδιάζει νέα εκστρατεία, πολύ μεγαλύτερη αυτή τη φορά. Όμως, ο θάνατος θα τον προλάβει. Το 486 π.Χ. ο Δαρείος πεθαίνει και η εκστρατεία καθυστερεί. Στον θρόνο ανεβαίνει ο γιος του, ο Ξέρξης, ο οποίος συνεχίζει και εντατικοποιεί τις πολεμικές προετοιμασίες. Ναυπηγεί καινούρια πλοία, συγκεντρώνει προμήθειες και οπλισμό. Ο στρατός που σχηματίζεται από όλες τις γωνιές της αχανούς περσικής αυτοκρατορίας είναι τεράστιος. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι αποτελείται από σώματα που προέρχονται από 46 διαφορετικά έθνη. Η περσική εκστρατεία είναι η μεγαλύτερη που θα μπορούσε να οργανωθεί· δεν υπάρχει ανάλογο παράδειγμα στην ιστορία του αρχαίου κόσμου. Ο Ξέρξης είναι νέος και δυναμικός ηγεμόνας. Θέλει νέες κατακτήσεις και νέα εδάφη. Επιθυμεί την υποταγή των Ελλήνων, για να δώσει σε όλους τους υπηκόους του το παράδειγμα της τιμωρίας όσων αντιστέκονται στα σχέδιά του. Και, βέβαια, επιθυμεί την επέκταση προς τη Δύση και την Ευρώπη.

 

Σχετικά με τα μεγέθη και τους αριθμούς της εκστρατείας, έχει γίνει μέχρι σήμερα μεγάλη συζήτηση, με αφορμή τα υπερβολικά νούμερα που αναφέρει ο ιστορικός των Περσικών Πολέμων, Ηρόδοτος. Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν ότι οι Πέρσες είχαν συγκεντρώσει περίπου 200.000 άνδρες, ενώ ο στόλος που θα συνόδευε τον στρατό έφτανε τα 600 πολεμικά πλοία.

 

Η τεράστια στρατιά, ύστερα από μακρόχρονες προετοιμασίες, συγκεντρώνεται στις Σάρδεις. Προβλέπεται παράλληλη πορεία στρατού και στόλου, ώστε να υπάρχει αλληλοβοήθεια. Ο Ξέρξης αποφασίζει ότι ο Ελλήσποντος πρέπει να γεφυρωθεί με βάρκες για να περάσει ο στρατός στην Ευρώπη και ότι στη χερσόνησο του Άθω, στη Χαλκιδική, πρέπει να ανοιχτεί ένα τεράστιο κανάλι, ώστε να περάσει ο στόλος χωρίς να κινδυνεύσει από θαλασσοταραχές. Η πραγματοποίηση αυτών των έργων, ακόμη και για τη σύγχρονη εποχή, θεωρείται δύσκολο επίτευγμα — κι όμως, και τα δύο τελικά γίνονται.

Το 480 π.Χ., ο περσικός στρατός διασχίζει τον Ελλήσποντο και περνά στη Βόρεια Ελλάδα, ενώ ο στόλος κινείται παράλληλα. Μία προς μία, οι ελληνικές πόλεις παραδίδονται. Ο τελικός προορισμός είναι η Αθήνα.

Πριν όμως φτάσουν εκεί, στις Θερμές Πύλες, θα δοθεί μια μάχη που όμοιά της δεν θα υπάρξει ξανά στην παγκόσμια ιστορία.

Ο ταξιδιώτης που περνά σήμερα από τις Θερμοπύλες αδυνατεί να φανταστεί πόσο διαφορετικό ήταν το τοπίο την εποχή των Περσικών Πολέμων. Τα 2.500 χρόνια που μεσολάβησαν έφεραν μεγάλες γεωλογικές μεταβολές στην περιοχή. Οι προσχώσεις τεσσάρων ποταμών άλλαξαν τον τόπο, μετατοπίζοντας τη στεριά και σπρώχνοντας την ακτογραμμή πέντε και πλέον χιλιόμετρα μακριά. Το όρος Οίτη, με την κορυφή του, ορθώνεται όπως και τότε απέναντι από τη θάλασσα. Οι Θερμές Πύλες εξακολουθούν να υπάρχουν και σήμερα. Ανάμεσα στο βουνό και την ακτή, ένας στενός δρόμος επέτρεπε τότε τη διέλευση από και προς τη βόρεια Ελλάδα.

 

Αυτό το σημείο επέλεξαν οι ελληνικές συμμαχικές δυνάμεις, ύστερα από πρόταση του Θεμιστοκλή, για να ανακόψουν την προέλαση του περσικού στρατού, ενώ ο συμμαχικός στόλος θα έκλεινε τα στενά του Αρτεμισίου, ώστε να αποτρέψει την παράκαμψη των Θερμοπυλών από τη θάλασσα.

Οι Έλληνες έστειλαν 7.000 στρατιώτες για να καταλάβουν τα στενά, ανάμεσά τους και 300 επίλεκτοι Σπαρτιάτες πολεμιστές. Η Σπάρτη ήταν μια μικρή πόλη, με περίπου 9.000 πολίτες, αλλά με πλήθος δούλων, τους οποίους έπρεπε διαρκώς να επιτηρούν για να μην επαναστατήσουν. Οι πολίτες της εκπαιδεύονταν από την παιδική ηλικία αποκλειστικά ως στρατιώτες· ο στρατός ήταν η ζωή τους, τα όπλα προέκταση του σώματός τους. Ακόμη και οι παντρεμένοι ζούσαν στα στρατόπεδα.

Όλοι ήταν γνωστοί μεταξύ τους. Στεκόσουν σε παράταξη δίπλα στον αδελφό ή τον πατέρα σου· πίσω, δεξιά ή αριστερά σου, μπορεί να ήταν τα ξαδέλφια ή ένας θείος σου. Αυτή η στενή σχέση ενίσχυε τη συνοχή και την αλληλεγγύη, εξηγώντας την αυταπάρνηση και την αυτοθυσία των Σπαρτιατών στρατιωτών.

 

Η χάλκινη πανοπλία τους τρόμαζε τον αντίπαλο. Κάθε άνδρας κρατούσε μια μεγάλη ασπίδα, με χαραγμένο το γράμμα Λ. Η ασπίδα, από αμυντικό όπλο, είχε εξελιχθεί σε μέσο επίθεσης, με το οποίο ωθούσαν και πίεζαν τον εχθρό. Η προετοιμασία για τη μάχη ήταν τυπική: πρώτα οι περικνημίδες, έπειτα ο θώρακας και στο τέλος η ασπίδα και το δόρυ. Στη μάχη, όταν τα δόρατα έσπαζαν, οι πολεμιστές συνέχιζαν με την ασπίδα και το ξίφος. Το δόρυ ήταν το κύριο όπλο, μήκους περίπου τριών μέτρων, με σιδερένια αιχμή. Στη μάχη σώμα με σώμα χρησιμοποιούσαν και το κοντό ξίφος.

Η οπλιτική φάλαγγα ήταν ένας τρομερός σχηματισμός. Οι οπλίτες προχωρούσαν πλάι-πλάι, συντεταγμένοι, φωνάζοντας πολεμική ιαχή. Η πίεση που ασκούσαν στον αντίπαλο ήταν συντριπτική. Σε ανοιχτό πεδίο, η φάλαγγα δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί εύκολα από το ελαφρά οπλισμένο πεζικό των Περσών. Σύγχρονες δοκιμές έχουν δείξει ότι τα περσικά βέλη δεν μπορούσαν να διαπεράσουν τον ελληνικό θώρακα, ενώ η πυκνή διάταξη της φάλαγγας παρείχε σχεδόν απόλυτη προστασία. Ακόμη και το ιππικό δυσκολευόταν να τη διασπάσει.

 

"Οι Αθάνατοι" Πέρσες στρατιώτες

Ξεχωριστή θέση στο περσικό στράτευμα κατείχαν οι «Αθάνατοι». Ονομάζονταν έτσι γιατί κάθε φορά που ένας από αυτούς σκοτωνόταν, αντικαθιστόταν αμέσως από άλλον, ώστε ο αριθμός τους να παραμένει πάντοτε δέκα χιλιάδες. Ήταν το επίλεκτο σώμα του περσικού στρατού, καλά εκπαιδευμένο και βαριά οπλισμένο σε σύγκριση με το υπόλοιπο πεζικό.

Ο στρατός του Ξέρξη ήταν πολυεθνικός, συγκεντρωμένος από κάθε γωνιά της αχανούς αυτοκρατορίας. Στη σύνθεσή του υπήρχαν Πέρσες, Μήδοι, Βαβυλώνιοι, Αιγύπτιοι, Ινδοί, Σκύθες, ακόμη και Έλληνες των παραλίων της Μικράς Ασίας που τελούσαν υπό περσική κυριαρχία. Το βαρύ πεζικό αποτελούνταν κυρίως από Πέρσες και «Αθάνατους», οπλισμένους με ασπίδες από καλάμι, δόρατα και κοντά ξίφη. Το ελαφρύ πεζικό περιλάμβανε τοξότες, σφενδονήτες και ακοντιστές από περιοχές με παράδοση στη μακρινή βολή, ενώ το ιππικό —από Βακτριανούς, Σκύθες και άλλους λαούς της στέπας— φημιζόταν για την ταχύτητα και την ευελιξία του. Υπήρχαν ακόμη μηχανικοί και βοηθητικά σώματα, υπεύθυνα για την κατασκευή γεφυρών, την εκτέλεση έργων υποδομής και τη μεταφορά προμηθειών.

Η ποικιλία των όπλων και των πολεμικών τεχνικών έδινε στον περσικό στρατό τεράστια ευελιξία, αλλά και μεγάλες δυσκολίες συντονισμού, ειδικά απέναντι σε έναν μικρότερο, ομοιογενή και πειθαρχημένο αντίπαλο, όπως ήταν οι Έλληνες.

Σε αυτήν την κλειστή σπαρτιατική κοινωνία, ο βασιλιάς δεν θα μπορούσε παρά να είναι ο ηγέτης, ο στρατηγός, ο πρώτος στο πεδίο της μάχης. Επικεφαλής των τριακοσίων τίθεται ο βασιλιάς Λεωνίδας.

 

Ο Λεωνίδας, που από τύχη ανέβηκε στον θρόνο —καθώς προηγούνταν τα δύο μεγαλύτερα αδέλφια του— ήταν γενναίος και αποφασιστικός άνδρας. Βρισκόταν στην ηλικία των πενήντα περίπου ετών, ακμαίος και δυνατός. Ήταν άριστος γνώστης των πολεμικών τακτικών και της οπλιτικής φάλαγγας. Θα έλεγε κανείς πως πορευόταν προς το πεπρωμένο του, αν αναλογιστούμε τον χρησμό της Πυθίας, σύμφωνα με τον οποίο «ή θα καταστραφεί η Σπάρτη ή θα πεθάνει στο πεδίο της μάχης ο βασιλιάς της».

Ατάραχος, ο Λεωνίδας συγκεντρώνει και προετοιμάζει τους τριακόσιους. Διατάζει να αποχωρήσουν όσοι δεν είχαν γιους για να συνεχίσουν τη γενιά τους, και τους αντικαθιστά με άλλους που πληρούσαν αυτήν την προϋπόθεση. Η γυναίκα του, η Γοργώ, είχε ήδη γεννήσει τον γιο τους, τον Πλείσταρχο· έτσι και ο ίδιος ο βασιλιάς πληρούσε τον όρο που είχε θέσει για τη συγκρότηση της μονάδας.

 

Καθώς ετοιμαζόταν, η βασίλισσα Γοργώ τον ρώτησε αν είχε κάτι να της πει. Εκείνος της απάντησε να παντρευτεί έναν τίμιο άνδρα και να αναθρέψει γερά παιδιά. Τότε η Γοργώ τού παρέδωσε την ασπίδα και, σύμφωνα με τη σπαρτιατική παράδοση, του είπε: «Ή ταν ή επί τας» — να γυρίσει δηλαδή νικητής κρατώντας την ασπίδα ή να τον φέρουν νεκρό πάνω σε αυτήν.

Ίσως το γυναικείο ένστικτό της τής έλεγε πως αυτή ήταν η τελευταία φορά που τον έβλεπε.

Η κατάσταση στο ελληνικό στρατόπεδο είναι ρευστή. Οι κάτοικοι της Κεντρικής Ελλάδας γκρινιάζουν για τον μικρό αριθμό Πελοποννησίων στρατιωτών που συμμετέχουν στην εκστρατεία. Ορδές προσφύγων φτάνουν φέρνοντας τρομακτικές φήμες για την ισχύ και το πλήθος του περσικού στρατού. Κυκλοφορούν υπόνοιες πως κάποιες πόλεις είναι έτοιμες να μηδίσουν, να προσχωρήσουν δηλαδή στον εχθρό.

Μέσα σε αυτή την αβεβαιότητα, ο Λεωνίδας παραμένει ψύχραιμος. Αν και οι Σπαρτιάτες περιφρονούσαν τα τείχη, για να εμψυχώσει τους υπόλοιπους Έλληνες, διατάζει την επισκευή του ερειπωμένου τείχους των Φωκέων. Έχει πλήρως αντιληφθεί ότι το στενό πέρασμα αφαιρεί από τους Πέρσες το αριθμητικό τους πλεονέκτημα. Παράλληλα, ζητά ενισχύσεις από το συνέδριο των Ελλήνων.

Δέκα χρόνια πριν, στον Μαραθώνα, οι Αθηναίοι τα κατάφεραν. Γιατί όχι τώρα κι εκείνος;

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ...