Η μάχη στον Γρανικό ποταμό

 

Η μάχη που δόθηκε στον Γρανικό, τον Μάιο του 334 π.Χ., ήταν η πρώτη σύγκρουση μιας μεγάλης εκστρατείας που θα διαρκούσε έντεκα χρόνια και θα άλλαζε τον κόσμο. Δεν επρόκειτο απλώς για μια αναμέτρηση δύο στρατών, αλλά για το πρώτο αποφασιστικό βήμα της σύγκρουσης ανάμεσα στον ελληνικό και τον περσικό κόσμο. Η έκβασή της θα έκρινε όχι μόνο την τύχη της εκστρατείας, αλλά και το κύρος του νεαρού Μακεδόνα βασιλιά, που καλούνταν να αποδείξει ότι ήταν άξιος διάδοχος του Φιλίππου.

Για τον Αλέξανδρο, ο Γρανικός δεν ήταν μια μάχη επιλογής αλλά ανάγκης. Έπρεπε να επιβάλει την παρουσία του στη Μικρά Ασία, να διαλύσει την πρώτη περσική αντίσταση και να εξασφαλίσει ανεφοδιασμό και συμμάχους. Για τους Πέρσες, αντίθετα, ήτα άμεση ανάγκη να ανακόψουν την πορεία του εισβολέα προτού εδραιωθεί σε ασιατικό έδαφος. Έτσι, στις όχθες ενός ποταμού που έμοιαζε ασήμαντος, έγινε μια η πρώτη μεγάλη μάχη.

Μ Ε Γ Α Σ  Α Λ Ε Ξ Α Ν Δ Ρ Ο Σ 

 «Ἡ δὲ ἀδάμαστος δραστηριότης καὶ ἡ πρὸς πάντα πόνον καὶ πρὸς πᾶσαν ταλαιπωρίαν καρτερία ἐφαίνοντο ὑπερβαίνουσαι τὸ μέτρον τῆς ἀνθρωπίνης δυνάμεως»

Κωνσταντίνος Παπαρηγόπουλος 

 γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Ο Γρανικός ποταμός δεν ήταν μεγάλος ούτε πλατύς, ωστόσο ήταν σε κάθε περίπτωση ένα φυσικό εμπόδιο για έναν στρατό. Είχε ανώμαλο και λασπώδη πυθμένα και δυνατό ρεύμα. Στη μία όχθη, όπου στρατοπέδευσαν οι Πέρσες, δεν ήταν βαθύς αλλά διαβατός. Η δεξιά όμως όχθη, από όπου θα περνούσαν οι Μακεδόνες ερχόμενοι από τα αριστερά, ήταν ψηλή και απόκρημνη. Η διάβασή του προκαλούσε αποδιοργάνωση και κόπωση στους στρατιώτες, ιδιαίτερα στους βαριά οπλισμένους.

Η στρατιά των Μακεδόνων, αφού διεκπεραιώθηκε από τον Ελλήσποντο —σημείο στο οποίο οι Πέρσες θα έπρεπε να είχαν εφαρμόσει άμυνα— εκμεταλλεύτηκε το προγεφύρωμα που είχε δημιουργήσει ο Παρμενίων με την κατάληψη των πρώτων μικρασιατικών παραλίων και έφτασε στον Γρανικό συντεταγμένη και ετοιμοπόλεμη.

Οι Πέρσες είχαν παρατάξει στην απέναντι όχθη του ποταμού τους επίλεκτους ιππείς τους, θεωρώντας ότι αυτοί θα σταματούσαν την εχθρική στρατιά. Ήταν οπλισμένοι με ακόντια και όχι με δόρατα, γεγονός που δεν τους επέτρεπε εύκολους ελιγμούς σε στενό χώρο. Κράτησαν τους Έλληνες μισθοφόρους στα μετόπισθεν, κάτι που εξηγείται τόσο από την περιφρόνηση που πάντοτε έδειχνε ο Πέρσης ιππέας προς τον πεζό στρατιώτη.Αν πρότασσαν αυτούς, θα σήμαινε την παραχώρηση των πρωτείων της μάχης κάτι που σε καμιά περίπτωση δεν ήθελαν να κάνουν.

Λίγη ώρα πριν σβήσει ο ήλιος στον ουρανό, οι δύο στρατοί στέκονται παρατεταγμένοι. Τους χωρίζει ένα ποτάμι. Οι Πέρσες παραμένουν ακίνητοι και παρατηρούν τις κινήσεις των Μακεδόνων. Περιμένουν από τον Αλέξανδρο να κάνει το πρώτο βήμα· θέλουν να εντοπίσουν το σημείο όπου θα εκδηλωθεί η επίθεση, ώστε να πλήξουν τον εχθρό πριν ακόμη περάσει στην αντίπερα όχθη. Σκοπός τους είναι να τον εγκλωβίσουν, έχοντας υπέρ τους τα ορμητικά νερά και την απότομη όχθη, από όπου μπορούν να βάλλουν από υψηλότερο έδαφος.

Ο Αλέξανδρος έχει πάρει την απόφαση να επιτεθεί. Δεν τον σταματά ούτε το γεγονός ότι διανύεται ο μήνας Δαίσιος, ο οποίος θεωρούνταν δυσοίωνος για πολεμικές επιχειρήσεις και, σύμφωνα με τη μακεδονική παράδοση, απέτρεπε την έναρξη μιας μάχης, ούτε οι ενδοιασμοί ορισμένων στρατηγών σχετικά με το πεδίο της σύγκρουσης. Πιο χαρακτηριστική είναι η στάση του Παρμενίωνα, ο οποίος σε όλη την εκστρατεία θα αποτελεί τη φωνή της λογικής.Τον συμβουλεύει να περιμένει μέχρι το πρωί. Έχει στο μυαλό του τους κινδύνους μιας πρόωρης αποτυχίας ή ακόμη και την απώλεια του ίδιου του βασιλιά.

Νέος και πείσμων, και γνωρίζοντας καλά τις δυνατότητες τόσο τις δικές του όσο και του στρατού του, ο Αλέξανδρος είναι βέβαιο ότι ενοχλείται από τις απόψεις του πιο έμπειρου στρατηγού του. Από άποψη συνθηκών μάχης, ο Παρμενίων είχε δίκιο: ήταν απόγευμα, ο χρόνος για μάχη στο φως της ημέρας περιορισμένος, ο στρατός κουρασμένος από την πορεία,υπήρχε μπροστά ένα ποτάμι, ενώ δεν είχαν ακόμη φτάσει οι βλητικές μηχανές που ακολουθούσαν στην οπισθοφυλακή και θα διευκόλυναν τη διάβαση του ποταμού. Στρατηγικά όμως, στο μυαλό του Αλέξανδρου, η μάχη έπρεπε να δοθεί άμεσα. Ήθελε μια γρήγορη νίκη, ώστε να μην προλάβει ο εχθρός να διαφύγει και να αποφευχθεί μια άγονη καταδίωξη.

Ο Αλέξανδρος, ανυπόμονος και ασυγκράτητος, διατάζει το ιππικό του να επιτεθεί. Είχε περάσει τον Ελλήσποντο και δεν επρόκειτο τώρα να κάνει πίσω μπροστά σε ένα μικρό ποτάμι.

Η μακεδονική παράταξη ακολουθούσε τον κανόνα του ισχυρότερου δεξιού κέρατος ως επιθετικού και του αριστερού ως αμυντικού, με τη φάλαγγα να καταλαμβάνει το κέντρο της παράταξης, προστατευόμενη από τα σώματα του ιππικού στα άκρα.

 

Βαθιά σιγή και έπειτα ο ήχος των σαλπίγγων. Η τρομακτική έφοδος. Ο Αλέξανδρος, με 1.000 ιππείς και 500 πεζούς, ορμά μπροστά και μπαίνει στο ποτάμι. Όπως τον έβλεπε κανείς, νόμιζε ότι περισσότερο τον οδηγούσε η μανία παρά κάποιο στρατηγικό σχέδιο. Κι όμως, η ευελιξία, η τακτική και κυρίως η παραπλάνηση ήταν πάντοτε τα βασικά στρατηγικά του όπλα.Στην λίγη ώρα που είχε μπροστά του από την στιγμή που έφτασε στον Γρανικό,κατέστρωσε το σχέδιο μάχης.Έχει αποφασίσει με τους ιππείς του να επιτεθεί ο ίδιος στο μέρος που βρίσκονται οι Πέρσες διοικητές.

Τον κίνδυνο που θα διέτρεχε ο ίδιος,ως επικεφαλής αυτής της επέλασης,τον μετρίασε δίνοντας εντολή αρχικά  για επίθεση  στον Αμύντα με τους ιππείς του, με σκοπό να απασχολήσει το ισχυρό αριστερό τμήμα του περσικού ιππικού. Οι πρώτοι αυτοί Μακεδόνες είχαν το δυσκολότερο έργο: αντιμετώπισαν από χαμηλότερο έδαφος τους Πέρσες ιππείς, δέχτηκαν καταιγισμό ακοντίων, υπέστησαν απώλειες και αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν. Οι Πέρσες θεώρησαν ότι στο σημείο αυτό εκδηλωνόταν η κύρια επίθεση και συνέχισαν να ενισχύουν το μέτωπο με ιππείς. Ο Αλέξανδρος, βλέποντας την ευνοϊκή για το σχέδιό του εξέλιξη, διατάζει άμεσα γενική επίθεση. Με τους εταίρους πίσω από τους άνδρες του Αμύντα, ουσιαστικά ακολουθώντας το ρεύμα του ποταμού, κινείται δεξιά, δημιουργώντας άνοιγμα για να προωθηθεί η μακεδονική φάλαγγα.

Οι Μακεδόνες ιππείς, κόντρα στο ρεύμα του ποταμού, προσπαθούν να διαβούν και να ανέβουν στην αντίπερα όχθη, ενώ οι Πέρσες, με τα άλογά τους και με καταιγισμό ακοντίων από ψηλότερο έδαφος, πασχίζουν να τους εμποδίσουν. Η μάχη είναι αμφίρροπη.

Οι Πέρσες στοχεύουν διαρκώς τον Έλληνα βασιλιά, που ξεχωρίζει τόσο από το λευκό φτερό στο κράνος του όσο και από τον τρόπο με τον οποίο τον προστατεύουν οι ιππείς που τον συνοδεύουν. Σύμφωνα με τη στρατιωτική τους αντίληψη, αν σκοτωθεί ο βασιλιάς του εχθρού, η νίκη είναι βέβαιη. Αυτή άλλωστε είναι και η βασική αρχή που οδηγεί στη νίκη στο περσικής έμπνευσης επιτραπέζιο παιχνίδι προσομοίωσης μάχης, το σκάκι.

Μέσα στην αντάρα της σύγκρουσης, το βασιλικό δόρυ σπάει. Παίρνει άλλο, ορμά εναντίον του Μιθριδάτη, γαμπρού του βασιλιά, και τον σκοτώνει. Ο Πέρσης Σπιθριδάτης τον πλησιάζει πισώπλατα, έτοιμος να τον σκοτώσει, αλλά την τελευταία στιγμή επεμβαίνει ο Κλείτος και του σώζει τη ζωή. Ο αδελφός του νεκρού, Ροισάκης, καταφέρνει ένα σφοδρό χτύπημα στην περικεφαλαία του Αλέξανδρου, τόσο δυνατό που τη σχίζει στα δύο και παραλίγο να τον πλήξει θανάσιμα. Ο Αλέξανδρος ανταποδίδει αμέσως με λογχισμό τέτοιας δύναμης ώστε το όπλο του να σπάσει για δεύτερη φορά. Τραβά το ξίφςο από το θηκάρι και συνεχίζει τη μάχη.Είναι γεγονός ότι κατά τη διάρκειά της μάχης κινδύνευσε σοβαρά πολλές φορές.Αλλά αυτός ήταν ο Αλέξανδρος...Πρώτος στη μάχη πρώτος στον κίνδυνος,με τον τρόπο αυτόν συμπαρασύρει και τους στρατιώτες για να τους κάνει να πολεμούν σαν αυτό. 

Καταπληγωμένος, με την πανοπλία σχεδόν κατεστραμμένη, ο Αλέξανδρος και οι ιππείς του καταφέρνουν να περάσουν τον ποταμό και να δημιουργήσουν προγεφύρωμα στην απέναντι όχθη. Οι Πέρσες συνεχίζουν μανιασμένα τις επιθέσεις, όμως ολοένα και περισσότεροι Μακεδόνες οπλίτες διαβαίνουν το ποτάμι. Οι Πέρσες ιππείς του κέντρου, άνδρες και άλογα, πέφτουν θύματα ανελέητης σφαγής, καθώς οι σάρισες διαπερνούν και υποτάσσουν κάθε αντίσταση.

Περίπου μία ώρα μετά την έναρξη της μάχης, η κάμψη και η υποχώρηση του περσικού ιππικού συμπαρασύρει και τα υπόλοιπα τμήματα. Οι Μακεδόνες δεν καταδιώκουν τους Πέρσες ιππείς, αλλά στρέφονται εναντίον των Ελλήνων μισθοφόρων, που βρίσκονται πιο πίσω, παρατεταγμένοι και απομονωμένοι από κάθε περσική υποστήριξη.Οι Πέρσες διοικητές που οι περισσότεροι κείτονται τώρα  νεκροί στην προσπάθειά τους να σκοτώσουν τον Μακεδόνα βασιλιά είχαν κάνει το λάθος να μη χρησιμοποιήσουν καθόλου το άριστο αυτό πεζικό.Το τμήμα αυτό έχει μείνει τώρα ακέφαλο,και ο διοικητής του ο Μέμνων ο Ρόδιος είχε ήδη αποχωρήσει από το πεδίο της μάχης. Προσπαθώντας να σωθούν, στέλνουν αντιπροσωπεία στον Αλέξανδρο ζητώντας έλεος και συνθηκολόγηση. Η μοίρα τους όμως ήταν προδιαγεγραμμένη.Αν ήταν άλλος στρατηγός ίσως και να δεχόταν την συνθήκη.Ο Αλέξανδρος όμως όχι.Με τον πυρετό της μάχης ακόμα διατάζει επίθεση.Θέλει να τιμωρήσει τους Έληνες αυτούς που πολεμούν στον πλευρό του εχθρού.Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο προς τους απανταχού Έλληνες.Όποιος μηδίζει,είναι εχθρός.

 Η μακεδονική στρατιά βάδισε συντεταγμένα εναντίον τους. Ακολούθησε το δεύτερο μέρος της μεγάλης μάχης, εξίσου φονικό με το πρώτο. Παρά τη σκληρότητα και την εμπειρία με την οποία πολέμησαν οι μισθοφόροι, αποδεκατίστηκαν, ενώ οι επιζώντες αιχμαλωτίστηκαν.

Οι απώλειες στη μάχη του Γρανικού υπήρξαν εξαιρετικά άνισες. Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, οι Μακεδόνες έχασαν περίπου εκατό άνδρες, κυρίως ιππείς, ενώ αρκετοί ακόμη τραυματίστηκαν, ανάμεσά τους όπως είδαμε και ο ίδιος ο Αλέξανδρος. Αντίθετα, οι Πέρσες υπέστησαν συντριπτικές απώλειες: περίπου χίλιοι ιππείς σκοτώθηκαν στη διάρκεια της σύγκρουσης, ανάμεσά τους πολλοί Πέρσες ηγεμόνες,ενώ το περσικό πεζικό, αποτελούμενο κυρίως από Έλληνες μισθοφόρους, σχεδόν αποδεκατίστηκε, με περίπου δύο χιλιάδες νεκρούς και άλλους τόσους αιχμαλώτους. Η τεράστια αυτή διαφορά στις απώλειες αποτυπώνει την πλήρη κατάρρευση της περσικής παράταξης και την αποφασιστική υπεροχή της μακεδονικής τακτικής και πειθαρχίας. 

Όσοι Έλληνες έπεσαν στο πεδίο της μάχης τάφηκαν με τις τιμές που τους άρμοζαν. Στους εταίρους, μάλιστα, ο Αλέξανδρος επεφύλαξε ιδιαίτερη τιμή. Έδωσε εντολή στον γλύπτη Λύσιππο να φιλοτεχνήσει χάλκινους ανδριάντες των πεσόντων, οι οποίοι στήθηκαν στο Δίον της Μακεδονίας. Οι γονείς και τα παιδιά των πεσόντων Μακεδόνων απαλλάχθηκαν από τη φορολογία, από κάθε είδους εισφορά.Διέταξε επίσης και την ταφή των νεκρών ηγεμόνων των Περσών αλλά και των Ελλήνων μισθοφόρων.Τους συλληφθέντες όμως μισθοφόρους που πολέμησαν για τους Πέρσες αποφάσισε να τους στείλει ως δούλους στη Μακεδονία.

Μετά τη μάχη

Την επόμενη της μάχης, ο Αλέξανδρος επισκέφθηκε όλους τους τραυματίες, είδε τις πληγές τους και τους ρώτησε πώς τραυματίστηκαν.

Στην πόλη που σεβόταν περισσότερο από κάθε άλλη, την Αθήνα, ο Αλέξανδρος έστειλε 300 περσικές πανοπλίες ως αφιέρωμα στην Αθηνά. Διέταξε να χαραχθεί στην αναθηματική επιγραφή ότι αφιερώνονταν:

«Ἀλέξανδρος Φιλίππου καὶ οἱ Ἕλληνες, πλὴν Λακεδαιμονίων, ἀπὸ τῶν βαρβάρων τῶν τὴν Ἀσίαν κατοικούντων».

Από την επιγραφή αυτή προκύπτει καθαρά ο πανελλήνιος χαρακτήρας της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά και η απουσία των Σπαρτιατών από αυτήν.

Η νίκη του Αλεξάνδρου στον Γρανικό υπήρξε καθοριστικής σημασίας για την εξέλιξη της εκστρατείας του στην Ασία. Ήταν η πρώτη μεγάλη σύγκρουση με τις περσικές δυνάμεις και έστειλε ξεκάθαρο μήνυμα για τη δύναμη της μακεδονικής στρατιάς.

Η είδηση της νίκης των Μακεδόνων μεταδόθηκε πολύ γρήγορα σε όλη τη Μικρά Ασία και προκάλεσε τεράστια εντύπωση. Πολλές πόλεις της περιοχής άνοιξαν τις πύλες τους στον Αλέξανδρο, καθώς εκείνος επιθυμούσε να αναγνωριστεί ως ελευθερωτής και όχι ως νέος δυνάστης.

Η ψυχολογία των Ελλήνων ανέβηκε σημαντικά, ενώ η απώλεια σπουδαίων Περσών ηγετών αποτέλεσε καίριο πλήγμα για την περσική κυριαρχία. Μετά τη μάχη, η δυτική Μικρά Ασία ουσιαστικά «άνοιξε» στον δρόμο της μακεδονικής προέλασης.

Η νίκη στον Γρανικό ήταν μεγάλη όχι μόνο επειδή υπήρξε η πρώτη, αλλά και επειδή απέδειξε ότι η μακεδονική στρατιά ήταν άριστα εκπαιδευμένη, πειθαρχημένη και ικανή να αντιμετωπίσει και να νικήσει τις δυνάμεις της μεγαλύτερης αυτοκρατορίας της εποχής. Από εκείνη τη στιγμή μπορεί να πει κανείς ότι άρχισε να εξυφαίνεται ο θρύλος του Αλεξάνδρου στην Ασία.