«Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος: ο αγώνας ενός αυτοκράτορα για την επιβίωση του Βυζαντίου»
Διορατικός και ρεαλιστής, με πλήρη επίγνωση της δύσκολης κατάστασης στην οποία βρισκόταν το Βυζάντιο. Ευφυής και ικανός διπλωμάτης, καθώς προσπάθησε με επιμονή να εξασφαλίσει βοήθεια από τη Δύση, χωρίς όμως να τρέφει αυταπάτες για τις προθέσεις των δυτικών ηγεμόνων. Βαθιά μορφωμένος και λόγιος με σπουδαίο συγγραφικό έργο, ευγενής και χαρισματικός, γεγονός που εντυπωσίασε τους Ευρωπαίους και ενίσχυσε το κύρος του στις διπλωματικές του επαφές. Η στάση του απέναντι στην ένωση των Εκκλησιών δείχνει έναν σταθερό και πιστό στις αρχές του άνθρωπο, αλλά και έναν ηγεμόνα που σεβόταν τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του λαού του.
Ακούραστος, υπομονετικός και ανθεκτικός στις δυσκολίες, πείσμων αλλά με ανοιχτό μυαλό, αντιμετώπισε πολιορκίες, εσωτερικές έριδες και ταπεινωτικές καταστάσεις χωρίς να εγκαταλείψει τον αγώνα. Ρεαλιστής και προνοητικός, γνώριζε ότι η προσωρινή σωτηρία του Βυζαντίου δεν σήμαινε και οριστική λύση των προβλημάτων του κράτους.
γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης
Η ιστορία της επιβίωσης του Βυζαντίου μετά το 1391 είναι εκπληκτική αλλά συνάμα και θλιβερή. Ό,τι είχε απομείνει ήταν η ίδια η Πόλη, κάποια λιμάνια στη Θράκη και η μισή Πελοπόννησος. Αυτό το τραγικό απομεινάρι κληρονόμησε το 1391 ο Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος, ένας άξιος και ικανός άνθρωπος, ο οποίος βίωσε δραματικά παιδικά χρόνια με οικογενειακές έριδες και πολέμους.
Η προσωπική πορεία
Ο Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος είχε βιώσει από νωρίς τη δραματική πραγματικότητα της παρακμής του Βυζαντίου. Υποχρεώθηκε να περάσει μερικά χρόνια στη σουλτανική αυλή ως όμηρος και να συμμετάσχει σε στρατιωτική επιχείρηση εναντίον της βυζαντινής πόλης της Φιλαδέλφειας. Από επιστολές του που έχουν σωθεί γίνεται φανερό ότι ένιωθε βαθύτατη ταπείνωση για την κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει το Βυζάντιο και είχε πλήρη επίγνωση ότι οι βασικοί λόγοι της κατάπτωσης ήταν η απώλεια της Μικράς Ασίας και οι εμφύλιες διαμάχες.
Η εσωτερική συμφιλίωση και η αναζήτηση βοήθειας
Αφού κατόρθωσε να συμβιβαστεί με τον διεκδικητή του θρόνου, τον ανιψιό του Ιωάννη Ζ΄ Παλαιολόγο, τον οποίο αποδέχτηκε ως συναυτοκράτορα, ο Μανουήλ κινητοποιήθηκε για την αντιμετώπιση του τουρκικού κινδύνου και την αναζήτηση βοήθειας από τη Δύση.
Η Σταυροφορία της Νικόπολης (1396) και οι πρώτες δυτικές ενισχύσεις
Η Σταυροφορία της Νικόπολης, που οργανώθηκε ύστερα και από τις εκκλήσεις και τις διπλωματικές προσπάθειες του Μανουήλ, παρά την αποτυχία της, έδωσε παράταση ζωής στην Κωνσταντινούπολη,απασχολώντας τον Βαγιαζήτ.Κατόπιν πρότασης των Βενετών, ο Μανουήλ έστειλε πρεσβείες κατά τα έτη 1397 και 1398 προς τον Πάπα, τους βασιλιάδες της Γαλλίας, της Αγγλίας και της Αραγονίας, καθώς και προς τον Μεγάλο Δούκα της Μόσχας Βασίλειο. Ο Πατριάρχης Αντώνιος έπεισε τον βασιλιά της Πολωνίας να συνδράμει τον Ούγγρο βασιλιά σε νέα Σταυροφορία. Ο πάπας Βονιφάτιος Θ΄ απηύθυνε έκκληση στους ηγεμόνες της Δύσης να βοηθήσουν τον Μανουήλ. Οι Άγγλοι συγκέντρωσαν χρήματα, τα οποία όμως δεν έφτασαν ποτέ στο Βυζάντιο.
Ο Γάλλος βασιλιάς Κάρολος ΣΤ΄ έστειλε 1.200 στρατιώτες με επικεφαλής τον Μπουσικό. Υπήρχε όμως ανάγκη για μεγαλύτερη στρατιωτική βοήθεια και η μόνη ελπίδα ήταν η ανάληψη νέων διπλωματικών πρωτοβουλιών.
Το μεγάλο ταξίδι του Μανουήλ στη Δύση (1399–1402)
Ο Μανουήλ αποφάσισε να ταξιδέψει ο ίδιος στη Δύση, χωρίς αυταπάτες. Ήταν αντίθετος με την ένωση των Εκκλησιών, γνωρίζοντας ότι οι υπήκοοί του δεν θα την αποδέχονταν. Για τον λόγο αυτό επιδίωξε επαφές κυρίως με κοσμικούς ηγέτες, αποφεύγοντας τις εκκλησιαστικές πιέσεις. Οι Δυτικοί χρονογράφοι εντυπωσιάστηκαν από την παιδεία, την ευγένεια και το αυτοκρατορικό του ήθος.
Ο Αδάμ του Ask, που παρακολούθησε την πρεσβεία, έγραψε σχετικά:
«Αυτός ο αυτοκράτορας περπατούσε πάντα συνοδεία των αντρών του, οι οποίοι ήταν ομοιόμορφα ντυμένοι με λευκούς μακρείς μανδύες, που έμοιαζαν με χιτώνες ιπποτών. Ξυράφι δεν είχε αγγίξει το κεφάλι και τα γένια των κληρικών. Οι Έλληνες αυτοί τελούσαν με μεγάλη ευλάβεια τη Θεία Λειτουργία, στην οποία συμμετείχαν τόσο στρατιώτες όσο και ιερείς, που έψαλλαν όλοι μαζί στη μητρική τους γλώσσα, τα ελληνικά. Και αναλογίστηκα τι θλιβερό θέαμα είναι αυτό: ο μέγας Χριστιανός πρίγκιπας από τη μακρινή Ανατολή να αναγκάζεται να ταξιδεύει στις χώρες της Δύσης, ζητώντας βοήθεια ενάντια στους άπιστους που τον απειλούν».
Τα αποτελέσματα
Οι προσπάθειες του Μανουήλ απέφεραν κυρίως ηθική υποστήριξη και περιορισμένες οικονομικές ενισχύσεις από τη Βενετία, τη Γαλλία, την Αγγλία, την Αραγονία και την Πορτογαλία. Ωστόσο, οι δυτικοί ηγεμόνες δίσταζαν να αναλάβουν νέα σταυροφορία, έχοντας ακόμη νωπή τη μνήμη της ήττας στη Νικόπολη.
Η πολιορκία της Κωνσταντινούπολης (1394–1402)
Κατά την απουσία του Μανουήλ, ο Βαγιαζήτ ενέτεινε την πολιορκία της Πόλης. Η πείνα, η έλλειψη σταθερής διοίκησης και η ανικανότητα του Ιωάννη Ζ΄ οδήγησαν σε κοινωνική αναταραχή, μαύρη αγορά και γενικευμένη εξαθλίωση του πληθυσμού.
Η απροσδόκητη σωτηρία από την Ανατολή
Η σωτηρία για το Βυζάντιο ήρθε απροσδόκητα από την Ανατολή. Η προέλαση του Ταμερλάνου ανάγκασε τον Βαγιαζήτ να στραφεί εναντίον ενός νέου αντιπάλου. Ο Μανουήλ είχε ήδη έρθει σε επαφή με τον Μογγόλο ηγεμόνα, στέλνοντάς του μηνύματα και υποσχόμενος ανταλλάγματα, προσπαθώντας διπλωματικά να εκμεταλλευτεί τη σύγκρουση.
Η μάχη της Άγκυρας και η κατάρρευση των Οθωμανών
Στη μάχη της Άγκυρας, στις 28 Ιουνίου 1402, ο οθωμανικός στρατός συνετρίβη από τα στρατεύματα του Ταμερλάνου. Ο Βαγιαζήτ αιχμαλωτίστηκε και λίγο αργότερα πέθανε, ενώ το οθωμανικό κράτος εισήλθε σε περίοδο κρίσης και εμφυλίων συγκρούσεων.Η συντριβή των Οθωμανών από τον Ταμερλάνο έδωσε στο Βυζάντιο μια προσωρινή ανάσα ζωής.Ο ίδιος ο Μανουήλ ήξερε ότι πολύ γρήγορα ο κίνδυνος θα ξαναεμφανιζόταν.
Τα εδαφικά κέρδη του Βυζαντίου και η χαμένη ευκαιρία
Ο Μανουήλ επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και εκμεταλλεύτηκε τη σύγχυση των Οθωμανών, κατορθώνοντας να ανακτήσει τη Θεσσαλονίκη, περιοχές της Θράκης και ορισμένα μικρασιατικά παράλια απέναντι από την Πόλη. Παρά τη συγκυρία, η ευκαιρία για μια επιτυχημένη Σταυροφορία χάθηκε, καθώς οι ιταλικές πόλεις προτίμησαν την ουδετερότητα, ο πάπας επέμενε στην ένωση των Εκκλησιών και οι Ευρωπαίοι ηγεμόνες παρέμειναν επιφυλακτικοί, πιστεύοντας λανθασμένα ότι ο τουρκικός κίνδυνος είχε εκλείψει.
Το τέλος της βασιλείας του
Το Βυζάντιο γνώρισε μια περίοδο σχετικής ειρήνης χάρη στις καλές διπλωματικές σχέσεις που διατήρησε ο Μανουήλ Β΄ με τον Μωάμεθ Α΄. Ο αυτοκράτορας ενίσχυσε το κράτος, προχωρώντας στην Πελοπόννησο (1415–1416), όπου ανακαίνισε το Εξαμίλιο τείχος. Η επιβολή πρόσθετων φόρων για την συγκέντρωση χρημάτων για την άμυνα του κράτους, προκάλεσε εξέγερση των μεγαλογαιοκτημόνων, την οποία κατέστειλε το 1415.
Μετά τον θάνατο του Μωάμεθ Α΄, ο Μουράτ Β΄ πολιορκήσε τη Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη, όμως ο Μανουήλ κατόρθωσε διπλωματικά να αποτρέψει την άλωση. Οι συνεχεις εκκλήσεις του προς τη Δύση δεν απέδωσαν, καθώς η βοήθεια συνδεόταν με την ένωση των Εκκλησιών.
Ύστερα από μακρόχρονο αγώνα για τη σωτηρία του κράτους, ο Μανουήλ υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο το 1422, παραιτήθηκε το 1425 και πέθανε ως μοναχός.
Ένας συνετός και σώφρων ηγεμόνας σε εξαιρετικά δύσκολους καιρούς. Αυτός ήταν ο Μανουήλ Παλαιολόγος.Σε όλη του τη ζωή του προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα στις πιέσεις των Οθωμανών και τις απαιτήσεις της Δύσης, επιλέγοντας συχνά τον δρόμο του συμβιβασμού για να διασώσει ό,τι μπορούσε. Η θητεία του δεν ανέτρεψε τη μοίρα της αυτοκρατορίας, όμως κατόρθωσε να καθυστερήσει το τέλος της.
Το ταξίδι του στη Δύση δεν ήταν μόνο πολιτική αποστολή, αλλά είχε και πολιτιστικές διαστάσεις, φέρνοντας πιο κοντά την ανερχόμενη Δύση με τον κόσμο του Βυζαντίου, ο οποίος βυθιζόταν πολιτικά και στρατιωτικά, αλλά διατηρούσε ακόμη υψηλό πνευματικό και πολιτισμικό επίπεδο.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου