Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης (1867–1922),Ηρωισμός και Θυσία

 

Ο Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης, κατά κόσμον Χρυσόστομος Καλαφάτης, γεννήθηκε το 1867 στην Τρίγλια της Προποντίδας.  Μετά τις εγκύκλιες σπουδές του φοίτησε στη  περίφημη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, όπου αποφοίτησε με άριστα. Στη Χάλκη διαμορφώθηκε τόσο η πνευματική του καλλιέργεια,η θεολογική του παιδεία  όσο και η εθνική του συνείδηση, που αργότερα θα καθορίσουν την πορεία της ζωής του.

 

 Μητροπολίτης Δράμας

Μετά την αποφοίτησή του εντάχθηκε στην υπηρεσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Χάρη στις ικανότητές του προήχθη σε Μέγα Πρωτοσύγκελλο, θέση ιδιαίτερου κύρους και ευθύνης. Το 1902 εξελέγη Μητροπολίτης Δράμας, σε μια περιοχή τότε ταραγμένη από τις συγκρούσεις Ελλήνων και Βουλγάρων.Ως Μητροπολίτης Δράμας (1902–1910) είχε ενεργό ρόλο στον Μακεδονικό Αγώνα. Ενίσχυσε τα ελληνικά σώματα, στήριξε τους δασκάλους και ιερείς, προστάτευσε τον τοπικό πληθυσμό και ενίσχυσε το εθνικό φρόνημα. Αυτή η δράση τον έβαλε στο στόχαστρο τω Βούλγαρων αλλά και των Οθωμανών, που τελικά απαίτησαν την απομάκρυνσή του.

 

Μητροπολίτης Σμύρνης

 

Το 1910 ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωακείμ Γ΄ τον τοποθέτησε στη Μητρόπολη Σμύρνης, μία από τις σπουδαιότερες της Ορθοδοξίας και κέντρο του μικρασιατικού ελληνισμού. Εκεί ο Χρυσόστομος ανέπτυξε σπουδαία ποιμαντική, κοινωνική και φιλανθρωπική δράση: στήριξε σχολεία, ιδρύματα, ορφανοτροφεία και φρόντισε για την πρόοδο της παιδείας.

Ο Χρυσόστομος στήριξε ενεργά και προσπάθησε να προστατεύσει τους ορθόδοξους πληθυσμούς της περιοχής του. Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους (1912–1913), όταν οι Νεότουρκοι ξεκίνησαν ανθελληνικές διώξεις, ο Χρυσόστομος αντέδρασε δυναμικά. Κατήγγειλε διεθνώς τις βιαιότητες, κινητοποίησε τις πρεσβείες των Μεγάλων Δυνάμεων και οργάνωσε την περίθαλψη χιλιάδων εκτοπισμένων Ελλήνων από Φώκαια, Πέργαμο, Κρήνη και Μαινεμένη.

 

Εξορία και συγγραφικό έργο

 

Η δράση στοχοποιήθηκε και πάλι,τον Αύγουστο του 1914 απελάθηκε από τη Σμύρνη.Στην Πόλη όπου κατέφυγε συνέγραψε στα γαλλικά το έργο «Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας και η Νέα Τουρκία», στο οποίο ανέδειξε την ιστορική παρουσία και τα δεινά του ελληνικού στοιχείου. Με υπομνήματα και επιστολές παρενέβη και στην ελληνική πολιτική, προτρέποντας τον βασιλιά Κωνσταντίνο να εγκαταλείψει την πολιτική της ουδετερότητας και να συμμαχήσει με την Αντάντ στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

 

Επιστροφή-ο ελληνικός στρατός στη Σμύρνη

 

Μετά την Ανακωχή του Μούδρου (1918) επέστρεψε στη Σμύρνη. Τον Μάιο του 1919 υποδέχθηκε με ενθουσιασμό τον ελληνικό στρατό στην απόβαση της Σμύρνης, εκφωνώντας τον ιστορικό λόγο  στον μητροπολιτικό ναό της Αγία Φωτεινής για την ένωση με την Ελλάδα. 

 

«Η σημερινή ημέρα είναι ημέρα λυτρώσεως και χαράς. Μετά από αιώνες δουλείας, οι πόθοι του λαού μας βρίσκουν επιτέλους δικαίωση.Η Σμύρνη, η αρχόντισσα της Ιωνίας, υποδέχεται με αγαλλίαση τα τέκνα της μητρός Ελλάδος.

Σήμερα, ενώπιον Θεού και ανθρώπων, κηρύσσω ότι η Ιωνία είναι και πάλι ελληνική.Τα όνειρα και οι ελπίδες γενεών Ελλήνων πραγματοποιούνται. Το ελληνικόν έθνος, που δεν έπαυσε να ζει και να δημιουργεί εις τα χώματα ταύτα, ενώνεται πάλι με το ελεύθερο κράτος του.

Ζήτω η Μεγάλη Ελλάς! Ζήτω ο Ελληνισμός της Ιωνίας!»

Θα ακολουθήσουν τα πυκνά πολιτικά,διπλωματικά και στρατιωτικά γεγονότα που θα μεταβάλλουν την κατάσταση και θα οδηγήσουν στις τραγικές εξελίξεις: H ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920,η επάνοδος του βασιλέως Κωνσταντίνου,η αλλαγή της στάσης των Μεγάλων Δυνάμεων,η άνοδος του τουρκικού εθνικισμού και η συσπείρωσή του γύρω από την ηγετική μορφή του Κεμάλ.

 Οι σύμμαχοι αποστασιοποιημένοι,προτείνουν την εγκατάλειψη της Σμύρνης με αντάλλαγμα την Ανατολική Θράκη. Ο Χρυσόστομος αντιδρά έντονα χαρακτηρίζοντας την πρόταση «τερατώδη»,διότι κάτι τέτοιο θα σήμαινε την εγκατάλειψη του πολυπληθούς ελληνορθόδοξου πληθυσμού της Ιωνίας στο έλεος του κεμαλικού στρατού. 

Τον Οκτώβριο του 1921 ιδρύει με άλλους επιφανείς Έλληνες την οργάνωση «Μικρασιατική Άμυνα», σε μια προσπάθεια να διασώσει τον πληθυσμό. Το εγχείρημα αυτό υπονομεύεται από τον Ύπατο Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη, που την κηρύσσει  παράνομη.

 Διαβλέποντας την καταστροφή που έρχεται και με έντονο το αίσθημα της ανησυχίας για την τύχη του ποιμνίου του  ο Χρυσόστομος που συνομιλούσε με τον Βενιζέλο μέσω επιστολών,του γράφει,δύο μέρες πριν τον μαρτυρικό του θάνατο την τελευταία επιστολή η οποία είναι χρήσιμο να μελετηθεί γιατί αποτυπώνει ανάγλυφα τις ευθύνες του πολιτικού κόσμου για την μεγάλη τραγωδία.

 Αφού πρώτα εκφράζει  την προαίσθηση ότι ίσως όταν αυτή φτάσει στα χέρια του εκείνος να μην είναι πλέον στη ζωή, καθώς η Θεία Πρόνοια τον προόριζε «εις θυσίαν και μαρτύριον»,παρακαλεί τον Κρητικό πολιτικό να αναλάβει άμεσα πρωτοβουλία για να σωθεί ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας. Ταυτόχρονα, δεν διστάζει να του αποδώσει ευθύνες για την αποστολή του Αριστείδη Στεργιάδη ως Ύπατου Αρμοστή στη Σμύρνη, τον οποίο χαρακτηρίζει «παράφρονα και εγωιστήν», και για την απόφασή του να οδηγήσει τη χώρα στις εκλογές του 1920, τις οποίες έχασε, στερώντας έτσι από τον ίδιο τη δυνατότητα να διαχειριστεί την κρίσιμη φάση της Μικρασιατικής εκστρατείας

Ο Χρυσόστομος υπενθυμίζει επίσης ότι πρόσφατα είχε απευθυνθεί και στον βασιλιά Κωνσταντίνο (τον οποίο αναφέρει απλώς «ευρισκόμενον επί του θρόνου»), ζητώντας να αναθέσει και πάλι στον Βενιζέλο την καθοδήγηση της χώρας, καθώς τον θεωρούσε τον μόνο ικανό να σώσει το έθνος.

Η επιστολή του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης

«Εν Σμύρνη

Τη 25 Αυγούστου 1922

Αγαπητέ φίλε και αδελφέ κ. Ελευθέριε Βενιζέλε,

Επέστη η μεγάλη ώρα της μεγάλης εκ μέρους σας χειρονομίας. Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το Ελληνικόν Κράτος αλλά και σύμπαν το Ελληνικόν Έθνος καταβαίνει πλέον εις τον Άδην από του οποίου καμμία πλέον δύναμις δεν θα δυνηθή να το αναβιβάση και το σώση.

Της αφαντάστου ταύτης καταστροφής βεβαίως αίτιοι είναι οι πολιτικοί και προσωπικοί σας εχθροί, πλην και Υμείς φέρετε μέγιστον της ευθύνης βάρος δια δύο πράξεις Σας.

Πρώτον διότι αποστείλατε εις Μ. Ασίαν ως Ύπατον Αρμοστήν ένα παράφρονα και εγωιστήν. Και δεύτερον διότι πρωτού αποπερατώσητε το έργον σας και θέσητε την κορωνίδα και το επιστέγασμα επί του ανεγερθέντος αφαντάστως ωραίου και μεγαλοπρεπούς δημιουργήματός Σας, της καταθέσεως των θεμελίων της περικλεεστάτης ποτέ Βυζαντινής μας Αυτοκρατορίας, είχατε την ατυχή και ένοχον έμπνευσιν να διατάξητε εκλογάς κατ’ αυτάς ακριβώς τας παραμονάς της εισόδου Σας εις Κωνσταντινούπολιν και της καταλήψεως αυτής υπό του Ελληνικού Στρατού προς εκτέλεσιν – οίμι –δια παντός καταστραφείσης Συνθήκης των Σεβρών.

Αλλά γέγονεν ο γέγονεν.

Ακόμη όμως υπάρχει καιρός αν όχι να σωθή η Συνθήκη των Σεβρών, αλλά τουλάιστον να μη καταστραφή τελείως το Ελληνικόν Έθνος δια της απωλείας ότι μόνον της Μ. Ασίας αλλά και της Θράκης και αυτής ίσως της Μακεδονίας.

Και επειδή οι καιροί ου μενετοί πλέον, έκρινα καθήκον και εμόν απαραίτητον να κυλίσω τον πίθον μου εν μέσω της γενικής κινήσεως της παγκοίνου εδώ συμφοράς μας και πρώτον μεν έγραψα με ημερομηνίαν 21 Αυγούστου προς τον επί του Ελληνικού θρόνου ευρισκόμενον Κωνσταντίνον να προβή εις τας μεγάλας αποφάσεις, εν αις πρωτίστην θεωρώ την ανάληψιν της πηδαλιουχίας του ελληνικού σκάφους παρά της πάγκοινον την ευρωπαϊκήν υπόληψιν κεκτημένης Σης κορυφής.

Την παράδοσιν της διοικήσεως του στρατού εις τους εκδιωχθέντας αξιωματικούς της Αμύνης, οι οποίοι γνωρίζουν πως ανασυντάσσεται καταστραμμένος στρατός και οδηγείται εις την νίκην και την άμεσον εντεύθεν εκδίωξιν Στεργιάδου και Χατζανέστη και άλλα σχετικά.

Έκρινα δε προ παντός απαραίτητον εκ των φλογών της καταστροφής εν αις οδυνάται ο Μικρασιατικός Ελληνισμός, και ζήτημα είναι εάν όταν το παρόν μου γράμμα αναγιγνώσκεται υπό της Υμετέρας Εξοχότητος, αν ημείς πλέον υπάρχωμεν εν ζωή προοριζόμενοι – τις οίδε- κατ’ ανεξερευνήτους βουλάς της Θείας Προνοίας εις θυσίαν και μαρτύριον, ν’ απευθύνω την υστάτην ταύτην έκκλησιν προς την φιλογενή και μεγάλην ψυχήν Σας και να Σας είπω μόνο δύο λέξεις.

Εάν δια να σώσητε την Ελλάδα εκρίνατε καθήκον σας να προβήτε εις το επαναστατικόν κίνημα της Θεσσαλονίκης, μη διστάσητε τώρα να προβήτε εις εκατόν τοιαύτα κινήματα, ίνα σώσητε τώρα ολόκληρον τον απανταχού και ιδία τον μικρασιατικόν και θρακικόν Ελληνισμόν, ο οποίος τόσην θρησκευτικήν λατρείαν τρέφει προς Υμάς.

Και νυν, φίλτατε αδελφέ, σε μόνον θεωρούμεν τον από μηχανής Θεόν, σε βράχον, σε ελπίδα, σε σωτήρα και σε μεσσίαν μας. Περίζωσε την ρομφαίαν του λόγου σου κατευοδού προς υμάς και κόψον τον άλυτον δια την διπλωματίαν μέχρι σήμερον δεσμόν του Ανατολικού ζητήματος.

Πίπτων επί του τραχήλου υμών, περιλούω υμάς δι’ απείρων φιλημάτων σεβασμού και αγάπης.

† Ο Σμύρνης Χρυσόστομος»

Το μαρτύριο

 

Τον Αύγουστο του 1922, μετά την κατάρρευση του μετώπου στον Σαγγάριο, τα κεμαλικά στρατεύματα μπήκαν στη Σμύρνη. Χιλιάδες πρόσφυγες κατέφυγαν στην πόλη, εγκαταλειμμένοι από την ελληνική κυβέρνηση. Ο Χρυσόστομος στάθηκε στο πλευρό τους, οργανώνοντας την περίθαλψη γερόντων και γυναικόπαιδων.

 

Οι ξένοι διπλωμάτες τον προέτρεψαν να διαφύγει, όμως εκείνος αρνήθηκε λέγοντας:

«Το καθήκον μου είναι εδώ· βαδίζω προς το μαρτύριο».

 

Στις 27 Αυγούστου 1922 παρουσιάστηκε στον στρατηγό Νουρεντίν πασά. Εκείνος τον κατηγόρησε ως «εχθρό του τουρκικού έθνους» και τον παρέδωσε στο φανατισμένο πλήθος. 

 Ο Γάλλος δημοσιογράφος και ιστορικός Rene Ρuaux, απεσταλμένος στη Σμύρνη της εφημερίδας «Le Τemps», στο βιβλίο του «Ο θάνατος της Σμύρνης» επιρρίπτει ευθύνη για το μαρτύριο του Χρυσόστομου στην  τουρκική στρατιωτική και πολιτική ηγεσία. Γράφει μεταξύ άλλων: «Ο στρατηγός Νουρεντίν πασάς, όταν τον έφεραν μπροστά του, τον εξύβρισε με αισχρό τρόπο και τον κατηγόρησε για τη φιλελληνική του στάση και πρόσθεσε ότι η επόμενη ενέργειά του ήταν να τον παραδώσει στη λαϊκή κρίση. Ο Χρυσόστομος, λοιπόν, παραδόθηκε στο μανιασμένο μουσουλμανικό όχλο. Του ξερίζωσαν τη γενειάδα, τον μαχαίρωσαν, διαμέλισαν και έσυραν το σώμα του μέχρι την τουρκική συνοικία, όπου και τον πέταξαν στα σκυλιά…». Ο Ρuaux καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η εκτέλεση του Χρυσοστόμου ήταν προαποφασισμένη. ...

 

Αναγνώριση

 

Η Ορθόδοξη Εκκλησία, αναγνωρίζοντας τη θυσία και το έργο του, τον ανακήρυξε Άγιο και Εθνομάρτυρα το 1992. Η μνήμη του τιμάται την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.Ο Χρυσόστομος Σμύρνης παραμένει μέχρι σήμερα σύμβολο πίστης, εθνικής αξιοπρέπειας και ποιμαντικής αυταπάρνησης, μια μορφή που ενώνει την εκκλησιαστική με την εθνική ιστορία της νεότερης Ελλάδας.