Κατακαλών Κεκαυμένος,ο άγνωστος Στρατηλάτης του Βυζαντίου

Ο Κατακαλών Κεκαυμένος αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικές μορφές της βυζαντινής στρατιωτικής αριστοκρατίας κατά την ύστερη μακεδονική δυναστεία. Έδρασε στις αρχές του 11ου αιώνα, μια εποχή κατά την οποία η Βυζαντινή Αυτοκρατορία γνώριζε στρατιωτική ανάκαμψη και εδαφική επέκταση.Το επώνυμο Κατακαλών ανήκει σε διακεκριμένη στρατιωτική οικογένεια της Μικράς Ασίας.Καταγόταν πιθανότατα από την Καππαδοκία ή τις ανατολικές επαρχίες της Μικράς Ασίας.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

 Το πατρώνυμο Κεκαυμένος υποδηλώνει ενδεχομένως σχέση ή συγγένεια με τον συγγραφέα του Στρατηγικούν, αν και δεν είναι βέβαιο εάν πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο.

 

Διετέλεσε στρατηγός θέματος, πιθανόν δομέστικος των σχολών ή κατεπάνω.Ορισμένες πηγές τον προσδιορίζουν ως «κατεπάνω της Βασπρακανίας» (ανατολικό αρμενικό έδαφος).

Πήρε μέρος στους πολέμους εναντίον των Βουλγάρων που διεξήγαγε ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β’ ο Βουλγαροκτόνος (976-1025) και στη νικηφόρα εκστρατεία του στρατηγού Γ. Μανιάκη εναντίον των Αράβων της Σικελίας.

 Μετά την ανάκληση το 1037 του  στρατηγού Μανιάκη στην Κωνσταντινούπολη οι Άραβες βρήκαν την ευκαιρία να ανακτήσουν ένα μεγάλο τμήμα της Σικελίας και να πολιορκήσουν τη Μεσσήνη, όπου βρισκόταν οχυρωμένος ο Κατακαλών Κεκαυμένος  με μια μικρή στρατιωτική δύναμη από 500 πεζούς και 300 ιππείς. Όμως,αν και βρισκόταν σε εξαιρετικά δύσκολη θέση, κατόρθωσε τελικά, πραγματοποιώντας ορμητική έξοδο να τρέψει σε φυγή τους Άραβες, οι οποίοι είχαν παραμελήσει την άμυνά τους, και να λαφυραγωγήσει το στρατόπεδό τους, αποκομίζοντας μεγάλες ποσότητες χρυσού και αργύρου. Σύμφωνα μάλιστα με τη χαρακτηριστική μαρτυρία του ιστορικού Γεώργιου Κεδρηνού, «μεδίμνοις οι στρατιώται διεμοιράσαντο».

Το 1043, ως στρατηγός στη Βουλγαρία, επιτέθηκε στους Ρώσους, που υποχωρούσαν στη Βάρνα μετά την καταστροφή του στόλου τους στον Βόσπορο από τους Βυζαντινούς, και τους προκάλεσε μεγάλες απώλειες.

 Το 1045, ως στρατηγός στην Ιβηρία (Γεωργία), έσπευσε σε ενίσχυση του στρατηγού της Αρμενίας Ααρών, που αντιμετώπιζε τους πολυάριθμους Τούρκους του Χασάν, και πέτυχε χάρη στις στρατηγικές του ικανότητες να τους εξοντώσει. Στη συνέχεια έλαβε μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις εναντίον του Αβραάμ Άλεμ, που είχε σπεύσει να βοηθήσει τον Χασάν με στράτευμα 100.000 ανδρών και διηύθυνε με επιτυχία τις δυνάμεις των Βυζαντινών έως το 1050.

  Τότε ανακλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη για να πάρει μέρος σε εκστρατεία κατά των Πετσενέγων της Βουλγαρίας, οι οποίοι είχαν ξεσηκωθεί με αρχηγό τους έναν πρώην ιερέα. Στην εκστρατεία όμως αυτή ατύχησε και οι Βυζαντινοί ηττήθηκαν στη θέση "Εκατό Βουνοί", κοντά στις πλαγιές του Αίμου. Ο ίδιος τραυματίστηκε σοβαρά, αλλά σώθηκε τελικά από κάποιον Πετσενέγο πολεμιστή, που τον αναγνώρισε ανάμεσα στα πτώματα των βυζαντινών στρατιωτών και φρόντισε να μεταφερθεί σε μια σκηνή, όπου τον περιέθαλψαν.

 Λίγο αργότερα μπόρεσε να εξασφαλίσει την επάνοδό του στην Κωνσταντινούπολη, απ’ όπου έφυγε στη συνέχεια για την Αντιόχεια ως στρατηγός της Μικράς Ασίας. Στη θέση αυτή έμεινε μέχρι το 1056, οπότε, με την άνοδο στον θρόνο του Μιχαήλ ΣΤ’, αναγκάστηκε να παραιτηθεί.

 Η έλλειψη διοικητικής ικανότητας του νέου αυτοκράτορα προκάλεσε τις ανησυχίες και τη δυσφορία πολλών αξιόλογων βυζαντινών στρατηγών, όπως ο Ισαάκιος Κομνηνός, ο Βρυέννιος κ.ά., οι οποίοι αποφάσισαν να ξεσηκώσουν τον στρατό της Μικράς Ασίας εναντίον του Μιχαήλ κηρύσσοντας στάση.Στις 20 Αυγούστου 1057, ο Ισαάκιος Κομνηνός έβγαλε τις δυνάμεις του έξω από την πόλη και τις παρέταξε σε μια πεδιάδα που ονομάζεται «Πολεμών» ή «Άδης», κοντά στη Νίκαια. Ο στρατηγός Κεκαυμένος διοικούσε την αριστερή πτέρυγα, ο Ρωμανός Σκληρός τη δεξιά και ο Κομνηνός ετέθη επικεφαλής στο κέντρο. 

Οι στασιαστές επιβλήθηκαν των αυτοκρατορικών δυνάμεων, η κατάσταση ήταν έκρυθμη,ακολούθησαν διαπραγματεύσεις   που οδήγησαν στην αναγόρευση του Ισαακίου Κομνηνού, ο οποίος έγινε τελικά αυτοκράτορας χάρη στη στρατιωτική δράση του Κατακαλών Κεκαυμένου, που μπήκε την παραμονή της ενθρόνισης του Ισαακίου στην Κωνσταντινούπολη και κυρίευσε τα ανάκτορα. 

Μετά τα γεγονότα αυτά παραιτήθηκε από το αξίωμά του και πέρασε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του ιδιωτεύοντας.

 Πιθανότατα είναι ο συγγραφέας ενός  αξιόλογου  στρατιωτικού βιβλίου, με τον τίτλο Στρατηγικό, στο οποίο ανέλυε στη απλή γλώσσα της εποχής του την πολεμική τέχνη, βασιζόμενος στη μακρόχρονη στρατιωτική πείρα του.

  Ο Κατακαλών Κεκαυμένος αποτελεί αντιπροσωπευτικό τύπο Βυζαντινού στρατηγού της εποχής: γενναίος, πιστός, με τοπική ισχύ αλλά σε πλαίσιο αυστηρής ιεραρχίας.Αντικατοπτρίζει την ανάδειξη της επαρχιακής αριστοκρατίας στην αυτοκρατορική διοίκηση.