Το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου.

Μετά την συντριβή στη ναυμαχία των Αργινουσών (408π.Χ.),οι Σπαρτιάτες κάνουν σκέψεις συνθηκολόγησης, στέλνοντας σχετική πρεσβεία στην Αθήνα. Παρά την κόπωση όμως και των δυο μερών οι σχετικές διαπραγματεύσεις θα ναυαγήσουν...

                    γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Οι ιωνικές πόλεις της Μικράς Ασίας παίρνουν την πρωτοβουλία ζητώντας την επαναφορά στην ηγεσία του σπαρτιατικού στόλου του ικανότατου Λύσανδρου, κάτι που θα γίνει.Ναυπηγείται νέος στόλος, η βοήθεια από τον Κύρο συνεχίζεται,αν και οι Πέρσες αρχίζουν να αμφιβάλλουν για τη δυνατότητα της Σπάρτης να επικρατήσει στον πόλεμο.

Στα τέλη του καλοκαιριού του 405 π.Χ. ο Λύσανδρος επικεφαλής του σπαρτιατικού στόλου ανοίγεται στο Αιγαίο με σκοπό να παρασύρει τον αθηναϊκό στόλο στα στενά του Ελλήσποντου,σε αυτό το νευραλγικό σημείο για το εμπόριο και τον επισιτισμό των Αθηναίων. Η κατάληψη της Λάμψακου κινητοποιεί τους Αθηναίους που πλέουν στην περιοχή με ισχυρή δύναμη 180 πλοίων και ελλιμενίζονται όχι στον Σηστό που συμβουλεύει ο Αλκιβιάδης αλλά στην ερημική περιοχή Αιγός Ποταμοί.Οι Αθηναίοι επιθυμούν να ναυμαχήσουν και προκαλούν τους Σπαρτιάτες που όμως δεν ανταποκρίνονται.

Ο Λύσανδρος γνωρίζει ότι στην έρημη παραλία που έχουν επιλέξει οι Αθηναίοι θα αντιμετωπίσου προβλήματα με τις προμήθειές τους,αναγκασμένοι κάθε μέρα να διασκορπίζονται για να συγκεντρώσουν τα απαραίτητα για τον ανεφοδιασμό τους.Επί τέσσερις μέρες επαναλαμβάνεται το ίδιο σκηνικό,οι Αθηναίοι ανοίγονται προς τη Λάμψακο,οι Σπαρτιάτες μένουν αδρανείς.Την πέμπτη μέρα γίνεται και πάλι το ίδιο,με τους Αθηναίους εφησυχασμένος από την απροθυμία των αντιπάλων να πολεμήσουν.

Όταν οι πιο πολλοί έχουν εγκαταλείψει τα πλοία για την καθημερινή προσπάθεια ανεύρεσης τροφής, μια ασπίδα υψώνεται στον αέρα,δίνοντας  το οπτικό σήμα στον Λύσανδρο για να ξεκινήσει την επίθεση.Οι εντελώς απροετοίμαστοι Αθηναίοι θα υποστούν πραγματική συντριβή.Από τις 180 τριήρεις γλιτώνουν μόνο οι 18.Η καταστροφή είναι απόλυτη για τους Αθηναίους και είναι  σίγουρο ότι δε θα μπορέσουν να ανακάμψουν.Η τύχη των 3.000 περίπου αιχμαλώτων, θα είναι σκληρή αφού θα εκτελεστούν όλοι.

Η είδηση της καταστροφής του στόλου στον Ελλήσποντο προκαλεί στην Αθήνα ένα δεύτερο μετά τα "σικελικά" σοκ.Όλοι πιστεύουν ότι ήρθε το τέλος, αφού χωρίς τα πλοία βρίσκονται στο έλεος των Πελοποννήσιων.Παρά ταύτα γίνονται προσπάθειες για να προετοιμαστεί η πόλη για πολιορκία.

Οι Σπαρτιάτες συντονίζουν τις προσπάθειές τους  για το τελειωτικό χτύπημα. Ο Πελοποννησιακός στρατός υπό τον Παυσανία εισβάλλει στην Αττική και στρατοπεδεύει κοντά στα Μακρά Τείχη.Ο Λύσανδρος καταφτάνει με τον στόλο από τη θάλασσα και αποκλείει τον Πειραιά.

Οι Αθηναίοι προτείνουν τη λήξη των εχθροπραξιών,τη «συμμαχία» με τους Πελοποννήσιους, διατηρώντας όμως τα Μακρά Τείχη.Ο χρόνος ασφαλώς δουλεύει για τους νικητές, μετά την παρέλευση τεσσάρων μηνών, κι ενώ ο λιμός θερίζει την πόλη, οι Αθηναίοι κάνουν δεκτούς όλους τους όρους των νικητών.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι σύμμαχοι των Σπαρτιατών,ιδιαίτερα οι Κορίνθιοι και οι Θηβαίοι,ζητούν την πλήρη ισοπέδωση της Αθήνας και τον εξανδραποδισμό των κατοίκων της.Οι Σπαρτιάτες, από υψηλοφροσύνη ή και από ανησυχία για την αύξηση της ισχύος ιδίως των Θηβαίων, αντιδρούν σε αυτό το ενδεχόμενο. Η τελική ανακωχή περιλαμβάνει την κατεδάφιση των Μακρών Τειχών,την αποχώρηση όλων των αθηναϊκών φρουρών από όλα τα σημεία,την παράδοση όσων πλοίων ακόμα είχαν οι Αθηναίοι,την επιστροφή των εξόριστων ολιγαρχικών και την υποχρέωση των Αθηναίων να είναι σύμμαχοι μαζί τους.

Όλα ικανοποιούνται στο ακέραιο, οι Αθηναίοι μένουν μόνο με 12 πλοία που τους επιτρέπεται να κατέχουν,ενώ τα Μακρά Τείχη κατεδαφίζονται με τρόπο που θυμίζει γιορτή υπό τον ήχο αυλών.Η λήξη του πολέμου θεωρείται  από το σύνολο του ελληνικού κόσμου ως η πρώτη μέρα της ελευθερίας.

 

Συνέπειες-Απολογισμός του Πελοποννησιακού Πολέμου

Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος είχε καταλυτικό ρόλο στην ιστορία της αρχαίας Ελλάδας,καθώς προκάλεσε βαθιές αλλαγές και συνέπειες για τις ελληνικές πόλεις-κράτη. Η σύγκρουση μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης και των συμμάχων τους, που διήρκεσε από το 431 π.Χ. έως το 404 π.Χ., οδήγησε σε μακροχρόνια αποδυνάμωση της ελληνικής ισχύος και επηρέασε την πολιτική,κοινωνική και οικονομική ζωή της εποχής.

Η γραφίδα του πρωτοπόρου ιστορικού Θουκιδίδη, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια της εποχής και διαχρονικό έργο πολιτικής σκέψης που μελετάται και σήμερα με τεράστιο ενδιαφέρον από όλον τον κόσμο.

Οι συνέπειες του μακροχρόνιου πολέμου υπήρξαν μεγάλες και πολυεπίπεδες.Στην οικονομία και στον πληθυσμό, η καταστροφή καλλιεργειών,οι απώλειες πληθυσμού και η κατάρρευση των εμπορικών δικτύων οδήγησαν σε οικονομική δυσπραγία.

 Σε ανθρωπιστικό και ηθικό επίπεδο, παραβιάστηκε κάθε έννοια δικαιοσύνης, τα ήθη εξαχρειώθηκαν και εξαγριώθηκαν, αξίες διαχρονικές στις οποίες στηρίχτηκε ο ελληνικός πολιτισμός εκφυλίστηκαν και διασύρθηκαν,αρχές πατροπαράδοτες  καταπατήθηκαν,συμφωνίες παραβιάστηκαν, η ασέβεια  και η επιορκία επικράτησαν. 

Έγιναν άδικες και ανόσιες πράξεις και από τις δυο πλευρές, βαρβαρότητες και αγριότητες, δεν υπήρξε έλεος και οίκτος. Η λογική και το μέτρο των μετριοπαθών και ειρηνόφιλων πλευ­ρών και των δυο στρατοπέδων συχνά παραμερίστηκαν από τη δύναμη των λόγων και του πάθους των πολεμοχαρών και σκληροπυρηνικών,καθιστώντας αδύνατη την ειρήνευση.    

Ο πόλεμος είχε τελειώσει μετά από την παρέλευση τριάντα περίπου χρόνων και κρίνοντας συνολικά μπορεί να πει κανείς ότι περισσότερο χάθηκε από τους Αθηναίους παρά κερδήθηκε από τους Σπαρτιάτες.Σε κρίσιμες στιγμές οι Αθηναίοι και ενώ διέθεταν το μεγάλο πλεονέκτημα της ναυτικής ισχύος,έκαναν στρατηγικά σφάλματα και πήραν λάθος αποφάσεις.Όταν υπήρχε η εμπιστοσύνη σε ικανά πρόσωπα όπως ο Περικλής,ο Κλέων και ο Αλκιβιάδης,τότε η Αθήνα πετύχαινε νίκες.Είναι δεδομένο ότι τα πάθη του δήμου και οι πολιτικοί ανταγωνισμοί ήταν τροχοπέδη στην πολεμική προσπάθεια,φέρνοντας την ήττα.

Η ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο (404 π.Χ.) είχε βαθιές, δραματικές και μακροχρόνιες συνέπειες σε πολιτικό, στρατιωτικό, οικονομικό επίπεδο.Η αθηναϊκή δημοκρατία καταπατήθηκε,δημιουργήθηκε πρόσφορο έδαφος για την εκδήλωση δημαγωγικών στάσεων, ο αθηναϊκός λαός μετατράπηκε σε όχλο.Η Σπάρτη θα επιβάλει ολιγαρχικό καθεστώς, τους Τριάκοντα Τυράννους, που θα αποκατασταθεί μόλις ένα χρόνο μετά (403 π.Χ.) με εξέγερση υπό τον Θρασύβουλο.  Η δημοκρατία διατηρήθηκε ως την εμφάνιση των Μακεδόνων και την ανάμιξή τους στις εσωτερικές υποθέσεις της Αθήνας και στα πολιτικά θέματά της. 

Η οικονομική καταστροφή ήταν τεράστια. Ο πόλεμος είχε εξαντλήσει τα ταμεία της πόλης.Οι εμπορικές σχέσεις και το λιμάνι του Πειραιά είχαν υποστεί σοβαρά πλήγματα. Πολλοί Αθηναίοι πολίτες βρέθηκαν σε φτώχεια ή εξορία.Χιλιάδες πολίτες και σύμμαχοι σκοτώθηκαν στις μάχες ή από λιμοκτονία.Οι Αθηναίοι είχαν ζήσει μια “χρυσή εποχή” και ξαφνικά βρέθηκαν στο κενό. Το πιο σπουδαίο μυαλό αυτή της πόλης,ο Σωκράτης θα καταδικαστεί το 399 π.Χ. σε αυτό το ταραγμένο κλίμα,δείχνοντας όμως με το παράδειγμά του το δρόμο που θα έπρεπε να ακολουθούν οι πολίτες.

 Η Αθήνα προοδευτικά θα ανακάμψει πολιτικά και πολιτιστικά, δεν θα ξαναγίνει όμως εμπορική και στρατιωτική δύναμη.Θα είναι μια σημαντική πόλη-κράτος,αλλά ποτέ ξανά ηγέτιδα δύναμη όπως πριν τον πόλεμο.

Το ζητούμενο για την Σπάρτη θα είναι ο τρόπος που θα διαχειριστεί τη νίκη της.Θα γίνει η κυρίαρχη δύναμη στην Ελλάδα, καταλαμβάνοντας το ρόλο της ηγεμονικής πόλης-κράτους που προηγουμένως κατείχε η Αθήνα με τη Δηλιακή Συμμαχία. Επιβάλλει το καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων, δηλαδή φιλολακωνική ολιγαρχία στην Αθήνα,ενώ παράλληλα εγκαθιστά φιλολακωνικά καθεστώτα σε πολλές πόλεις,θέτοντας  υπό τον έλεγχό της σημαντικά εδάφη στην Ιωνία και στα νησιά του Αιγαίου

Σαφέστατα όμως οι εξελίξεις αυτές,τόσο αντίθετες προς την παραδοσιακή πολιτική της,θα αλλοιώσουν τις αρχές της σε ιδεολογικό και πολιτειακό επίπεδο.Ο λιτός και αυστηρός σπαρτιατικός τρόπος ζωής θα παραβιαστεί,πολλοί Σπαρτιάτες επηρεασμένοι από τον πλούτο θα ξεφύγουν από τα παραδοσιακά ιδανικά της πειθαρχίας και της άσκησης.

Η ηγεμονία της δε θα κρατήσει πολύ.Οι καταπιεστικές της τακτικές,ενώ είχε δικαιολογήσει τον πόλεμο ως την προσπάθεια για την απελευθέρωση των ελληνικών πόλεων από ανάλογες πρακτικές των Αθηναίων, θα την κάνουν  αντιπαθή.Η ανάδειξη της Θήβας αλλά και των  Περσών ως αντίπαλων δυνάμεων (ειδικά μετά τη μάχη στα Λεύκτρα, 371 π.Χ.) θα δώσει τέλος  στην κυριαρχία της. 

 Επομένως, σύμφωνα με όλα τα παραπάνω μπορούμε να συμπεράνουμε πως παρά τη νίκη και την επικράτηση των Σπαρτιατών, και οι δυο πλευρές κατέληξαν εξουθενωμένες. Ήταν η απόλυτη σύγκρουση.

 Το κοινό και πολύ άσχημο γεγονός ήταν ότι για να επικρατήσουν, δε δίστασαν, αλλά, αντιθέτως, επιδίωξαν τη σύναψη συμμαχίας και την υποστήριξη των παλαιών εχθρών, που πάντα εποφθαλμιούσαν την Ελλάδα, των Περσών. Όσα στοιχεία τους είχαν εμπνεύσει και ενώσει για να πετύχουν την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους, παραμερίστηκαν. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να ξεκινήσουν σχέσεις εξάρτησης και οι Πέρσες να αναμειχθούν στα εσωτερικά ζητήματα των Ελλήνων και να ρυθμίζουν τα ελληνικά θέματα με την ανοχή και την παρότρυνση των ίδιων των Ελλήνων. 

 Μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου οι διενέξεις δε σταμάτησαν και οι εχθροπραξίες συνεχίστηκαν. Η Σπάρτη με τους συμμάχους της ήταν η νικήτρια. Η κυριαρχία της σύντομα αμφισβητήθηκε από τη Θήβα. Αλλά και αυτή δε διήρκησε και πολύ. Η σπαρτιατική ηγεμονία υπήρξε βραχύβια και ασταθής, προετοιμάζοντας το έδαφος για τις μεταγενέστερες συγκρούσεις και την άνοδο της μακεδονικής ισχύος.

 Η ελληνική δύναμη από το βορρά,οι Μακεδόνες με πρώτο τον Φίλιππο και κατόπιν τον Αλέξανδρο, έκαναν  τη δυναμική εμφάνισή τους.  άνοιξαν μια νέα λαμπρή σελίδα στην ελληνική ιστορία.Η εποχή της πόλης–κράτους άλλαζε σε εποχή του κράτους υπό τη μορφή αυτοκρατορίας.