Εικονομαχία,η Κ Ρ Ι Σ Η που συγκλόνισε την αυτοκρατορία (α΄ μέρος)

 

Εικονομάχοι καλύπτουν την εικόνα του Χριστού με ασβέστη. Ψαλτήρι Χλουντόφ (περί το 830). Μόσχα, Ιστορικό Μουσείο.

 

Με τον όρο Εικονομαχία εννοείται η μεγάλη μεταρρυθμιστική κίνηση που ξέσπασε στο Βυζαντινό Κράτος τον 8ο και 9ο αιώνα και από θρησκευτική εξελίχθηκε και σε πολιτική διαμάχη, με επίκεντρο τη λατρεία των εικόνων. Η Εικονομαχία τελικά δίχασε τους Βυζαντινούς σε «Εικονομάχους» (ή «Εικονοκλάστες») και «Εικονολάτρες» (ή «Εικονόφιλους» και «Εικονόδουλους»). Η Εικονομαχία άρχισε γύρω στο 726 και τελείωσε το 843 με την αναστήλωση των εικόνων· διήρκεσε, δηλαδή, πάνω από έναν αιώνα.

 

του Θάνου Δασκαλοθανάση

 

Στο Βυζάντιο η απεικονιστική τέχνη, τόσο στα ευαγγελικά κείμενα όσο και στη λατρευτική εικόνα, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα και είχε ήδη παγιωθεί στις αρχές του 8ου αιώνα. Η γνωστή ρήση του Ιωάννη του Δαμασκηνού, αλλά και του πάπα Γρηγορίου Α΄, ότι «οι εικόνες είναι τα βιβλία των αγραμμάτων», προώθησε και στήριξε τη θρησκευτική απεικόνιση. Συνεπώς, παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον η εξέταση της περιόδου αυτής και η αναζήτηση των λόγων που έκαναν τους Βυζαντινούς να στραφούν εναντίον των εικόνων.

 

Το ιστορικό πλαίσιο

Οι αυτοκράτορες της Ισαυρικής δυναστείας, με πρώτο τον Λέοντα Γ΄, καταγόμενο από τη Γερμανίκεια της Συρίας (σημερινό Μαράς), θεωρούνται οι εμπνευστές της ανεικονικής κίνησης, της λεγόμενης «Εικονομαχίας», που αναστάτωσε τη ζωή της αυτοκρατορίας για περισσότερο από έναν αιώνα σε όλα τα επίπεδα: πνευματικό, οικονομικό και πολιτικό. Η έριδα χωρίζεται σε δύο περιόδους: από το 726/730 έως το 787 και από το 815 έως το 843.

Στις αρχές του 8ου αιώνα το Βυζάντιο αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα στα ανατολικά του σύνορα από τις αραβικές επιθέσεις, αλλά και στα βόρεια από τις βουλγαρικές επιδρομές. Η εμφάνιση των Αράβων και η νέα θρησκεία του Ισλάμ αρχικά είχαν υποτιμηθεί ως προς την επιρροή και την επικινδυνότητά τους. Το 717 τα στρατεύματα των Θεμάτων των Ανατολικών και των Αρμενιακών αναλαμβάνουν δράση και ανεβάζουν στον θρόνο τον Λέοντα Γ΄ τον Ίσαυρο. Άριστος και δυναμικός στρατιωτικός, ικανός και δίκαιος νομοθέτης, προσπάθησε —και ως ένα σημείο πέτυχε— να μεταρρυθμίσει τη διοίκηση, να περιορίσει τον ρόλο της Εκκλησίας και να οργανώσει αποτελεσματικά την άμυνα της Πόλης, αποκρούοντας την αραβική επίθεση του 717–718 με τη χρήση και του υγρού πυρός.

Στις αρχές του 8ου αιώνα πολλοί άνθρωποι στο Βυζάντιο δεν ξεχώριζαν πια τη τιμή από τη λατρεία των εικόνων. Η Εκκλησία δίδασκε ότι οι εικόνες πρέπει να τιμώνται ως σύμβολα, όχι να λατρεύονται σαν να είναι θεοί. Όμως ο λαός, από άγνοια, και αρκετοί μοναχοί, από έντονο θρησκευτικό ζήλο, άρχισαν να τους αποδίδουν υπερβολική σημασία. Αυτό έδινε αφορμή στους Άραβες Μουσουλμάνους να κατηγορούν τους χριστιανούς ότι είναι ειδωλολάτρες.

Έτσι δημιουργήθηκε διαφωνία: πρέπει οι χριστιανοί να προσκυνούν εικόνες ή όχι; Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος αποφάσισε να αντιμετωπίσει το θέμα δυναμικά, αντί να προσπαθήσει να συμβιβάσει τις δύο πλευρές. Ταυτόχρονα, βρήκε την ευκαιρία να περιορίσει τη δύναμη της Εκκλησίας και των μοναχών.

Την εποχή εκείνη τα μοναστήρια αυξάνονταν συνεχώς. Είχαν αποκτήσει μεγάλες περιουσίες από δωρεές και δεν πλήρωναν φόρους, κάτι που επηρέαζε αρνητικά τα οικονομικά του κράτους. Οι μοναχοί ήταν πολλοί και είχαν μεγάλη επιρροή στον λαό, γεγονός που δυσκόλευε τις μεταρρυθμίσεις του αυτοκράτορα.

Οι σημαντικές για την αυτοκρατορία επαρχίες της Μικράς Ασίας συνέχιζαν να δέχονται τις επιδρομές των Αράβων. Πολλοί Βυζαντινοί αναρωτιούνταν γιατί ο Θεός, που στο παρελθόν τους είχε βοηθήσει στους πολέμους, τώρα τους στερούσε τη βοήθειά Του. Ο Λέων, αλλά και κύκλοι στρατιωτικών, θεώρησαν ότι η θεϊκή εύνοια είχε χαθεί εξαιτίας της υπερβολικής τιμής προς τις εικόνες, η οποία μπορούσε να εκληφθεί ως ειδωλολατρική πρακτική. Ένας ακόμη λόγος που πιθανόν επηρέασε τον Λέοντα ήταν η προσπάθειά του να προσεγγίσει μουσουλμάνους, Ιουδαίους και οπαδούς διαφόρων αιρέσεων, οι οποίοι απέρριπταν κάθε μορφή θρησκευτικής απεικόνισης. Δεν αποκλείεται, επίσης, να είχε επηρεαστεί από τις αντιλήψεις αυτές λόγω της ανατολικής του καταγωγής.

Εικονομάχοι καλύπτουν την εικόνα του Χριστού με ασβέστη. Ψαλτήρι Χλουντόφ (περί το 830). Μόσχα, Ιστορικό Μουσείο.

 

Με απόφασή του ζήτησε από τους εκκλησιαστικούς άρχοντες να αποκαθηλώσουν τις εικόνες, προκαλώντας μεγάλες αντιδράσεις τόσο από τον πατριάρχη όσο και από τον πάπα. Απομακρύνθηκε η εικόνα του Χριστού από τη Χαλκή Πύλη της Κωνσταντινούπολης, ο λαός διαμαρτυρήθηκε και οι εικονόφιλοι τιμωρήθηκαν με εξορίες, φυλακίσεις και δημεύσεις περιουσιών.

Οι αποφάσεις του αυτοκράτορα προκάλεσαν μεγάλες αντιδράσεις. Οι κάτοικοι της Ελλάδας και των νησιών (οι λεγόμενοι «Ελλαδικοί») επαναστάτησαν. Με αρχηγό τον Αγαλλιανό, οργάνωσαν στόλο και προσπάθησαν να επιτεθούν στην Κωνσταντινούπολη. Όμως ο αυτοκράτορας τούς νίκησε εύκολα, χρησιμοποιώντας το υγρό πυρ.

Αναταραχές έγιναν και στην Ιταλία. Ο Λέων Γ΄, για να τιμωρήσει τον πάπα που διαφωνούσε μαζί του, αφαίρεσε από τη δικαιοδοσία της Ρώμης περιοχές όπως το Ιλλυρικό, η Κάτω Ιταλία, η Σικελία και η Ελλάδα και τις υπήγαγε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης.Ωστόσο, για τα πρώτα χρόνια δεν υπάρχουν σαφείς μαρτυρίες για εκτεταμένες καταστροφές εικόνων.

Ο γιος του Λέοντα, Κωνσταντίνος Ε΄, επέμεινε στην ίδια πολιτική κατά των εικόνων. Μετά από σκληρή εμφύλια σύγκρουση με τον σφετεριστή Αρτάβασδο, σταθεροποιήθηκε στον θρόνο και έγινε πανίσχυρος. Σχεδίασε τη σύγκληση εκκλησιαστικής συνόδου που θα επικύρωνε τις εικονομαχικές του αντιλήψεις. Τοποθέτησε στην ανώτερη εκκλησιαστική ιεραρχία πρόσωπα με εικονομαχικές απόψεις και επιδόθηκε ο ίδιος σε συγγραφική δραστηριότητα σε θεολογικά ζητήματα, συντάσσοντας διάφορες πραγματείες.

Από τις 10 Φεβρουαρίου έως τις 8 Αυγούστου 754, στο ανάκτορο της Ιέρειας, στη μικρασιατική ακτή του Βοσπόρου, συγκλήθηκε σύνοδος με τη συμμετοχή 338 επισκόπων, οι οποίοι υποστήριξαν την εικονομαχική διδασκαλία, χωρίς όμως την παρουσία εκπροσώπων των Εκκλησιών της Ρώμης, της Αλεξάνδρειας, της Αντιόχειας και των Ιεροσολύμων. Οι εικονόφιλοι ονόμασαν ειρωνικά τη σύνοδο «ακέφαλη», ωστόσο τα μέλη της διεκδίκησαν κύρος οικουμενικής συνόδου.

Υποστηρίχθηκε το αδύνατο της απεικόνισης του Χριστού και, με τη χρήση χωρίων από την Αγία Γραφή και την πατερική γραμματεία, καταδικάστηκαν οι ιερές εικόνες και η τιμή τους. Στις 29 Αυγούστου δημοσιεύθηκαν στην αγορά της Κωνσταντινούπολης οι αποφάσεις της συνόδου και άρχισε η αντικατάσταση των εικόνων με διακοσμητικές παραστάσεις φυτών και ζώων ή με κοσμικές σκηνές. Ο Σταυρός παρέμεινε το μοναδικό κοινά αποδεκτό σύμβολο.

Η Εκκλησία της Ρώμης δεν αποδέχτηκε τις αποφάσεις της συνόδου. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με διοικητικές παρεμβάσεις του αυτοκράτορα σε περιοχές της παπικής δικαιοδοσίας, συνέβαλε στη διεύρυνση του χάσματος μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Ακολούθησαν διώξεις, διαπομπεύσεις και εξορίες, με ιδιαίτερη στόχευση στα μοναστήρια και τους μοναχούς. Ορισμένες μονές μετατράπηκαν σε στρατώνες ή δημόσια κτίρια και οι περιουσίες τους περιήλθαν στο κράτος. Οι μοναχοί υπέστησαν ταπεινώσεις και ποινές. Οι σχετικές πληροφορίες προέρχονται κυρίως από εικονόφιλες πηγές.

Οι στρατιωτικές επιτυχίες της περιόδου ενίσχυαν το κύρος του αυτοκράτορα και συνδέονταν, από τους υποστηρικτές του, με την εικονομαχική πολιτική. Το 775 ο Κωνσταντίνος Ε΄ πέθανε και στον θρόνο ανέβηκε ο Λέων Δ΄, ο οποίος παντρεύτηκε την Ειρήνη από την Αθήνα. Η Ειρήνη θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην αποκατάσταση των εικόνων...

 

Παράθεμα από πηγή

Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας και η έναρξη της Εικονομαχίας

«Τον ίδιο χρόνο (726), το καλοκαίρι, ανέβρασε η θάλασσα και, σαν από καμίνι, σηκώθηκε ατμός από τον βυθό ανάμεσα στη Θήρα και τη Θηρασία. Αυτό κράτησε αρκετές μέρες. Στο μέσο αυτής της φοβερής φωτιάς σχηματίστηκε ένα νέο νησί, που συνενώθηκε με το νησί Ιερά. […] Δημιουργήθηκε στη διάρκεια της βασιλείας του Λέοντος.

Ο αυτοκράτορας εξήγησε αυτό το σημάδι της θείας οργής με τρόπο ευνοϊκό για τον εαυτό του και άρχισε εντονότερο αγώνα εναντίον των αγίων εικόνων. Και ο λαός της Βασιλεύουσας, εξαιτίας της λύπης του για τις νέες διδασκαλίες, προσπάθησε να επιτεθεί στους στρατιώτες που καθαίρεσαν την εικόνα του Χριστού στη Χαλκή Πύλη. Πολλοί τιμωρήθηκαν με ακρωτηριασμούς, μαστιγώσεις, εξορίες και πρόστιμα.»

 Θεοφάνης, Χρονογραφία