Το ιταλικό Τελεσίγραφο

 

Πλησιάζοντας προς τις τελευταίες μέρες πριν την κήρυξη του πολέμου, οι Ιταλοί θα προσπαθήσουν με θρασύδειλο, αλλά ομολογουμένως καλά σκηνοθετημένο τρόπο, να δημιουργήσουν όλες εκείνες τις συνθήκες που θα δικαιολογούσαν την αναίτια επίθεσή τους. Πέρα από τα «επεισόδια» στην Αλβανία, με δράστες υποτίθεται Έλληνες κατά των Αλβανών, φτάνουν στο σημείο να ζητούν επισήμως από την ελληνική κυβέρνηση να εκδώσει ανακοινωθέν ότι η «Έλλη» δεν χτυπήθηκε από ιταλικό υποβρύχιο.

 

γράφει ο Θάνος  Δασκαλοθανάσης 

Στις 25 Οκτωβρίου συγκαλείται το υπουργικό συμβούλιο στην Αθήνα, όπου επιβεβαιώνονται οι πληροφορίες ότι ο πόλεμος είναι θέμα όχι ημερών αλλά ωρών. Ο Ιωάννης Μεταξάς επαναδιατυπώνει την πάγια θέση του: η Ελλάδα δεν πρόκειται να κάνει καμία εδαφική παραχώρηση ούτε να αποκηρύξει τη φιλία της με την Αγγλία.

Την ίδια μέρα, στο Βασιλικό Θέατρο (σημερινό Εθνικό Θέατρο) στην Αθήνα, δίνεται παράσταση του έργου "Ο Έμπορος της Βενετίας" του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, στην οποία  επρόκειτο να διευθύνει ο γιος του μεγάλου Ιταλού μουσικοσυνθέτη Πουτσίνι. Η ατμόσφαιρα στην Αθήνα είναι βαριά, αλλά η ζωή συνεχίζεται. Το θέατρο είναι κατάμεστο,το παρόν δίνουν ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄, ο διάδοχος Παύλος, όλη η βασιλική οικογένεια και σύσσωμη η κυβέρνηση με τον πρωθυπουργό Μεταξά.

Στις 26 Οκτωβρίου ο Ιταλός πρεσβευτής καλεί τον Μεταξά σε  επίσημο δείπνο, προσπαθώντας με αυτόν τον τρόπο να αποπροσανατολίσει την ελληνική ηγεσία.Ο Μεταξάς αποφασίζει φυσικά να μην παραστεί και στέλνει στη θέση του δύο υπουργούς.Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά τη διάρκεια αυτού του δείπνου,στην πρεσβεία φθάνουν κωδικοποιημένα τα μηνύματα από τη Ρώμη που αναφέρουν την κήρυξη του πολέμου με όλες τις σχετικές οδηγίες. 

Η 27η Οκτωβρίου 1940 είναι  η κρίσιμη ημέρα πριν από το ξημέρωμα του ελληνοϊταλικού πολέμου. Στην Ρώμη, στην Αθήνα και στα σύνορα με την Αλβανία, όλα κινούνταν κάτω από μια επιφανειακή ηρεμία, ενώ στην πραγματικότητα το σκηνικό του πολέμου είχε ήδη στηθεί.Οι δρόμοι λειτουργούν κανονικά, τα καφενεία και τα θέατρα έχουν κόσμο, όμως όλοι διαισθάνονται ότι πλησιάζει κάτι μεγάλο και δραματικό.

Στη Ρώμη, ο Μπενίτο Μουσολίνι το πρωί συγκαλεί σύσκεψη  στο Παλάτσο Βενέτσια με τους στενούς του συνεργάτες – τον υπουργό Εξωτερικών Γκαλεάτσο Τσιάνο, τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Πιέτρο Μπαντόλιο, τον στρατηγό Καβαλέρο και άλλους αξιωματούχους. Η ιταλική ηγεσία είναι πεπεισμένη ότι η Ελλάδα θα υποχωρήσει, όπως είχε κάνει η Αλβανία το 1939, παρά τις επιφυλάξεις του αρχηγού του επιτελείου Μπαντόλιο που τόνιζε ότι τα στρατεύματα δεν ήταν απολύτως έτοιμα.Ο  στρατηγός Σεμπαστιάνο Πράσκα, ο επικεφαλής της επίθεσης,διαβεβαιώνει τον Μουσολίνι ότι η εκστρατεία θα είναι εύκολη και ταχεία, καθώς θεωρούσε τον ελληνικό στρατό κατώτερο και ανεπαρκή. Υποστηρίζει ότι οι ιταλικές δυνάμεις, περίπου 140.000 άνδρες στην αρχική φάση, υπερτερούν σημαντικά των ελληνικών, που διέθεταν περίπου 30.000–35.000 στρατιώτες στα σύνορα της Ηπείρου, και ότι η αναλογία αυτή θα εξασφαλίσει γρήγορη προέλαση μέχρι την Αθήνα.

Στην Αθήνα οι ελληνικές υπηρεσίες πληροφοριών που όλο αυτό το διάστημα διεξάγουν έναν ακήρυχτο μυστικό πόλεμο, είχαν ήδη διαπιστώσει έντονη συγκέντρωση ιταλικών δυνάμεων στην Αλβανία, ενώ το Γενικό Επιτελείο είχε θέσει σε ετοιμότητα τις δυνάμεις στην Ήπειρο. 

Το διπλωματικό παρασκήνιο εκείνης της ημέρας είναι στημένο αριστοτεχνικά από την ιταλική πρεσβεία. Ο Ιταλός πρέσβης  Γκράτσι,με τρόπο θεατρικό,παραμένει μέχρι αργά το βράδυ σε κοινωνικές εκδηλώσεις, κρατώντας μια προσποιητά φιλική στάση, ενώ γνώριζε ότι είχε ήδη λάβει οδηγίες από τη Ρώμη να παραδώσει το τελεσίγραφο στις 3 τα ξημερώματα. Στα απομνημονεύματά του περιγράφει πως ένιωθε «σαν εκτελεστής», γνωρίζοντας ότι το έγγραφο που είχε στην κατοχή του ισοδυναμούσε με πολεμική πράξη.

Το βράδυ της 27ης Οκτωβρίου, ο Μεταξάς βρίσκεται στο σπίτι του στην Κηφισιά. Δεν γνωρίζει την ακριβή ώρα που θα εκδηλωνόταν η ιταλική πρόκληση, αλλά είναι βέβαιος ότι ο πόλεμος δεν μπορεί να αποφευχθεί. Στα ελληνοαλβανικά σύνορα, τα στρατεύματα έχουν λάβει θέσεις μάχης, ενώ οι Ιταλοί έχουν ολοκληρώσει την προώθησή τους. 

Λίγο πριν τις 3:00, το αυτοκίνητό της ιταλικής πρεσβείας  σταθμεύει έξω από την οικία του Μεταξά στην Κηφισιά. Ο πρέσβης οδηγείται στο γραφείο του πρωθυπουργού,που τον περιμένει ντυμένος με τη ρόμπα του. Ο Γκράτσι παραδίδει ένα φάκελο,ο Μεταξάς αρχίζει να διαβάζει το περιεχόμενο.Είναι το τελεσίγραφο.Η Ιταλία ζητούσε ελεύθερη διέλευση στρατευμάτων και κατάληψη στρατηγικών σημείων της Ελλάδας. Ήταν απαίτηση για πλήρη υποταγή. 

«Η ιταλική κυβέρνησις ζητεί από την ελληνικήν κυβέρνησιν όπως δώσει αυθωρεί εις τας στρατιωτικάς αρχάς τας αναγκαίας διαταγάς ίνα η κατοχή αύτη δυνηθή να πραγματοποιηθή κατά τρόπον ειρηνικόν.Εάν τα ιταλικά στρατεύματα ήθελον συναντήσει αντίστασιν ,η αντίστασις αύτη θα καμφθή διά των όπλων και η ελληνική κυβέρνησις θα έφερον τας ευθύνας οι οποίοι ήθελον προκύψει εκ τούτου».

 

Ο ίδιος ο Γκράτσι στα απομνημονεύματά του, που εξέδωσε το 1945, περιγράφει τη σκηνή:

"Μόλις καθίσαμε, του είπα ότι η κυβέρνησή μου μού είχε αναθέσει να του κάνω μία άκρως επείγουσα ανακοίνωση και χωρίς άλλα λόγια του έδωσα το κείμενο. Ο Μεταξάς άρχισε να το διαβάζει. Τα χέρια που κρατούσαν το χαρτί έτρεμαν ελαφρά, και μέσα από τα γυαλιά έβλεπα τα μάτια του να βουρκώνουν όπως συνήθιζε όταν ήταν συγκινημένος. Όταν τελείωσε την ανάγνωση με κοίταξε κατά πρόσωπο και μου είπε με φωνή λυπημένη αλλά σταθερή φωνή: «Alors, c'est la guerre!» (λοιπόν έχουμε πόλεμο) .Τού απάντησα ότι η ιταλική κυβέρνηση ήλπιζε ότι η ελληνική κυβέρνηση θα δεχόταν τα αιτήματά της και θα άφηνε να περάσουν ελεύθερα τα ιταλικά στρατεύματα τα οποία θα άρχιζαν τις μετακινήσεις τους στις 6 το πρωί. Ο Μεταξάς με ρώτησε τότε πως θα μπορούσα να σκεφτώ ότι ακόμα και αν είχε πρόθεση να ενδώσει θα του ήταν δυνατόν μέσα σε τρεις ώρες να λάβει τις διαταγές του βασιλιά και να δώσει τις απαραίτητες οδηγίες για την ελεύθερη διέλευση των ιταλικών στρατευμάτων".

Άμεσα από το γραφείο του Πρωθυπουργού ενημερώνεται ο Βασιλιάς και ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Αντιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος.Ακολουθεί σύσκεψη του υπουργικού συμβουλίου όπου αποφασίζεται ο διορισμός ως Αρχιστράτηγου του Αλέξανδρου Παπάγου.Την απόφαση για το διορισμό του υπογράφει πρώτος ο Ιωάννης Μεταξάς και μονολογεί: "O Θεός σώζοι την Ελλάδα".

 

Ακολουθεί η πρώτη διαταγή του Γενικού Επιτελείου προς «Σώματα Στρατού,Μεραρχίες κ.ά.

Από της 6^ης πρωινής σήμερον περιερχόμεθα εμπόλεμον κατάστασιν προς Ιταλία.ΣΤΟΠ.Άμυνα εθνικού εδάφους διεξάχθή βάση διαταγών ας έχετε.ΣΤΟΠ Εφαρμόσατε σχέδιον Επιστρατεύσεως

Αθήναι 28^η Οκτωβρίου 1940

Εντολή Υπουργού

Ο αρχηγός του Επιτελείου

Αλέξανδρος Παπάγος

 

Στην ελληνοαλβανική μεθόριο ο ιταλικός στρατός είχε ήδη περάσει τα σύνορα από την Αλβανία. Στην Αθήνα ηχούν οι σειρήνες, βγαίνουν τα πρώτα παραρτήματα των εφημερίδων και οι Αθηναίοι ξυπνούν με την είδηση ότι η χώρα βρίσκεται πλέον σε πόλεμο.

 Θα ακολουθήσει το διάγγελμα του βασιλιά και του πρωθυπουργού.

 Διάγγελμα του Γεωργίου Β'  Πρὸς τὸν ἑλληνικὸν λαόν,

Ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνήγγειλε πρὸ ὀλίγου ὑπὸ ποίους ὅρους ἠναγκάσθημεν νὰ κατέλθωμεν εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Ἰταλίας, ἐπιβουλευθείσης τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Ἑλλάδος. Κατὰ τὴν μεγάλην αὐτὴν στιγμὴν εἶμαι βέβαιος, ὅτι κάθε Ἕλλην καὶ κάθε Ἑλληνὶς θὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκον μέχρι τέλους καὶ θὰ φανῇ ἀντάξιος τῆς ἐνδόξου ἡμῶν ἱστορίας. Μὲ πίστιν εἰς τὸν Θεὸν καὶ εἰς τὰ Πεπρωμένα τῆς φυλῆς, τὸ Ἔθνος σύσσωμον καὶ πειθαρχοῦν ὡς εἷς ἄνθρωπος θὰ ἀγωνισθῇ ὑπὲρ βωμῶν καὶ ἑστιῶν μέχρι τῆς τελικῆς νίκης. 

 

Ἐν τοῖς ἀνακτόροις τῶν Ἀθηνῶν τῇ 28ῃ Ὀκτωβρίου 1940 Γεώργιος Β΄

 Διάγγελμα του προέδρου της Κυβερνήσεως Ιωάννη Μεταξά

Προς τον ελληνικόν λαόν,

Η στιγμή επέστη που θα αγωνισθώμεν διά την ανεξαρτησίαν της Ελλάδος, την ακεραιότητα και την τιμήν της. Μολονότι επεδείξαμεν την πλέον αυστηράν ουδετερότητα και ίσην, προς όλους, η Ιταλία μη αναγνωρίζουσα εις ημας το δικαίωμα να ζώμεν ως ελεύθεροι Έλληνες μου εζήτησεν σήμερον την 3ην πρωινήν ώραν, την παράδοσιν τμημάτων του εθνικού εδάφους κατά την ιδίαν αυτής βούλησιν ότι προς κατάληψιν αυτών η κίνησις των στρατευμάτων της θα ήρχιζε την 6ην πρωινήν. Απήντησα εις τον Ιταλόν Πρέσβυν ότι θεωρώ και το αίτημα αυτό καθ' εαυτό και τον τρόπον με τον οποίον γίνεται τούτο ως κήρυξιν πολέμου της Ιταλίας κατά της Ελλάδος.

Έλληνες,

τώρα θα αποδείξωμεν εάν είμεθα άξιοι των προγόνων μας και της ελευθερίας, την οποίαν μας εξησφάλισαν οι προπάτορές μας. Όλον το Έθνος ας εγερθή σύσσωμον, αγωνισθήτε διά την Πατρίδα, τας γυναίκας, τα παιδιά σας, και τας ιεράς μας παραδόσεις.

Νυν υπέρ πάντων ο αγών

Ο Πρόεδρος της Κυβερνήσεως

Ιωάννης Μεταξάς

 

Η αρχική ανησυχία μετατρέπεται πολύ γρήγορα σε ενθουσιασμό. Ο λαός ξεχύνεται στους δρόμους, φωνάζοντας συνθήματα και τραγουδώντας τον εθνικό ύμνο. Παντού κυριαρχεί η συγκίνηση, το αίσθημα της ενότητας και η αποφασιστικότητα να υπερασπιστούν όλοι την πατρίδα...