H ζωή και η προσωπικότητα του Σωκράτη

 

H ζωή και η προσωπικότητα του Σωκράτη

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Ο Σωκράτης, γιος ενός γλύπτη γεννήθηκε στην Αθήνα το 470 π.Χ.Δεν σπούδασε συστηματικά,σχετίστηκε αρχικά με τους Σοφιστές και υπήρξε ένα διάστημα μαθητής του Αναξαγόρα.Τη φιλοσοφία την αντιλαμβανόταν ως μια αποστολή και υπηρεσία στο Θεό,έχοντας σκοπό να αφυπνίσει τους ανθρώπους.

 

Στη ζωή του υπήρξε απλός,λιτός και φτωχός.Έκανε οικογένεια,έχοντας  τρεις γιους,ένα από την πρώτη και δυο από τη δεύτερη γυναίκα του. Δεν πήρε ποτέ χρήματα, δεν ζήτησε ποτέ τιμές και αξιώματα.Τον διέκρινε η ηθική,η τιμιότητα,η ευσέβεια,η εξυπνάδα,η ηρεμία και το χιούμορ.  Συμμετείχε σε τρεις εκστρατείες στην Ποτίδαια (432-429π.Χ.),στο Δήλιο(424π.Χ.) και στην Αμφίπολη(422 π.Χ.)  δείχνοντας αυταπάρνηση και γενναιότητα.

Άνθρωποι που δεν τον εγνώριζαν καλά μπορεί να τον παρεξηγούσαν.Άλλοτε ήταν στοχαστικός και αμίλητος,άλλοτε πολύ κοινωνικός και ομιλητικός,επιδιώκοντας τη συνομιλία με τους ανθρώπους.

Εξωτερικά όπως και ο ίδιος σημειώνει ήταν κακάσχημος και πάντα σχεδόν ατημέλητος σε μια Αθήνα που έδινε μεγάλη σημασία στην καλαισθησία.Τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι ήταν απόκοσμος,και τις συναναστροφές επιδίωκε,και όπου τον καλούσαν πήγαινε,ακόμα και στο γυμναστήριο σύχναζε για να γυμνάζεται και να συνομιλεί.Σε μια εποχή που οι άνθρωποι αρρώσταιναν συχνά,η μετρημένη και λιτή ζωή του Σωκράτη του εξασφάλιζαν καλή υγεία.

Ταξίδεψε ελάχιστα,παραμένοντας συνεχώς στην Αθήνα συζητώντας με τους συμπολίτες του και βοηθώντας τους να βρουν την αλήθεια. Οι Αθηναίοι τον εκτιμούσαν για το ήθος του,για τις ιδέες του και για τον τρόπο ζωής του,δεν έλλειπαν ωστόσο και αυτοί που τον φθονούσαν ή δεν συμφωνούσαν με το περιεχόμενο της διδασκαλίας του.Έτσι εξηγείται και η διακωμώδησή του από τον Αριστοφάνη, αλλά και το επίσημο κατηγορητήριο που αργότερα διατυπώθηκε εναντίον και που τον οδήγησε στη δίκη και στον θάνατο.

Είναι γνωστό ότι δεν έγραψε ποτέ του τίποτα,ό,τι ξέρουμε γι΄ αυτόν οφείλεται στους μαθητές του,στον Πλάτωνα,στον  Ξενοφώντα και άλλους,αλλά και σε πληροφορίες που υπάρχουν σε κείμενα άλλων συγγραφέων.

Κατά τον Εντ Τσέλερ είχε κριτική σκέψη και οξύνοια,νηφάλιο ορθολογισμό,βαθιά θρησκευτικότητα αλλά και μυστική πίστη.Η κατηγορία που τον οδήγησε στον θάνατο δεν αφορούσε την αθεΐα αλλά την ασέβειά του προς τους παραδοσιακούς Θεούς.

Πίστευε ότι υποχρέωση του,καθήκον του που του αποδόθηκε από τον Θεό, ήταν να κάνει τον συνάνθρωπό του καλύτερο,άριστο.Αυτό το επιχειρούσε με το διάλογο και με την προσωπική επαφή(διαλεκτική μέθοδος)   αλλά και με το παράδειγμα του τρόπου ζωής του.Παράλληλα εφάρμοζε τη μαιευτική μέθοδο, προσποιούμενος ότι δεν γνωρίζει το θέμα συζήτησης, κατόπιν βέβαια φαινόταν η άγνοια του συνομιλητή και η γνώση του ίδιου.

Στην Αγορά όπου σύχναζε συναντούσε ανθρώπους όλων των ηλικιών.Τον κατηγόρησαν βέβαια ότι συναναστρέφεται με νέους και ότι η διδασκαλία του τους διαφθείρει.Συζητούσε τα πάντα,ό,τι μπορεί να έχει σχέση με τον άνθρωπο,την κοινωνία,την πολιτεία,αποφεύγοντας μόνο τα φυσικά φαινόμενα.Πίστευε ότι η αναζήτηση της αλήθειας είναι πέρα από τις προσωπικές απόψεις, είναι αντικειμενική και σε αυτήν θεμελιώνεται η επιστήμη.

Αρετή και Σοφία κατά τον Σωκράτη ταυτίζονται,από τη Σοφία απορρέουν όλες οι άλλες αρετές και είναι το υπέρτατο αγαθό.Μετά από αυτήν τοποθετούνται η δύναμη,η δόξα,η ρώμη,η ομορφιά,ο πλούτος,οι ηδονές των αισθήσεων κ.ά.

Υπήρξε άνθρωπος δημοκρατικών πεποιθήσεων,δεν συνεργάστηκε ούτε και υπάκουσε σε εντολές τυράννων ή ολιγαρχικών κάτι που προοδευτικά τον έκανε στόχο διώξεων και περιορισμών.

Στον βίο του δυο είναι τα χαρακτηριστικά όσο και αινιγματικά στοιχεία που προκαλούν μεγάλο ενδιαφέρον.Πρώτον ο δελφικός χρησμός σύμφωνα με τον οποίο ο Σωκράτης είναι ο πιο δίκαιος και ο πιο σοφός άνθρωπος του κόσμου.Το δεύτερο είναι το «δαιμόνιο»,αυτή η παράξενη εσωτερική φωνή που πάντα του έλεγε τι πρέπει να αποφεύγει,τι να μην κάνει.

Οι αντιδράσεις που προκαλούσε με τη διδασκαλία του ήταν πολλές,ιδίως αυτό που ενοχλούσε ήταν κυρίως ο ελεγκτικός τρόπος της διδασκαλίας του.Ο ίδιος έλεγε ότι είναι η αλογόμυγα που τσιμπά τους ανθρώπους για να τους ξυπνήσει από τον λήθαργό τους.Άλλη αιτία των αντιδράσεών ήταν ότι ξεσηκώνει τους νέους και τους διδάσκει πράγματα που είναι αντίθετα με τα πιστεύω των γονιών τους.Οι περιπτώσεις δύο από των βασικών κατηγόρων του,του Άνυτου και του Λύκωνα είναι αποδεικτικές.

Ο πραγματικός και βαθύτερος λόγος των κατηγοριών που του αποδόθηκαν ήταν ότι στη διδασκαλία του  Σωκράτη το κατεστημένο της εποχής έβλεπε έναν λόγο νεωτερικό,προοδευτικό, με στοιχεία διαφωτισμού.Το γεγονός ότι δυο μαθητές του,ο Αλκιβιάδης και ο Κριτίας,έβλαψαν με την πολιτική τους σταδιοδρομία την πόλη της Αθήνας,συνέβαλλε στην καταδίκη του  μεγάλου φιλοσόφου.

Στη δίκη ο Σωκράτης θα μείνει πιστός σε όσα δίδαξε σε όλην του τη ζωή. Δεν παρακάλεσε,δεν κατηγόρησε άδικα, δεν χρησιμοποίησε νομικά κόλπα,με ψυχραιμία και ηρεμία απολογήθηκε. Και όταν άκουσε την καταδικάστηκε απόφαση, την δέχθηκε αδιαμαρτύρητα. Πιστός στους νόμους,ήπιε το κώνειο και πέθανε.Ήταν το πρώτο έτος της 95ης Ολυμπιάδας,το φθινόπωρο του 399π.Χ.

Σήμερα θεωρείται ως ο κορυφαίος φιλόσοφος ανάμεσα στους μέγιστους φιλοσόφους της ανθρωπότητας.