Οι πρώτοι μήνες της ΚΑΤΟΧΗΣ,η ΠΕΙΝΑ και οι ΣΤΕΡΗΣΕΙΣ

 Οι πρώτοι μήνες της Κατοχής, η πείνα και οι στερήσεις

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

 

 

Μέσα σε ένα κλίμα καχυποψίας, αναμονής και επιφυλακτικότητας ξεκίνησαν οι σχέσεις των κατακτητών με τους κατακτημένους Έλληνες. Από τη μια υπήρχε η πικρία της «ήττας»,πριν από την οποία προηγήθηκε η νίκη στα αλβανικά βουνά,από την άλλη ένα μέρος του πληθυσμού έβλεπε ίσως την απαλλαγή από τη μεταξική δικτατορία και κατ΄ επέκταση του στέμματος ως μια θετική εξέλιξη.Σίγουρο είναι ότι η παρουσία τριών κατακτητών ήταν μια επικίνδυνη εξέλιξη.

Οι Γερμανοί απελευθέρωσαν τους αιχμαλώτους που είχαν συλλάβει στη διάρκεια του πολέμου και έδωσαν τη διαβεβαίωση ότι οι Έλληνες δεν είχαν τίποτα να φοβηθούν.Από κοντά και οι Ιταλοί που εισήλθαν καθυστερημένοι,ενώ στον Βορρά οι Βούλγαροι σχεδόν από την αρχή θα δείξουν το πραγματικό τους πρόσωπο.

Αμέσως μετά τη  Μάχη της Κρήτης άρχισε ένα κύκλος αντιποίνων και εκτελέσεων στο νησί από τους Γερμανούς σε πολλά χωριά, ο οποίος θα κλείσει λίγο πριν το φθινόπωρο του 1941.

Στην κεντρική Μακεδονία  που η ευθύνη της ανήκε στους Γερμανούς αρχικά δραστηριοποιήθηκαν κάποιες μικρές αντιστασιακές ομάδες από ανθρώπους του τοπικού Κ.Κ.Ε. που αποκομμένοι από την κεντρική γραμμή του κόμματος έκαναν μικρές ενέργειες κατά των Γερμανών που όμως δυναμικά αντέδρασαν και τις κατέστειλαν.Οι εκτελέσεις που έγιναν μούδιασαν τον κόσμο και σταμάτησαν δυναμικότερες αντιστασιακές πράξεις.

Στην ανατολική Μακεδονία και Θράκη υπήρξε από την αρχή ο κίνδυνος του εκβουλγαρισμού που συστηματικά και οργανωμένα θα επιχειρήσουν οι Βούλγαροι.Χιλιάδες Έλληνες εκδιώχθηκαν μετακινούμενοι προς την Θεσσαλονίκη και την Αθήνα.Και εδώ από την πρώτη στιγμή υπήρξε αντιστασιακή δράση,με επίκεντρο τη Δράμα σημειώθηκε γενική εξέγερση.Η αντίδραση των Βούλγαρων στρατιωτών αλλά και ατάκτων ήταν σκληρή και άμεση με εκατοντάδες εκτελέσεις και φυλακίσεις.

Η κατοχή έδειχνε από τη πρώτη στιγμή το αληθινό της πρόσωπο με τη θυσία και το αίμα των αμάχων να ρέει άφθονο.

Κατοχή-πείνα- στερήσεις

Οι πρώτες επιπτώσεις από την τριπλή κατοχή φάνηκαν από τις πρώτες κιόλας μέρες της άνοιξης του 1941.Ο κρατικός μηχανισμός νέκρωσε,δύο ήταν τα μεγάλα ζητήματα που έπρεπε να ρυθμιστούν: η αποστράτευση και  επιστροφή των στρατιωτών από το μέτωπο στις πατρίδες τους και η  ρύθμιση της λειτουργία της αγοράς.

 

Η συνθηκολόγηση και η επακόλουθη αποστράτευση έβγαλαν χιλιάδες Έλληνες στο δρόμο της επιστροφής.Για αυτούς που κατάγονταν από μακρινά μέρη το ταξίδι ήταν πολυήμερο και δύσκολο.Μεταφορικά μέσα δεν υπήρχαν,η κυβέρνηση Τσολάκογλου δεν μπόρεσε να αποσπάσει από τον κατακτητή τα αναγκαία για αυτόν τον σκοπό.Ακόμη δυσκολότερη έως απαγορευτική ήταν η επιστροφή των νησιωτών στα νησιά τους.Καράβια δεν υπήρχαν και πολλοί Κρητικοί και νησιώτες στρατοπέδευσαν κάτω από άθλιες συνθήκες στο Παναθηναϊκό Στάδιο εκλιπαρώντας για τα απαραίτητα.Οι πιο τολμηροί κατέστρωναν δικά τους σχέδια για να μπορέσουν με καΐκια να φτάσουν στο σπίτι τους.

Μεγάλο πρόβλημα υπήρχε και με την περίθαλψη των τραυματιών και των αναπήρων πολέμου.Φάρμακα,ιατρικά μέσα αλλά και προσωπικό δεν υπήρχαν,η κρατική μέριμνα ήταν απούσα και οι συνθήκες για τους ήρωες της Αλβανίας κάθε μέρα γίνονταν και χειρότερες.Η εικόνα των αναπήρων που έσερναν τα κουρέλια τους στους δρόμους της Αθήνας ζητιανεύοντας θύμιζε την παρόμοια εικόνα των αγωνιστών του ΄21.

Η ζωή όλων των ανθρώπων και ιδιαιτέρως αυτών που κατοικούσαν στα αστικά κέντρα επηρεάστηκε από την διατάραξη της λειτουργίας της αγοράς.Από τη μια ήταν η έλλειψη των βασικών αγαθών και από την άλλη οι αλλαγές στη λειτουργία του λιανεμπορίου.Τα μπακάλικα και μανάβικα άρχισαν να μην έχουν πολλά αγαθά,πολλά έκλεισαν.Νέοι τρόποι εύρεσης και αγοράς προϊόντων αναδείχτηκαν.Σε άσχετους χώρους,καφενεία,κουρεία αλλά ακόμη και σε γραφεία,σε κάποια γωνιά,στην πίσω πλευρά,κρυφά μπορούσε κάποιος να βρει κάτι.Αρκεί να είχες τα αντάλλαγματα που προσαρμόζονταν αυθαίρετα και βέβαια τις διασυνδέσεις. Οι πλανόδιοι πωλητές πολλαπλασιάζονταν στους δρόμους, ωστόσο αυτός ο τρόπος αγοράς ήταν ευκαιριακός και χωρίς κανόνες.Αυτό που έβρισκες σήμερα,δεν ήταν σίγουρο ότι θα το βρεις και πάλι στις επόμενες μέρες.Οι Αθηναίοι συνήθισαν να κυκλοφορούν έχοντας μαζί τους ένα σάκο για να βάζουν μέσα αυτά που είχαν ανάγκη.

Βασικός ένοχος κατά την κυβέρνηση για την έλλειψη αγαθών ήταν ο εμπορικός αποκλεισμός από τους Συμμάχους και η κερδοσκοπία κάποιων εμπόρων.Χωρίς να παραγνωρίζονται τα παραπάνω,στην ουσία εκείνο που δεν μπορούσε να λειτουργήσει ήταν ο κρατικός μηχανισμός που θα έπρεπε να συγκεντρώσει την αγροτική παραγωγή και να την διανείμει στις πόλεις,μεριμνώντας για τη διαθεσιμότητα και τις τιμές.

Αυτή η αδυναμία οφείλεται στην αποδιοργάνωση των συγκοινωνιών.Το σιδηροδρομικό δίκτυο είχε υποστεί τεράστιες καταστροφές,οι δρόμοι ήταν σε άθλια κατάσταση, αυτοκίνητα υπήρχαν ελάχιστα γιατί τα περισσότερα είχαν επιταχτεί,ενώ και η βενζίνη ήταν δυσεύρετη.Λίγο καλύτερη ήταν η κατάσταση στις θαλάσσιες συγκοινωνίες,με τα μικρά καΐκια να κάνουν δρομολόγια,με περιορισμούς βέβαια για να φυγαδευτούν καταζητούμενοι αλλά και να μην πέσουν πάνω στα εκτεταμένα ναρκοπέδια που έζωναν πλέον το Αιγαίο.

Η αγορά είχε καταρρεύσει,οι δραχμές ήταν ανεπιθύμητες και προοδευτικά επικράτησε ένας νέος τρόπος διαπραγμάτευσης, είδος με είδος,ανταλλαγή πραγμάτων.

Οι αγρότες ήταν απρόθυμοι να δώσουν τη σοδειά τους στις κρατικές υπηρεσίες καθώς είχε εδραιωθεί η πεποίθηση στους περισσότερους ότι αυτή θα δίνονταν στους κατακτητές για να την εμπορευθούν στο εξωτερικό.Πολλοί αποδίδουν τις στερήσεις και τις ελλείψεις σε αυτό ακριβώς το γεγονός.

Φτάνοντας προς το φθινόπωρο και ενόψει του χειμώνα ήταν φανερό ότι το πρόβλημα θα γίνει μεγάλο στα αστικά κέντρα.Προς την κατεύθυνση της εξεύρεσης λύσεων πολίτες στράφηκαν στη δημιουργία καταναλωτικών συνεταιρισμών με τοπικά προϊόντα προσπαθώντας να πετύχουν τη μεταφορά από την ύπαιθρο στην πόλη αλλά και την διαπραγμάτευση των ανταλλαγμάτων.Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας ήταν ικανοποιητικό και συν τοις άλλοις έφερε κοντά τους ανθρώπους σε μια νέου τύπου σχέση και οργάνωση που άνοιξε το δρόμο για την Αντίσταση.

Ο μαύρος χειμώνας του ΄41

Τον Δεκέμβρη του 1941 η πείνα,οι στερήσεις, το κρύο πήραν καταστροφικές διαστάσεις.Ο θάνατος χτύπησε ιδιαίτερα τις μεγάλες πόλεις και τα απομονωμένα νησιά.Ο φτωχός κόσμος που διαβιούσε στις προσφυγικές παραγκουπόλεις χτυπήθηκε ανελέητα από το θανατικό,μαζί με αυτούς οι φαντάροι,οι απόκληροι,οι άρρωστοι από τη φυματίωση,οι τρόφιμοι των ιδρυμάτων.Αντίθετα όσοι είχαν κάτι να πουλήσουν  μπορούσαν να βρουν τα απαραίτητα στην μαύρη αγορά.

Το BBC μιλούσε για 500.000 νεκρούς,οι κρατικές υπηρεσίες για 300.000,ωστόσο ένας αριθμός περίπου 50.000 νεκρών είναι σίγουρο ότι ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Το πώς κατάφεραν να επιζήσουν οι Αθηναίοι και οι άλλοι Έλληνες αστοί είναι πραγματικά αξιοθαύμαστο αν αναλογιστεί κανείς ότι είχαν στη διάθεσή τους 300 με 500 θερμίδες την ημέρα.Με σύμμαχο τη  σταφίδα που έγινε το πιο δημοφιλές και περιζήτητο τρόφιμο αλλά και το κρασί που κρατούσε όρθιους τους ανθρώπους ή την ρετσίνα που ποτέ άλλοτε δεν καταναλώθηκε τόσο πολύ και για καλό σκοπό κατάφερε να σωθεί μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων.

 

Βιβλιογραφία

Γιώργος Μαργαρίτης, Από την ήττα στην εξέγερση.Ελλάδα,άνοιξη 1941-φθινόπωρο 1942.Πολίτης 1993

Χάγκεν Φλάισερ,Στέμμα και Σβάστικα,Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης,Παπαζήσης.

 Μark Mazower,Στην Ελλάδας του Χίτλερ,Η εμπειρία της Κατοχής,Αλεξάνδρεια 1994