O Mέγας Κωνσταντίνος: Η ζωή και το έργο του,β΄μέρος

 

O Mέγας Κωνσταντίνος: Η ζωή και το έργο του

 

του Θάνου Δασκαλοθανάση

 Β ΄ μέρος

   Η μεγάλη απόφαση

 

Αμέσως μετά τη νίκη του, ο Κωνσταντίνος θα αλλάξει τα πάντα, κάνοντας αρχή από την ίδρυση μιας νέας πόλης στην τοποθεσία του αρχαίου Βυζαντίου, που θα την κάνει πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας. Τόσο η Ρώμη όσο και η ιδέα μιας πρωτεύουσας φάνταζαν παρωχημένες εκείνη την εποχή: πραγματική έδρα της κυβέρνησης αποτελούσε η εκάστοτε πόλη που βρίσκονταν οι περιφερόμενοι αυτοκράτορες. Ο Κωνσταντίνος, όπως πρωτύτερα και ο Διοκλητιανός, είχε καταλάβει ότι το μέλλον είναι η Ανατολή. Εκεί το χριστιανικό στοιχείο ήταν πολυπληθέστερο και η ίδρυση μιας μεγάλης πόλης θα έδινε τη δυνατότητα να αντιμετωπιστούν πιο αποτελεσματικά οι Πέρσες, που ήταν μια διαρκής απειλή.

  Από τότε που οικοδομήθηκε η Αλεξάνδρεια και η Αντιόχεια, έξι αιώνες πριν, κανείς δεν τόλμησε να ιδρύσει μια πόλη ανάλογου μεγέθους. Αρχικά σκεφτόταν τη Θεσσαλονίκη την οποία και κόσμησε με μεγαλοπρεπείς ναούς.  Κατόπιν πήγε στη Χαλκηδόνα αλλά τελικά πέρασε απέναντι στο Βυζάντιο. Θα μπορούσε κατά τρόπο λιγότερο δαπανηρό να επεκτείνει και να μεγαλώσει τη Νικομήδεια του Διολκητιανού που είχε πολλά από τα πλεονεκτήματα του Βυζάντιου: βρίσκονταν στα μισά της διαδρομής ανάμεσα στο σύνορο του Δούναβη και στο περσικό.Είχαν και οι δυο  λιμάνια και μπορούσαν να γίνουν τα κέντρα της Ανατολής. Ο Κωνσταντίνος ήθελε να ξεχωρίσει και να φτιάξει κάτι ολότελα καινούριο που θα συνδεόταν απόλυτα με το όνομά του.

  Το Βυζάντιο ήταν χτισμένο στα σύνορα δύο ηπείρων, σε ύψωμα και είχε ένα καλά προστατευμένο λιμάνι, το Χρυσό Κέρας. Η θάλασσα περιέβαλλε την πόλη από τρεις πλευρές: βόρεια με το χρυσό κέρας, ανατολικά με το Βόσπορο και νότια με τη θάλασσα του Μαρμαρά. Η μόνη οχύρωση που χρειαζόταν ήταν ένα τείχος στα δυτικά. Λόγω της θέσης του έλεγχε τη ναυσιπλοΐα και το εμπόριο  στα επικίνδυνα νερά που ένωναν τη Μαύρη θάλασσα με το Μαρμαρά και χύνονταν στο Αιγαίο μέσα από τα Δαρδανέλια.

                                    

  Κωνσταντινούπολη, η νέα Ρώμη

   

   

Στις παραδοσιακές τελετές που πραγματοποιήθηκαν το Νοέμβριο του 324 χαράχτηκε με άροτρο η γραμμή που σηματοδοτούσε τα νέα χερσαία τείχη, που τετραπλασίαζαν την έκταση της πόλης φτάνοντας περίπου τα οκτώ τ.χμ.. Σχεδιάστηκαν πύλες κατά μήκος του τείχους και κατά μήκος της θάλασσας του Μαρμαρά και του Χρυσού Κέρατος. Η νέα πρωτεύουσα θα αποτελούσε χαρακτηριστική έκφραση του νέου πνεύματος της αυτοκρατορίας και η σύντομη πρόοδος των εργασιών ήταν τόσο εντυπωσιακή, ώστε στις 11Μαίου 330 έγιναν τα επίσημα εγκαίνια της Νέας Ρώμης.

   Η ιστορία της Πόλης ξεκινά από μια θεαματική στήλη κατασκευασμένη από κυλίνδρους πορφυρίτη λίθου που είχαν μεταφερθεί από την Αίγυπτο. Στην κορυφή της τοποθετήθηκε ένα παγανιστικό άγαλμα του Απόλλωνα που μεταποιήθηκε ώστε να παριστάνει τον αυτοκράτορα. Βρισκόταν στο κέντρο της μεγάλης αγοράς, ενός μεγάλου κυκλικού δημόσιου χώρου που τον κοσμούσαν έργα τέχνης. Δύο αψίδες θριάμβου μια στα ανατολικά και μία στα δυτικά σηματοδοτούσαν την Μέση, τη κύρια λεωφόρο.

           Ένα μαγιάτικο πρωινό του 330 μια μεγάλη πομπή διέσχισε αυτό το δρόμο. Στην κορυφή ήταν ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος και τον ακολουθούσαν μια ομάδα ιερέων χριστιανών αλλά και παγανιστών δείχνοντας τη συνέχεια την ανανέωση και τελικά την αλλαγή που θα έρθει. Στα χέρια τους κρατούσαν ιερά και κειμήλια. Κατά την ακριβή στιγμή που όρισαν οι αστρολόγοι έθαψαν τα κειμήλια στη βάση του κίονα μαζί με ένα άγαλμα Έλληνα θεού που είχε φέρει από τη Ρώμη ο Κωνσταντίνος. Το σημείο αυτό απέκτησε ιερές διαστάσεις. Κάθε Πρωτοχρονιά, τη 1η Σεπτέμβρη δηλαδή για του Βυζαντινούς, οι κάτοικοι έψαλλαν και προσεύχονταν για τον αυτοκράτορα τους που  ήταν πια ο Άγιός τους, ο ιδρυτής της Κωνσταντίνου Πόλης.

              Στο επίκεντρο της Πόλης βρίσκονταν οι θαλάσσιοι και χερσαίοι εμπορικοί δρόμοι, που διασταυρώνονταν στο βαθύ κανάλι που χωρίζει την Ασία από την Ευρώπη. Ομολογουμένως ούτε ο ίδιος ο Κωνσταντίνος  δεν θα μπορούσε να προβλέψει πόσο απόρθητη θα γινόταν αυτή η πόλη. Χτισμένη στην άκρη μιας βραχώδους χερσονήσου, η πόλη είχε φυσική οχύρωση. Περιβαλλόταν σχεδόν εξ ολοκλήρου από νερό και από μόνο μια πλευρά, εκεί που θα χτιζόταν το δυτικό τείχος για να  οχυρωθεί.     

              Κατά το πρότυπο της παλιάς Ρώμης ήταν επτάλοφη και διαιρέθηκε σε 14 περιοχές οι οποίες συνδέονταν μεταξύ τους με μεγάλες λεωφόρους που οδηγούσαν από το κέντρο στις πύλες του δυτικού τείχους. Οι πλατείες και ο ιππόδρομος κοσμούνταν από αρχαία γλυπτά που μεταφέρθηκαν από κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας. Μεταξύ αυτών ήταν ή Στήλη των Όφεων που αφιέρωσαν οι Έλληνες στον Απόλλωνα για τη νίκη τους κατά των Περσών στις Πλαταιές  και τα τέσσερα περίφημα ορειχάλκινα άλογα που τοποθετήθηκαν στην είσοδο του ιπποδρόμου.

          Θέλοντας να καταδείξει την ακατάλυτη συνέχεια του ρωμαϊκού κράτους αποφάσισε να δώσει στην Νέα Ρώμη ίδια σύγκλητο και παρόμοια αξιώματα με εκείνα της παλιάς Ρώμης. Παραχώρησε γη και προνόμια σε οικογένειες συγκλητικών που δέχτηκαν να μετοικήσουν στην Ανατολή. Όσοι έρχονταν να μείνουν στη νέα Ρώμη δικαιούνταν κουπόνια για να παίρνουν δωρεάν ψωμί. Κατασκευάστηκαν σιταποθήκες και δεξαμενές ώστε να διασφαλιστεί ο εφοδιασμός της πόλης. Τηρώντας κατά γράμμα το ρωμαϊκό δίπτυχο <<άρτος και θεάματα>> ολοκλήρωσε την κατασκευή του ιπποδρόμου και συγκρότησε επαγγελματικές ομάδες τους Δήμους για την διοργάνωση δημόσιων θεαμάτων. Η Πόλη άρχισε να προσελκύει ανθρώπους από όλα τα μέρη της αυτοκρατορίας. Η ανάπτυξη της θα γινόταν σε βάρος της παλιάς Ρώμης αλλά και όλων των άλλων πόλεων.

           Στην πόλη του ο Κωνσταντίνος έκοψε ένα νόμισμα το σόλιδο. Ήταν ένα χρυσό νόμισμα 24 καρατίων που έγινε το πιο ισχυρό νόμισμα της νέας εποχής. Ακολουθώντας την παράδοση των αυτοκρατορικών νομισμάτων, στη μία χρησιμοποιήθηκε παράσταση της τύχης της Κωνσταντινούπολης. Παριστάνει μια γυναίκα καθισμένη σε θρόνο να φορά ένα στέμμα με επάλξεις που παριστάνουν τα τείχη της πόλης. Στα χέρια της κρατά το κέρας της Αμάλθειας σύμβολο πλούτου και δύναμης.

 

Κωνσταντινούπολη, η πρώτη χριστιανική πόλη

       

   Εκκλησίες, παλάτια και ιππόδρομοι…  ο Κωνσταντίνος είχε φτιάξει έναν ιερό μηχανισμό που θα τροφοδοτούσε την πόλη αυτή με μια ακατάλυτη δύναμη.Στη νέα πόλη ο Κωνσταντίνος θα προσπαθήσει αρχικά να κρατήσει τις ισορροπίες ανάμεσα στο παλιό και στο καινούριο. Στην ακρόπολη της πόλης υπήρχαν ναοί αφιερωμένοι στη Ρέα, τη μητέρα των Θεών και στην θεά Τύχη της Ρώμης. Όμως με την πάροδο του χρόνου οι μορφές των αρχαίων θεών του ελληνικού και ρωμαϊκού πάνθεου άρχισαν να αντικαθίστανται από τις χριστιανικές. Εκεί όπου βρισκόταν ο ναός της Αφροδίτης στο αρχαίο Βυζάντιο κατασκευάστηκε από τον Κωνσταντίνο η περίφημη βασιλική των Αγίων Αποστόλων στην οποία  θα θάβονταν οι βυζαντινοί αυτοκράτορες. Η Κωνσταντίνου πόλις σύντομα θα γίνει η πρώτη χριστιανική πόλη του κόσμου, έδρα του ανατολικού τμήματος της αυτοκρατορίας που θα αναπτυχθεί και θα κυριαρχήσει.

Χριστιανός ή ειδωλολάτρης

       Λίγα ζητήματα προκάλεσαν τόσο ατέρμονες συζητήσεις και μεγάλα ερωτήματα  στην ιστορική έρευνα και έλαβαν τόσο αντιφατικές απαντήσεις, όσο το πρόβλημα των σχέσεων του Κωνσταντίνου με το χριστιανισμό. Σύμφωνα με πολλούς, ο αυτοκράτορας ήταν θρησκευτικά αδιάφορος και υποστήριξε τον Χριστιανισμό για αμιγώς πολιτικούς λόγους. Οι εκκλησιαστικοί πιστεύουν  και υποστηρίζουν την ειλικρινή μεταστροφή του που ήταν και ο λόγος της αλλαγής της θρησκευτικής πολιτικής του. Η στάση του αυτοκράτορα υπέρ του χριστιανισμού ήταν αποτέλεσμα συνδυασμού αυτών των δυο διαφορετικών απόψεων. Η πολιτική σκοπιμότητα ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Το επίσημο κράτος δε θα μπορούσε για πολύ καιρό να κρατά εχθρική στάση απέναντι σε μια θρησκεία που εξαπλωνόταν γρήγορα. Οι απαγορεύσεις και οι διωγμοί απειλούσαν την κοινωνική ειρήνη και ασφάλεια του ρωμαϊκού κράτους. Από την άλλη πλευρά είναι βέβαιο ότι ο  Κων/νος είχε πλούσια θρησκευτικά  βιώματα τόσο από την εθνική θρησκεία όσο κι από τον χριστιανισμό. Δεν υπήρξε ποτέ θρησκευτικά αδιάφορος και ζώντας σε μια εποχή θρησκευτικού συγκρητισμού με την ύπαρξη πολλών και διαφορετικών θρησκειών είχε κι ο ίδιος προσλάβει πολλά στοιχεία και συμπαθούσε διάφορες θρησκείες. Μολονότι ευνόησε το χριστιανισμό και στράφηκε αποφασιστικά προς αυτόν, παρέμεινε προσκολλημένος στη λατρεία του Θεού Ήλιου. Τελικά βαφτίστηκε χριστιανός λίγο πριν πεθάνει, τακτική που ήταν συνηθισμένη την εποχή εκείνη για να αποφύγουν οι χριστιανοί την αμαρτία μετά το βάπτισμα, αναβάλλοντας την τελετή μέχρι την τελευταία στιγμή.

             Το κύμα των νέων χριστιανών μετά και την επίσημη αναγνώριση του χριστιανισμού έφερε την πρώτη χριστιανική δογματική διαμάχη. Ο Άρειος, ιερέας στην Αλεξάνδρεια επιχείρησε να αποσαφηνίσει τις σχέσεις ανάμεσα στον Θεό Πατέρα και τον Χριστό, διακηρύσσοντας ότι ο Πατέρας προϋπήρχε του Υιού, τον οποίο και δημιούργησε. Είναι η αρχή στη μακρά ιστορία των θεολογικών συγκρούσεων που θα ταλανίσουν την Εκκλησία και θα διχάσουν την κοινωνία.

            Σε μια απόπειρα να επιλύσει την αρειανική διαμάχη ο αυτοκράτορας τον Ιούνιο του 325 συγκάλεσε την Σύνοδο της Νίκαιας στην οποία όχι μόνο παραβρέθηκε αλλά και προήδρευσε και επηρέασε τις αποφάσεις. Η κίνησή του αυτή ήταν ενδεικτική της μεταστροφής του και θα αποτελέσει πρότυπο για τους διαδόχους του σε ό,τι αφορά τις σχέσεις κράτους – εκκλησίας. Στη σύνοδο συντάχτηκε το <<Σύμβολο της Πίστης>> που απέρριπτε εμμέσως τον Αρειανισμό, ορίζοντας ότι ο Υιός ήταν <<ομοούσιος>> με τον πατέρα και όχι κατώτερός του.

         Μετά τη Σύνοδο της Νίκαιας όλες οι φιλοδοξίες του Κωνσταντίνου είχαν πια εκπληρωθεί και ο ίδιος άρχισε να χάνει τον προσανατολισμό του. Σε οικογενειακό επίπεδο στιγματίστηκε από τη δολοφονία του γιου του Κρίσπου και της νεώτερης γυναίκας του. Όπως αποδείχτηκε η σύζυγός του Φαύστα έστησε ένα σκάνδαλο για να παγιδεύσει τον πρωτότοκο γιο του Κωνσταντίνου μέσα στο παιχνίδι του ανταγωνισμού για τη διαδοχή του θρόνου. Σε θρησκευτικό επίπεδο, επηρεαζόμενος από τους συμβούλους του αμφιταλαντευόταν ανάμεσα στη θέσπιση μέτρων υπέρ ή κατά του αρειανισμού χωρίς να υιοθετεί μια σαφή πολιτική.

               Ο Κωνσταντίνος μαζί και με τη χριστιανή μητέρα του έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ανέγερση ναών αλλά και για την ανάδειξη των Ιεροσολύμων ως ιερής πόλης του χριστιανισμού. Η Ελένη μάλιστα μετέβη στους Αγίους Τόπους και με δαπάνες του γιου της έκτισε πλήθος ναών μεταξύ των οποίων το ναό της Γεννήσεως καθώς και την εκκλησία του Πανάγιου Τάφου. Οι ναοί αυτοί ονομάστηκαν βασιλικές του Κωνσταντίνου ακριβώς επειδή χτίστηκαν με έξοδα του αυτοκράτορα. Από τότε όλοι οι χριστιανικοί ναοί που χτίζονταν με το ίδιο σχέδιο δηλαδή τα επιμήκη ορθογώνια οικοδομήματα με τρία κλίτη –μεσαίο –νότιο- βόρειο ονομάζονταν Βασιλικές…

              Οι αποφάσεις και οι ενέργειες του Κωνσταντίνου αποδείχτηκαν καθοριστικές για την αυτοκρατορία. Ο Χριστιανισμός χαρακτηριζόταν από μια πνευματική και οργανωτική πληρότητα γνωρίσματα που έλλειπαν από την παραδοσιακή θρησκεία. Με την κατάλληλη ηγεσία και θεολογία θα εξελιχθεί σε θεσμικό παράγοντα που θα έχει ιδιαίτερο ρόλο στην κοινωνική και πολιτική ζωή. Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης θα σηματοδοτήσει τη νέα εποχή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.Ίσως ούτε ο ίδιος δεν είχε καταλάβει πόσο σημαντικές ήταν οι αποφάσεις του. Το επίθετο Μέγας που θα του δοθεί, από  όποια οπτική γωνία κι αν το δει κανείς-  είτε από την θρησκευτική είτε από την πολιτικοστρατιωτική- ταιριάζει απόλυτα στην προσωπικότητά του…