Θ Ο Υ Κ Ι Δ Ι Δ Η Σ,ο θεμελιωτής της Ιστορίας,α΄ μέρος

 «Τα πραγματικά γεγονότα αυτού του πολέμου θεώρησα καθήκον μου να τα περιγράψω, όχι όπως τα μάθαινα από τον πρώτο τυχόντα ούτε όπως τα φανταζόμουν ή όπως μου άρεσε, αλλά αφού υπέβαλα το καθετί σε ακριβέστατο έλεγχο».

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Η ιστορία,όπως δηλώνει και η ετυμολογία της ίδιας της λέξης, απαιτεί την όραση και την αυτοψία. Προϋπόθεση είναι η Μνήμη και όχι η Μυθοπλασία, καθώς και η Κρίση, δηλαδή το ξεκαθάρισμα και το φιλτράρισμα των γεγονότων μέσα από την κρησάρα του νου. Απαιτείται επίσης η Αντίληψη. Μετά από όλα αυτά αρχίζει η Σύνθεση, η Συγγραφή και η Αναπαράσταση. Στο σημείο αυτό ελλοχεύει ο κίνδυνος της Εύνοιας, με την οποία ο ιστορικός οφείλει να αντιπαλεύει.

Η σημασία του έργου του Θουκιδίδη δεν περιορίζεται στην εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, τον οποίο και περιγράφει, αλλά εκτείνεται σε όλες τις εποχές, καθώς εξετάζει τα βαθύτερα αίτια των ιστορικών γεγονότων και τον ρόλο της ανθρώπινης φύσης στη διαμόρφωσή τους. Για τον λόγο αυτό το έργο του παραμένει διαχρονικό και χρήσιμο ως «κτῆμα ἐς αεί».

Ο Θουκυδίδης, ο αληθινός θεμελιωτής της ιστορικής επιστήμης, ο άνθρωπος που χάραξε τον δρόμο και προσδιόρισε τι είναι ιστορία και πώς αυτή γράφεται, πίστευε βαθιά στον ανθρώπινο νου και στη δυνατότητά του να διακρίνει την κρυφή ροή των γεγονότων. Το έργο του, η συγγραφή της Ιστορίας του μεγαλύτερου πολέμου του αρχαίου κόσμου, του Πελοποννησιακού Πολέμου, δεν αποτελεί απλώς μια αφήγηση γεγονότων, αλλά ένα διαχρονικό έργο, οδηγό και σηματωρό για όποιον θελήσει να ασχοληθεί με την ιστορία. Με την εισαγωγή αυστηρής μεθοδολογίας, συστηματικού ελέγχου των πηγών και τη συνειδητή απομάκρυνση από τον μύθο και τη μυθοπλασία,κατέστησε την ιστορία αντικείμενο ορθολογικής μελέτης και έθεσε τα θεμέλια της επιστημονικής ιστοριογραφίας.

Αριστοκράτης και Εύπορος

 Ο Θουκυδίδης, από τον δήμο Αλίμου, ήταν τόσο αριστοκράτης όσο και πλούσιος.Η γέννησή του τοποθετείται μεταξύ του 460 π.Χ. και 455 π.Χ. Πατέρας του ήταν ο Όλορος και μητέρα του η Ηγησιπύλη. Ο μεν πατέρας ήταν απόγονος ενός Θράκα βασιλιά, την κόρη του οποίου είχε παντρευτεί ο Μιλτιάδης, και του είχε αφήσει μεγάλη περιουσία, εκτεταμένα κτήματα και ένα χρυσωρυχείο στη Θράκη· η δε μητέρα του ήταν συγγενής του Κίμωνα και ανήκε στο γένος του γνωστού Αθηναίου πολιτικού Μελησία.

Εύπορος και ευγενής, όπως ήταν λογικό, μορφώθηκε και παιδεύτηκε με τον καλύτερο τρόπο, έχοντας δασκάλους τον Αναξαγόρα και τον Αντιφώντα. Επίσης, ήρθε σε επαφή με σπουδαίους σοφιστές της εποχής, όπως τον Πρωταγόρα και τον Γοργία.Ο Θουκυδίδης μεγάλωσε σε μια Αθήνα που μεγάλωνε και γινόταν ισχυρή σε όλα τα επίπεδα. Η πόλη μεταμορφωνόταν από τα έργα του Περικλή.Η δημοκρατία, το θέατρο και η φιλοσοφία, ως βασικά στοιχεία της ζωής, επηρέασαν την προσωπικότητά του και αποτυπώθηκαν στον τρόπο γραφής του.

 Ο Θουκιδίδης αυτοπαρουσιάζεται

Ο Θουκυδίδης αποκαλύπτει ελάχιστα αλλά ουσιώδη στοιχεία για τη ζωή του μέσα στο ίδιο του το έργο. Στην αρχή της Ιστορίας (Α΄ 1) δηλώνει το όνομά του και την καταγωγή του: «Θουκυδίδης Αθηναίος».

Αναφέρει επίσης ότι έζησε έως το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου και την καταστροφή των Μακρών Τειχών της Αθήνας (Ε΄ 26). Σε άλλο σημείο (Δ΄ 104) πληροφορεί ότι εκλέχθηκε στρατηγός των Αθηναίων το 424 π.Χ., αλλά μετά την αποτυχία του να σώσει την Αμφίπολη εξορίστηκε.

Κατά την περίοδο της εξορίας του, όπως προκύπτει έμμεσα από το έργο του, είχε τη δυνατότητα να παρακολουθήσει τον πόλεμο και από τις δύο πλευρές, γεγονός που συνέβαλε στη βαθύτερη γνώση και την αντικειμενικότητα της ιστορικής του έρευνας.

                                    Το καθοριστικό γεγονός 

Το 424 π.Χ. ο Θουκυδίδης είχε εκλεγεί στρατηγός του αθηναϊκού στόλου και είχε αναλάβει την ευθύνη για τα μακεδονικά παράλια. Όταν ο Σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας κινήθηκε εναντίον της Αμφίπολη, ο Θουκυδίδης βρισκόταν στη Θάσο και ειδοποιήθηκε καθυστερημένα. Παρά την προσπάθειά του να φτάσει γρήγορα με τον στόλο του, δεν πρόλαβε να αποτρέψει την παράδοση της πόλης στους Σπαρτιάτες. Οι Αθηναίοι τον θεώρησαν υπεύθυνο για την απώλεια της Αμφίπολης και τον καταδίκασαν σε εξορία. Έτσι αναγκάστηκε να αυτοεξοριστεί για είκοσι χρόνια στη Σκαπτή Ύλη,σε περιοχή κοντά στο όρος Παγγαίο, στα κτήματά του.

Η εξορία και η απομάκρυνσή του από την ενεργό πολιτική και στρατιωτική δράση τού έδωσαν την ευκαιρία να αφοσιωθεί στη συγγραφή του μεγάλου και μοναδικού του έργου,ενός αληθινά έργου  ζωής.Πίστευε ότι ο Πελοποννησιακός πόλεμος είναι ο μεγαλύτερος  μετά τον Τρωικό πόλεμο και τους Περσικούς.Ωστόσο δεν μπόρεσε να το ολοκληρώσει.

Ο πόλεμος  ξεκίνησε το 431 π.Χ. και  ολοκληρώθηκε το 404 π.Χ..Η αφήγησή του  διακόπτεται στο 411 π.Χ. απότομα στο μέσο μιας φράσης περιγράφοντας τη νίκη των Αθηναίων στο Κυνός. Σήμα και την ανακατάληψη της Κυζίκου το 411 π.Χ.

Ο Θουκυδίδης πέθανε πιθανότατα γύρω στο 399 π.Χ. είτε στην Αθήνα, μετά την επιστροφή του από την εξορία, είτε στη  στη Σκαπτή Ύλη.α.Είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο θάνατος σταμάτησε το χέρι του ιστορικού και μάλιστα το γεγονός ότι δεν ολοκλήρωσε τη φράση του ίσως δείχνει τον αιφνίδιο ή βίαιο θάνατό του.Το κείμενο διακόπτεται απότομα, χωρίς συμπέρασμα ή τελική επεξεργασία, γεγονός που ενισχύει αυτή την άποψη. Υπάρχει επίσης η εκδοχή ότι τα τελευταία χρόνια της ζωής του εργαζόταν πάνω σε σημειώσεις, οι οποίες όμως δεν μετατράπηκαν ποτέ σε ολοκληρωμένη αφήγηση. Τη συνέχιση των γεγονότων μετά το 411 π.Χ. ανέλαβε αργότερα ο Ξενοφών στο έργο του "Ελληνικά".

 

Τι περιγράφει το έργο του

Στο έργο του Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, ο Θουκυδίδης περιγράφει αναλυτικά τον μεγάλο πόλεμο ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη, από το 431 π.Χ. έως το 411 π.Χ.. Η αφήγησή του ακολουθεί χρονολογική σειρά, οργανωμένη «κατὰ θέρους καὶ χειμῶνος», και δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή γεγονότων, αλλά επιχειρεί να ερμηνεύσει τις βαθύτερες αιτίες και τις συνέπειες του πολέμου.

      -Η προϊστορία και τα αίτια του πολέμου

Η οξυδέρκειά του φαίνεται από την αρχή. Διακρίνει με σαφήνεια τις αφορμές από το βαθύτερο αίτιο του πολέμου. Ως αληθινή αιτία θεωρεί τον φόβο που προκάλεσε στη Σπάρτη η συνεχώς αυξανόμενη δύναμη της Αθήνας.Παράλληλα, αναφέρεται σε συγκεκριμένα γεγονότα που όξυναν τις σχέσεις των δύο πόλεων, όπως οι συγκρούσεις στην Κέρκυρα και η υπόθεση της Ποτίδαιας.

-Η  έναρξη του πολέμου (431 π.Χ.)

Εντύπωση προκαλεί ότι ξεκινά την αφήγησή του από την αποτυχημένη επίθεση των Θηβαίων στους Πλαταιείς,που ήταν σύμμαχοι των Αθηναίων.Διαφοροποιείται έτσι από την αντίληψη των περισσότερων ανθρώπων της εποχής του ότι ο πόλεμος ξεκινά με την εισβολή των Λακεδαιμόνιων στην Αττική. Η Αθήνα, ακολουθώντας τη στρατηγική του Περικλή, αποφεύγει τη χερσαία σύγκρουση και βασίζεται στη ναυτική της υπεροχή. Στην ίδια περίοδο εντάσσεται και ο λοιμός της Αθήνας, τον οποίο ο Θουκυδίδης περιγράφει με συγκλονιστική ακρίβεια, αναδεικνύοντας τις κοινωνικές και ηθικές συνέπειες της κρίσης.

-Τα πρώτα χρόνια του πολέμου και η ειρήνη του Νικία

Τα επόμενα χρόνια χαρακτηρίζονται από συνεχείς στρατιωτικές επιχειρήσεις στη στεριά και στη θάλασσα, επιδρομές, πολιορκίες και μεταβαλλόμενες ισορροπίες. Η σύγκρουση οδηγεί τελικά στην Ειρήνη του Νικία (421 π.Χ.), η οποία όμως αποδεικνύεται εύθραυστη και προσωρινή, καθώς οι εχθροπραξίες δεν παύουν ουσιαστικά.

- Η Σικελική Εκστρατεία (415–413 π.Χ.)

Κεντρικό και εκτενές μέρος του έργου αποτελεί η Σικελική Εκστρατεία. Η Αθήνα αποφασίζει να εκστρατεύσει εναντίον των Συρακουσών, παρά τις αντιρρήσεις και τους κινδύνους που επισημαίνονται. Η εκστρατεία καταλήγει σε ολική καταστροφή του αθηναϊκού στρατού και στόλου, γεγονός που σηματοδοτεί καμπή στον πόλεμο και την αρχή της παρακμής της αθηναϊκής δύναμης.

  -Ο Δεκελεικός ή Ιωνικός Πόλεμος

Μετά την ήττα στη Σικελία, ο πόλεμος μεταφέρεται στο Αιγαίο και την Ιωνία. Η Σπάρτη αποκτά περσική υποστήριξη, ενώ η Αθήνα αντιμετωπίζει εσωτερικές πολιτικές κρίσεις και οικονομική εξάντληση. Ο Θουκυδίδης περιγράφει τις νέες συνθήκες του πολέμου, τις συμμαχίες και τις πολιτικές ανατροπές.

-Το τέλος της αφήγησης (411 π.Χ.)

Το έργο του Θουκυδίδη σταματά απότομα στο 411 π.Χ., κατά την περίοδο των πολιτικών αναταραχών στην Αθήνα και της εγκαθίδρυσης της ολιγαρχίας των Τετρακοσίων. Ο πόλεμος, ωστόσο, συνεχίστηκε έως το 404 π.Χ., με την τελική ήττα της Αθήνας, γεγονότα που δεν πρόλαβε να καταγράψει ο ίδιος και τα οποία αφηγήθηκε αργότερα ο Ξενοφών στα Ελληνικά.

Σ