ΒΑΣΙΛΙΑΣ Φ Ι Λ Ι Π Π Ο Σ της Μακεδονίας.γ΄ μέρος

 Ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας, όταν έγινε βασιλιάς στο μικρό τότε μακεδονικό βασίλειο, κανείς ίσως δεν περίμενε ότι θα εξελισσόταν σε έναν από τους μεγαλύτερους ηγέτες του αρχαίου κόσμου. Το σημαντικότερο επίτευγμά του ήταν ότι ένωσε τις σπαρασσόμενες ελληνικές πόλεις και προετοίμασε, θέτοντας τις βάσεις, το όραμα της κατάκτησης της Ασίας, το οποίο θα πραγματοποιήσει λίγα χρόνια αργότερα ο διάδοχος και γιος του, Αλέξανδρος ο Μέγας.

Μετά τη συντριπτική νίκη του στη Χαιρώνεια το 338 π.Χ., ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας αναδείχθηκε στον αδιαμφισβήτητο ρυθμιστή των ελληνικών υποθέσεων.Oι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους υπέστησαν βαριά ήττα,όμως ο βασιλιάς δεν φέρθηκε ως απόλυτος κατακτητής. Χωρίς να επιβάλει σκληρή τιμωρία στις ηττημένες πόλεις, ακολούθησε πολιτική μετριοπάθειας, επιδιώκοντας την ειρήνευση και την ενοποίηση του ελληνικού κόσμου υπό τη μακεδονική ηγεμονία.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Η Συνέλευση της Κορίνθου (337π.Χ.) και το Κοινό των Ελλήνων

Έπειτα από πρόσκληση του Μακεδόνα βασιλιά, απεσταλμένοι από όλες τις ελληνικές πόλεις συγκεντρώθηκαν στην Κόρινθο. Από τη συνέλευση αυτή προέκυψε το Κοινό των Ελλήνων, γνωστό και ως Κορινθιακή Συμμαχία.

Το Κοινό των Ελλήνων αποτέλεσε πανελλήνια συμμαχία, στην οποία συμμετείχαν σχεδόν όλες οι ελληνικές πόλεις-κράτη, με εξαίρεση τη Σπάρτη. Οι πόλεις διατήρησαν την αυτονομία και τα πολιτεύματά τους, ενώ δεσμεύτηκαν να τηρούν την κοινή ειρήνη και να αποφεύγουν τις μεταξύ τους συγκρούσεις. Ανώτατο όργανο του Κοινού ήταν η συνέλευση των συμμάχων, ενώ ο Φίλιππος ανακηρύχθηκε ηγεμόνας και στρατηγός με πλήρη εξουσία. Σημαντική ήταν η διάταξη που όριζε τις δυνάμεις που αναλογούσαν σε κάθε πόλη, ώστε να βοηθούν τον βασιλιά είτε σε περίπτωση επίθεσης είτε για τη συμμετοχή σε κοινή εκστρατεία.Οι μόνοι που αρνήθηκαν να συμμετάσχουν ήταν οι Σπαρτιάτες, με το επιχείρημα ότι επρόκειτο για συμφωνία που επέβαλλε ο νικητής και ότι δεν ήταν παρά μία επιβεβαίωση της σκλαβιάς.

Είχαν περάσει ακριβώς είκοσι χρόνια από τη στιγμή που ο Φίλιππος ανέλαβε το βασίλειο της Μακεδονίας και τώρα είχε πετύχει τον πρώτο μεγάλο στόχο που πάντα επιζητούσε: την ανάδειξή του σε απόλυτο ηγέτη του ελληνικού κόσμου. Αυτός ήταν τώρα κυρίαρχος,ο γιος του, Αλέξανδρος, ο οποίος είχε σημαντική συμμετοχή στη μάχη της Χαιρώνειας, ήταν ο διάδοχός του, ενώ η γυναίκα του η Ολυμπιάδα, κατείχε εξέχουσα θέση ως βασίλισσα. Ο Παρμενίων και ο Αντίπατρος αποτελούσαν τους ισχυρούς στρατηγούς του.

Τώρα ήταν η στιγμή για το επόμενο μεγάλο εγχείρημα: την εκστρατεία στην Ασία. Όλοι οι Έλληνες είχαν ενωθεί υπό την αρχηγία του και θα εκστράτευαν εναντίον του μεγάλου εχθρού, όπως άλλωστε τους είχε ανακοινώσει στο συνέδριο της Κορίνθου.

Ο μοιραίος γάμος

Τίποτα δεν προμήνυε ότι η πορεία αυτή θα διακοπτόταν τόσο απότομα. Μία όμως ενέργεια του Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας, συνηθισμένη ίσως για τον ίδιο, ο οποίος είχε τελέσει πολλούς γάμους, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν διπλωματικά κίνητρα, θα αποτελούσε τη θρυαλλίδα πολλαπλών εξελίξεων. Συγκεκριμένα, το 337 π.Χ. νυμφεύθηκε τη νεαρή Μακεδόνισσα Κλεοπάτρα, ανιψιά του στρατηγού Άτταλου.

Ο γάμος αυτός είχε σαφές πολιτικό υπόβαθρο, καθώς ο Φίλιππος επιδίωκε να εξασφαλίσει τη στήριξη των Μακεδόνων ευγενών, αλλά ταυτόχρονα υπονόμευε τη θέση της Ολυμπιάδας και του γιου της ως διαδόχου.

Ο κηδεμόνας της Κλεοπάτρας Άτταλος, κατά τη διάρκεια του γαμήλιου γλεντιού, αναφώνησε επιδεικτικά ότι επιτέλους θα προέκυπτε γνήσιος Μακεδόνας διάδοχος από αυτόν τον γάμο, υπονοώντας ότι ο Αλέξανδρος δεν ήταν γνήσιος, αφού η μητέρα του καταγόταν από την Ήπειρο. Οργισμένος, ο Αλέξανδρος σηκώθηκε λέγοντας: «Κι εγώ σου μοιάζω για νόθος, ανόητε;», του πέταξε το ποτήρι και αποχώρησε, παίρνοντας μαζί του  και τη μητέρα του από τη βασιλική αυλή της Πέλλας.

Δημιουργήθηκε έτσι ένα τεταμένο και συγκρουσιακό κλίμα στη βασιλική αυλή, η οποία χωρίστηκε στα δύο, ανάμεσα στους υποστηρικτές των δύο βασιλισσών. Φιλονικίες ξέσπασαν ανάμεσα στον πατέρα Φίλιππο, και στον γιο Αλέξανδρο, την ώρα μάλιστα που γίνονταν οι τελευταίες προετοιμασίες για τη μεγάλη εκστρατεία. Ο Φίλιππος φοβόταν ότι κατά την απουσία του θα μπορούσε να γίνει προσπάθεια ανατροπής του από τον αδελφό της Ολυμπιάδας, τον Αλέξανδρο Α΄ της Ηπείρου. Για τον λόγο αυτό, και προκειμένου να ενισχύσει τις μεταξύ τους σχέσεις, αποφάσισε να παντρέψει την κόρη του, Κλεοπάτρα, με τον βασιλιά της Ηπείρου. Παράλληλα, οι οικογενειακές εντάσεις, αν και αργότερα φάνηκε να αμβλύνονται, δεν έπαψαν ποτέ να υφίστανται.

  Η δολοφονία του Φιλίππου

Μαζί με τον γάμο, ο Φίλιππος θέλησε να γιορτάσει και τα γενέθλια της κόρης που είχε αποκτήσει από τη νέα του σύζυγο, Κλεοπάτρα. Έγιναν λοιπόν μεγάλες προετοιμασίες και προσκλήθηκαν καλεσμένοι από όλα τα μέρη της Ελλάδας στο παλάτι των Αιγών, για να παραστούν στην τελετή, αλλά και να παρακολουθήσουν μία σειρά από μουσικούς και αθλητικούς αγώνες.

Όμως η νοσηρή ατμόσφαιρα που όλο το προηγούμενο διάστημα πλανιόταν στο παλάτι βρήκε διέξοδο στο πρόσωπο ενός σωματοφύλακα του Φιλίππου, του Παυσανίας. Στο παρελθόν είχε προσβληθεί βαριά από τον Άτταλο, χωρίς ο Φίλιππος να τον δικαιώσει. Πιθανότατα τα κίνητρά του ενισχύθηκαν από την Ολυμπιάδα, η οποία θα μπορούσε να ωφεληθεί από μια τέτοια εξέλιξη, χωρίς ωστόσο αυτό να αποδεικνύεται με βεβαιότητα. Πιθανή ανάμιξη πάντως του Αλέξανδρου δεν αποδείχθηκε.

Όποιο κι αν ήταν τελικά το κίνητρο,η δολοφονία έγινε με τρόπο κινηματογραφικό θα έλεγε κανείς σήμερα.Ο Φίλιππος, αγνοώντας τη συνωμοσία που είχε  στηθεί εναντίον του, εισήλθε στο θέατρο άοπλος, προπορευόμενος της συνοδείας του, ανάμεσα σε πλήθος επισήμων και θεατών.

Τη στιγμή που πλησίαζε την είσοδο, ο Παυσανίας, πετάχτηκε αιφνιδιαστικά και τον χτύπησε θανάσιμα με ξίφος. Ο Φίλιππος κατέρρευσε αμέσως, ενώ ο δράστης προσπάθησε να διαφύγει. Πριν προλάβει, όμως, καταδιώχθηκε και σκοτώθηκε από τους άλλους σωματοφύλακες.

Το γεγονός προκάλεσε πανικό και ανέτρεψε απότομα τους εορτασμούς. Μέσα στη σύγχυση που ακολούθησε, ο γιος του Φιλίππου, Αλέξανδρος Γ΄ ο Μέγας, ανακηρύχθηκε γρήγορα βασιλιάς, ώστε να αποτραπεί κάθε κενό εξουσίας.

Αποτίμηση

Η αποτίμηση του βίου και της πολιτείας του Φιλίππου από σύγχρονους ή λίγο μεταγενέστερους ιστορικούς έχει πάντοτε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς μας προσφέρει άμεση πληροφόρηση για το ποιος ακριβώς ήταν ο βασιλιάς Φίλιππος της Μακεδονίας. Για μια τόσο μεγάλη προσωπικότητα, οι κρίσεις και οι απόψεις είναι συχνά αντιφατικές, περιλαμβάνοντας τόσο ευνοϊκά όσο και αρκετά αρνητικά σχόλια. Εκείνο που κυρίως κατακρίνουν είναι ότι υπήρξε άνθρωπος με πολλά πάθη και ηθικές αδυναμίες, ότι δεν σεβόταν πάντοτε την οικογένειά του και ότι συχνά εξαπατούσε τους αντιπάλους του.

Οι αρχαίοι ιστορικοί αποτιμούν τη βασιλεία του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας ως μία από τις σημαντικότερες καμπές της ελληνικής ιστορίας. Παρότι προσεγγίζουν την προσωπικότητα και την πολιτική του από διαφορετικές οπτικές, συμφωνούν σε ένα βασικό σημείο: ο Φίλιππος υπήρξε ο ηγεμόνας που μετέτρεψε τη Μακεδονία από περιφερειακό και ευάλωτο βασίλειο σε κυρίαρχη δύναμη του ελληνικού κόσμου και έθεσε τα θεμέλια για τις κοσμοϊστορικές εξελίξεις που ακολούθησαν.

Ανέλαβε την εξουσία το 358 π.Χ. ενός μικρού βασιλείου, το οποίο εκτεινόταν γύρω από την Πέλλα και το οποίο, ακόμη και από την πλησιέστερη παραλία, διαχωριζόταν από πολλές αυτόνομες ελληνικές πόλεις. Όταν δολοφονήθηκε, το μακεδονικό κράτος εκτεινόταν από την Προποντίδα έως τον Αμβρακικό κόλπο και το Ιόνιο Πέλαγος.

Από ένα φτωχό και αδύναμο κράτος, με κύριες ασχολίες τη γεωργία και την κτηνοτροφία και με περιορισμένα έσοδα από το εμπόριο, η Μακεδονία επί Φιλίππου γνώρισε εντυπωσιακή οικονομική ανάπτυξη. Η γεωργία, το εμπόριο —το οποίο απογειώθηκε με την κατοχή των μακεδονικών παραλίων έως τον Ελλήσποντο— και η εξόρυξη μετάλλων αναπτύχθηκαν σε μέγιστο βαθμό. Τα έσοδα πολλαπλασιάστηκαν, τα εδάφη επεκτάθηκαν και επιτεύχθηκε επάρκεια προϊόντων, ενώ το οδικό δίκτυο βελτιώθηκε σημαντικά.

Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν μετακινήσεις πληθυσμών, αποικισμοί και ιδρύσεις νέων πόλεων. Η οικονομική ανάπτυξη επέφερε την αστικοποίηση μέρους του πληθυσμού. Μεγάλες ομάδες μετατράπηκαν από νομάδες ποιμένες σε αγροκαλλιεργητές, σε περιοχές που, χάρη στα έργα που πραγματοποιήθηκαν, μετατράπηκαν σε καλλιεργήσιμες. Τέλος, τα μακεδονικά νομίσματα αντανακλούσαν το εύρος και την ισχύ της οικονομίας του κράτους.

Παθιασμένος και ασυγκράτητος, ορμητικός και με ανθρώπινες αδυναμίες, ο Φίλιππος δεν έχασε ποτέ τη διορατικότητα, την ευφυΐα και την πνευματική του ωριμότητα. Υπήρξε βασιλιάς που μπορούσε, όταν το έκρινε αναγκαίο, να επιβληθεί στρατιωτικά ακόμη και στις ισχυρότερες ελληνικές πόλεις· ωστόσο, στις περισσότερες περιπτώσεις προτίμησε τη διπλωματία και τη μετριοπάθεια από την ολοκληρωτική σύγκρουση.

Δεν ενήργησε πάντοτε με επιείκεια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η καταστροφή της Ολύνθου το 348 π.Χ., όταν η πόλη, έχοντας στραφεί πολιτικά εναντίον του, θεωρήθηκε σοβαρή απειλή για τα μακεδονικά του σχέδια. Η σκληρότητα της πράξης αυτής δείχνει ότι ο Φίλιππος δεν δίσταζε να ενεργήσει αμείλικτα όταν το απαιτούσε η πολιτική του.

Παρά ταύτα, απέναντι στον ελληνικό κόσμο συνολικά δεν συμπεριφέρθηκε ως ωμός κατακτητής, αλλά ως ηγεμόνας που επεδίωκε την ενοποίηση και την ισχυροποίηση του κράτους του. Επέστρεψε αιχμαλώτους, προσέφερε βοήθεια και έδειξε σεβασμό προς όσα οι ελληνικές πόλεις είχαν επιτύχει στον τομέα του πολιτισμού.

Ικανός να διακρίνει τα πνευματικά χαρίσματα, φρόντισε να αναθέσει την εκπαίδευση του γιου του στον Αριστοτέλη, έδειξε ιδιαίτερη μέριμνα για την τέχνη, διέθετε μεγάλη δεξιότητα στον ελληνικό λόγο και συγκέντρωσε στην αυλή του σπουδαίους ανθρώπους της εποχής του. Έτσι, ο Φίλιππος Β΄ αναδεικνύεται ως σύνθετη προσωπικότητα: σκληρός και πραγματιστής, αλλά ταυτόχρονα διορατικός ηγεμόνας με βαθιά επίγνωση της αξίας του ελληνικού πνεύματος

Πάνω απ’ όλα, ο Φίλιππος ανήκει στην κατηγορία εκείνη των μεγάλων ανδρών που διακρίνονται για τα μεγαλεπήβολα σχέδιά τους και είναι διατεθειμένοι να πράξουν τα πάντα για να τα υλοποιήσουν. Το σημαντικότερο από αυτά υπήρξε η ένωση των Ελλήνων και η εκστρατεία στην Ασία, την οποία προετοίμασε μεθοδικά, χωρίς όμως να προλάβει να πραγματοποιήσει ο ίδιος. Η ιστορία θέλησε το εγχείρημα αυτό να υλοποιηθεί από τον γιο του, τον Αλέξανδρο, ο οποίος είναι βέβαιο ότι χωρίς την πολιτική, στρατιωτική και οικονομική προπαρασκευή του πατέρα του δεν θα μπορούσε να το φέρει εις πέρας.

Πολλοί από τους σύγχρονους ιστορικούς της εποχής δεν κατανόησαν πλήρως την αξία και το εύρος αυτού του κολοσσιαίου εγχειρήματος. Μέσα από την εκστρατεία αυτή και την κατάκτηση της Ασίας —η οποία, σημειωτέον, αποτελούσε επιθυμία μεγάλου μέρους του ελληνικού κόσμου— επιτεύχθηκε ο εξελληνισμός της Ανατολής και δημιουργήθηκαν, σε μεταγενέστερο χρόνο, οι προϋποθέσεις για τη διάδοση και τον εξελληνισμό του χριστιανισμού.

Ο Φίλιππος της Μακεδονίας δεν υπήρξε απλώς ένας ηγεμόνας ή βασιλιάς, αλλά ο οραματιστής και ο θεμελιωτής μιας νεας ιστορικης εποχής,ενός νέου κόσμου: του ενοποιημένου ελληνικού κόσμου, ο οποίος έκανε το αποφασιστικό βήμα προς την Ασία.

Η επικράτεια του Μακεδονικού Βασιλείου,όταν δολοφονήθηκε ο Φίλιππος ο Β΄ο Μακεδών