Βυζαντινές πριγκίπισσες: Άννα Πορφυρογέννητη

Πώς ένας διπλωματικός γάμος οδήγησε στον εκχριστιανισμό των Ρώσων

Η Άννα Πορφυρογέννητη (στα ρωσικά Анна Византийская, Άννα η Βυζαντινή) (13 Μαρτίου 963 – 1011) υπήρξε σύζυγος του Μεγάλου Πρίγκιπα του Κιέβου Βλαδίμηρος Α΄. Ήταν κόρη του αυτοκράτορα Ρωμανού Β΄ και της αυτοκράτειρας Θεοφανούς, καθώς και αδελφή των αυτοκρατόρων Βασιλείου Β΄ του Βουλγαροκτόνου και Κωνσταντίνου Η΄.

Η Άννα ήταν «πορφυρογέννητη», δηλαδή νόμιμη κόρη αυτοκράτορα που είχε γεννηθεί στο ειδικό πορφυρό δωμάτιο του  Μεγάλου Παλατιού, γεγονός που της προσέδιδε εξαιρετικό κύρος.Η πριγκίπισσα, μέσω ενός διπλωματικού γάμου —μια πρακτική που συνηθιζόταν στο Βυζάντιο για την επίτευξη στρατιωτικών, πολιτικών και οικονομικών στόχων— συνδέθηκε για πάντα με τη μεγάλη χώρα της Ρωσίας και, ειδικότερα, με τον εκχριστιανισμό των Ρώσων.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Ο εκχριστιανισμός των Ρώσων αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της μεσαιωνικής ευρωπαϊκής ιστορίας και τοποθετείται επισήμως στο έτος 988 μ.Χ., κατά την ηγεμονία του Βλαδίμηρου Α΄, Μεγάλου Πρίγκιπα του Κιέβου. Μέχρι τότε οι Ρως ακολουθούσαν παγανιστικές λατρείες, με κυρίαρχη εκείνη του θεού Περούν, και το κράτος τους δεν διέθετε ενιαία θρησκευτική ή ιδεολογική βάση. Ο Βλαδίμηρος, επιδιώκοντας την εδραίωση της εξουσίας του, τη διεθνή αναγνώριση και τη σύναψη ισχυρών συμμαχιών, στράφηκε προς τον χριστιανισμό όχι μόνο ως θρησκευτική επιλογή αλλά κυρίως ως πολιτική πράξη.

Καθοριστικό ρόλο στην απόφασή του έπαιξε η σχέση με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, το ισχυρότερο χριστιανικό κράτος της εποχής. Ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ αντιμετώπιζε σοβαρή εσωτερική απειλή από τον στασιαστή Βάρδα Φωκά, ισχυρό γαιοκτήμονα της Μικράς Ασίας, και ζήτησε στρατιωτική βοήθεια από τον Βλαδίμηρο. Εκείνος δέχθηκε να βοηθήσει, αλλά έθεσε ως όρο να παντρευτεί την αδελφή του αυτοκράτορα, την Άννα Πορφυρογέννητη. Ο γάμος με μια πορφυρογέννητη πριγκίπισσα θα του προσέδιδε τ κύρος και θα τον εξίσωνε πολιτικά με τους μεγάλους χριστιανούς ηγεμόνες της Ευρώπης.

Ποτέ μέχρι τότε μια πορφυρογέννητη πριγκίπισσα δεν είχε παντρευτεί «βάρβαρο». Ακόμη και προτάσεις γάμου από Φράγκους και Γερμανούς πρίγκιπες είχαν απορριφθεί κατηγορηματικά. Ούτε η ίδια η Άννα επιθυμούσε αυτόν τον γάμο και έδειξε μεγάλη δυσφορία στο ταξίδι της από την Κωνσταντινούπολη προς τη Χερσώνα, όπου θα τελούνταν ο γάμος που θα ακολουθούσε τη βάπτιση του Βλαδίμηρου. Ωστόσο, ο γάμος επιβλήθηκε για  πολιτικούς και διπλωματικούς λόγους, στο πλαίσιο της σύναψης στενότερων σχέσεων μεταξύ Βυζαντίου και Ρωσίας.

Αν και ο Βασίλειος αρχικά δίστασε να τηρήσει τη συμφωνία, γνωρίζοντας ότι όφειλε τη νίκη του κατά των επαναστατών στη βοήθεια του Βλαδίμηρου, τελικά αναγκάστηκε να υποχωρήσει. Ο Βλαδίμηρος, εξοργισμένος από την αθέτηση της συμφωνίας, έστειλε στρατό και στόλο να πολιορκήσουν τη Χερσώνα, το οχυρωμένο λιμάνι της Κριμαίας που ανήκε στο Βυζάντιο. Αρχικά το σχέδιό του απέτυχε, όμως κατόπιν υπόδειξης του επισκόπου της πόλης, Αναστάσιου, διέκοψε την υδροδότηση. Οι κάτοικοι δεν άντεξαν τη δίψα και παραδόθηκαν. Ο Βλαδίμηρος έστειλε τότε μήνυμα στον Βασίλειο ότι είχε καταλάβει τη Χερσώνα και ότι, αν δεν του έστελνε άμεσα την αδελφή του, θα απειλούσε ακόμη και την Κωνσταντινούπολη, όπως αναφέρεται και στο Λαυρεντιανό Χρονικό.

Μπροστά σε αυτή την εξέλιξη, ο Βασίλειος δεν είχε άλλη επιλογή. Ανακοίνωσε στην Άννα τα γεγονότα, προκαλώντας της μεγάλη θλίψη και δάκρυα, καθώς δεν μπορούσε να πιστέψει ότι θα γινόταν σύζυγος ενός μέχρι τότε ειδωλολάτρη και ότι θα ζούσε σε ξένη χώρα. Ο αδελφός της Κωνσταντίνος προσπάθησε να την καθησυχάσει λέγοντάς της ότι ο Βλαδίμηρος θα βαπτιζόταν χριστιανός και ότι ολόκληρη η Ρωσία θα ακολουθούσε την Ορθοδοξία και θα γινόταν σύμμαχος του Βυζαντίου.

Η βάπτιση του Βλαδίμηρου πραγματοποιήθηκε στη Χερσώνα, όπου έλαβε το χριστιανικό όνομα Βασίλειος, προς τιμήν του αυτοκράτορα και του αγίου στον οποίο ήταν αφιερωμένος ο ναός. Όταν η Άννα τον αντίκρισε, εξεπλάγη, καθώς ήταν πολύ πιο όμορφος απ’ όσο περίμενε. Ακολούθησε ο γάμος τους, που συνοδεύτηκε από μεγάλους εορτασμούς.

Μετά τον γάμο, η Χερσώνα επεστράφη στο Βυζάντιο. Ο Βλαδίμηρος και η νέα Μεγάλη Πριγκίπισσα του Κιέβου επέστρεψαν στο Κίεβο, όπου διατάχθηκε η μαζική βάπτιση του λαού στα νερά του Δνείπερου. Τα ειδωλολατρικά ιερά κατεδαφίστηκαν, το είδωλο του Περούν ρίχτηκε στο ποτάμι και άρχισε ο εκχριστιανισμός των Ρως, μια μακρόχρονη διαδικασία που διήρκεσε δεκαετίες και συνοδεύτηκε από αντιδράσεις και παλινδρομήσεις.

Η Άννα συμμετείχε ενεργά στον εκχριστιανισμό, υπήρξε θρησκευτική σύμβουλος του Βλαδίμηρου και ίδρυσε μοναστήρια και εκκλησίες. Πιθανολογείται ότι του χάρισε τρία παιδιά. Ο Βλαδίμηρος, επηρεασμένος  από τη νέα πίστη και από την Άννα υιοθέτησε τον χριστιανικό τρόπο ζωής: έγινε ελεήμων, μοίραζε την περιουσία του στους φτωχούς και κατήργησε τη θανατική ποινή.

Η Άννα πέθανε πριν από τον σύζυγό της και δεν έζησε τον πόνο της δολοφονίας των δύο γιων της, οι οποίοι αργότερα ανακηρύχθηκαν άγιοι από τη ρωσική εκκλησία. Έτσι, ένας διπλωματικός γάμος δεν οδήγησε μόνο σε μια πολιτική συμμαχία, αλλά άλλαξε οριστικά τη θρησκευτική, πολιτική και πολιτισμική πορεία των Ρώσων, εντάσσοντάς τους στον ορθόδοξο χριστιανικό κόσμο και καθορίζοντας την ιστορική τους ταυτότητα για αιώνες.