Οργάνωση, Πειθαρχία και Ηθική στο "Στρατηγικόν" του Κεκαυμένου
Το Στρατηγικόν του Κεκαυμένου είναι ένα κείμενο μοναδικό στο είδος του, εξαιτίας του συμβουλευτικού του χαρακτήρα. Εντάσσεται στη σειρά των πρακτικών εγχειριδίων, ιδιαίτερα διαδεδομένων κατά τον 11ο αιώνα, τα οποία πραγματεύονταν διάφορες πτυχές του βίου, όπως τα Γεωπονικά, τα Ιατροσοφικά και τα Τακτικά. Το έργο προσφέρει μια ολοκληρωμένη εικόνα τόσο για τον δημόσιο όσο και για τον ιδιωτικό βίο στο Βυζάντιο.
γράφει και επιμελείται ο Θάνος Δασκαλοθανάσης
Συγγραφέας του έργου θεωρείται, κατά πάσα πιθανότητα, ο Βυζαντινός στρατηγός Κατακαλών Κεκαυμένος (αν και δεν είναι σαφές ποιος από τους δύο γνωστούς με αυτό το όνομα), αρμενογεωργιανής καταγωγής, ο οποίος μετά την αποστρατεία του ζούσε στα κτήματά του στη Βόρεια Ελλάδα. Το κείμενο χρονολογείται μετά την οδυνηρή για την Αυτοκρατορία μάχη του Μαντζικέρτ (1071) και περιέχει πλήθος οδηγιών, όχι μόνο στρατιωτικού αλλά και συμβουλευτικού, ηθικού και παιδαγωγικού χαρακτήρα. Εφόσον ο τελευταίος αυτοκράτορας που μνημονεύεται είναι ο Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας (1071–1078), συμπεραίνουμε ότι το εγχειρίδιο γράφηκε μεταξύ των ετών 1075 και 1078.
Ύστερα από την εποχή του Βασιλείου Β΄ Βουλγαροκτόνου και έχοντας πλέον εισέλθει στο πρώτο τέταρτο του 11ου αιώνα, το Βυζάντιο, μετά το 1025, εισέρχεται σε μια πορεία παρακμής. Αυτό ήταν αποτέλεσμα των συγκρούσεων ανάμεσα στους πολιτικούς και τους στρατιωτικούς, αλλά και της διαρκώς αυξανόμενης φορολογικής επιβάρυνσης στις επαρχίες. Συνεπώς, ο 11ος αιώνας, περίοδος κατά την οποία γράφτηκε το Στρατηγικόν, αποτελεί μια εποχή λανθασμένων επιλογών, εσωτερικών διαμαχών, αναταραχών και σταδιακής απώλειας εδαφών για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η βαθμιαία συρρίκνωση της αυτοκρατορίας και η ανασφάλεια των ανθρώπων που κατοικούν στα εδάφη της είναι εμφανείς.
Στο πλαίσιο αυτό συντελούνται σημαντικές κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές: συγκέντρωση της γης στα χέρια των «δυνατών», που ενισχύονται σε βάρος των φτωχών, φαινόμενα διαφθοράς και αδικίας, αλλά και παρουσία σώφρονων φωνών και πνευματικών ανθρώπων. Παράλληλα, ενισχύεται σταδιακά η ελληνική πολιτισμική αυτοσυνειδησία, κυρίως μέσα από την χρήση και προβολή της ελληνικής γλώσσας και της κλασικής παράδοσης. Η διαδικασία αυτή θα λάβει πιο καθαρά χαρακτηριστικά μετά τον 12ο αιώνα και θα κορυφωθεί με την τραυματική εμπειρία της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους Σταυροφόρους το 1204.
Απόσπασμα από το Στρατηγικόν του Κεκαυμένου
…Για να μάθεις, πρέπει να ρωτάς…
«Διάβαζε πολλά και θα μάθεις πολλά. Κι αν κάτι δεν καταλαβαίνεις, μη χάνεις το θάρρος σου. Διαβάζοντας προσεκτικά το βιβλίο σου, με τη βοήθεια του Θεού θα αποκτήσεις τις γνώσεις που περιέχει και θα τις κατανοήσεις. Μη διστάζεις να ρωτάς όσους ξέρουν για αυτά που εσύ αγνοείς, και μην έχεις έπαρση. Οι άνθρωποι, ακριβώς επειδή δεν θέλουν να ρωτούν, μένουν με ελλιπείς γνώσεις.»
(Ελεύθερη προσαρμογή)
Αποφθέγματα από το Στρατηγικόν του Κεκαυμένου, όπως σταχυολογήθηκαν από τον ζωγράφο και μελετητή του βυζαντινού στρατού και του ακριτικού τραγουδιού Δημήτριο Σκουρτέλη.
1. Πληροφορίες – Κατάσκοποι – Προσοχή στον εχθρό
Ἄνευ γὰρ κατασκόπων ἀδύνατον ποιῆσαι δουλείαν.
→ Χωρίς κατασκόπους είναι αδύνατο να υποτάξεις κάποιον.
Μὴ γινώσκωσι τὴν βουλήν σου μήτε οἱ κατάσκοποι μήτε ἄλλος τις.
→ Μη μάθει κανείς τα σχέδιά σου, ούτε οι κατάσκοποι ούτε οποιοσδήποτε άλλος.
Πάσῃ μηχανῇ τῶν ἐχθρῶν τὸ ἔνεδρον ἐστίν.
→ Οποιοδήποτε τέχνασμα του εχθρού μπορεί να κρύβει ενέδρα.
Ἐχθρὸν εἶχες καὶ κακόν· πῶς οὐ προσεδόκεις;
→ Είχες έναν κακό εχθρό· πώς δεν τον περίμενες;
Τὴν βουλήν σου μηδεὶς γινώσκῃ.
→ Κανείς να μην γνωρίζει τα σχέδιά σου.
Ἐὰν ἀποστείλῃ τινὰς ὁ ἐναντίος… τοῦ κατασκοπεῦσαι ἕνεκα ἦλθον.
→ Αν ο αντίπαλος σου στείλει ανθρώπους δήθεν με γράμματα, να ξέρεις ότι ήρθαν για κατασκοπεία.
2. Πολεμική τέχνη – Στρατηγική – Μάχη
Ἀγωνίζου… μετὰ τρόπων καὶ μηχανῶν καὶ ἐνέδρων… καὶ ἔσχατον πάντων πολέμησον.
→ Να προσπαθείς με τέχνασμα, στρατηγήματα και ενέδρες να ταπεινώσεις τον εχθρό σου, και μόνο αν είναι απολύτως αναγκαίο να φτάσεις στη μάχη.
Τρόπαιον δὲ ἅλως οὐ συνίσταται εἰ μὴ διὰ μηχανῆς ἢ πολέμου καθολικοῦ.
→ Νίκη δεν επιτυγχάνεται παρά μόνο με στρατηγήματα ή με γενική μάχη.
Ὁ δειλιάσας οὐδὲ φυγεῖν δύναται.
→ Όποιος δειλιάσει δεν μπορεί ούτε να σωθεί διαφεύγοντας.
Χωρὶς Θεοῦ ἀδύνατον καὶ στρουθίον θηρεῦσαι.
→ Χωρίς τον Θεό είναι αδύνατο ακόμη και ένα πουλάκι να πιάσεις.
Εἰ δὲ ἀπειλοῦσι, μὴ δειλιάσῃς… ὁ Θεὸς βοηθήσει σοι.
→ Αν σε απειλούν, μην φοβηθείς· ο Θεός θα σε βοηθήσει.
3. Αρετές του άρχοντα – Δικαιοσύνη – Ηθική
Ἀγωνίζου φυλάττειν τὸν λαόν σου… μὴ εἰς δειλίαν ἐμπέσῃς.
→ Να φροντίζεις τον λαό σου, αλλά μην αφήνεις αυτό το καθήκον να σε οδηγήσει σε δειλία.
Ἔστω δίκαιος εἰς ἄκρον.
→ Να είσαι απολύτως δίκαιος.
Φοβήθητι τὸν Θεὸν μᾶλλον ἢ τοὺς ἀνθρώπους.
→ Να φοβάσαι περισσότερο τον Θεό παρά τους ανθρώπους.
Οἱ γὰρ μετὰ δικαιοσύνης βιῶντες πάνυ ἄνωθεν κατοχυροῦνται.
→ Όσοι ζουν με δικαιοσύνη προστατεύονται από ψηλά.
Τὴν πτῶσίν σου καθ’ ἑκάστην ἔχε.
→ Να θυμάσαι κάθε μέρα ότι μπορείς να πέσεις από τη θέση σου.
Ὁδοὶ μνησικάκων εἰς θάνατον.
→ Οι δρόμοι των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο.
4. Προσοχή στους «φίλους» – Κίνδυνοι – Δωροδοκία
Χρὴ… φυλάττεσθαι ἀπὸ τῶν φίλων μᾶλλον ἢ τῶν ἐχθρῶν.
→ Πρέπει να φυλάγεσαι περισσότερο από τους φίλους παρά από τους εχθρούς.
Οἱ πλεῖονες στρατηγοὶ ἀπὸ τῶν νομιζομένων φίλων ἔπαθον.
→ Οι περισσότεροι στρατηγοί έπαθαν κακό από αυτούς που θεωρούσαν φίλους.
Πολλοὺς εἶδον διὰ δῶρα καὶ εἰς θάνατον καταδικασθέντας.
→ Είδα πολλούς να καταδικάζονται σε θάνατο εξαιτίας δωροδοκίας.
Εἴωθεν ἡ ἀμεριμνία προσφέρειν λύπας καὶ κινδύνους ἐξαπίνης.
→ Η απροσεξία φέρνει ξαφνικά λύπες και κινδύνους.
Πρόσεχε τὰ εὐκαταφρόνητα… πρόξενα μεγάλων κινδύνων.
→ Πρόσεχε τα πράγματα που σου φαίνονται ασήμαντα· αυτά προκαλούν μεγάλους κινδύνους.
5. Συμπεριφορά – Ταπεινότητα – Εγκράτεια
Τὰ συμπόσια παραιτοῦ.
→ Να αποφεύγεις τα πολλά συμπόσια.
Ἔσω μὲν ἔχε ταπείνωσιν, ἔξωθεν δὲ δείκνυε σεαυτὸν ἔνδοξον καὶ ὑψηλόν.
→ Εσωτερικά να έχεις ταπεινότητα, αλλά προς τα έξω να παρουσιάζεσαι αξιοπρεπής και υψηλός.
Ἐπιτήδευε… ὑπερέχειν ἐν ὁμιλίᾳ, στολῇ, βαδίσματι, ἔργοις.
→ Μεριμνά ώστε να υπερέχεις στον λόγο, στην εμφάνιση, στο βάδισμα και στα έργα σου.
6. Καθήκοντα διοικητή – Σχέση με υφισταμένους
Σὺ αὐτοῦ ἦρχες, οὐκ αὐτὸς σοῦ.
→ Εσύ διοικούσες εκείνον, όχι εκείνος εσένα (άρα εσύ φέρεις την ευθύνη για τα λάθη του).
Σπούδασον τὴν γνώσιν σου φανερὰν ποιῆσαι δι’ ἔργων.
→ Φρόντισε η γνώση σου να φαίνεται μέσα από τα έργα σου.
Ἐὰν πρέσβεις στείλῃ ὁ ἐξεναντίας… μὴ ἀποτρέψῃς αὐτούς μετ’ αἰσχύνης.
→ Αν ο αντίπαλος στείλει πρέσβεις για ειρήνη, μην τους αποδιώξεις ντροπιαστικά.
Στρατηγὸς καὶ καλαμαρᾶς ἀπαιτητὴς οὐ δύνασαι εἶναι.
→ Δεν μπορείς να είσαι ταυτόχρονα στρατηγός και γραφειοκράτης.
7. Εκπαίδευση – Μάθηση – Γνώση
Ἀναγίγνωσκε καὶ βίβλους, καὶ ἱστορίας, καὶ τὰς τῆς Ἐκκλησίας βίβλους.
→ Να διαβάζεις τα βιβλία, τις ιστορίες και τα βιβλία της Εκκλησίας.
Σχεδὸν πᾶσα ἡ παλαιὰ γραμματεία στρατηγικὰ ἐστίν.
→ Σχεδόν όλη η αρχαία γραμματεία περιέχει διδάγματα στρατηγικής.
Καὶ καὶνόν τι ἐπινοήσασθαι.
→ Να επινοείς και κάτι νέο.
8. Σχέση με τον άρχοντα – Δημόσιο λειτούργημα
Εἰ δουλεύεις ἄρχοντι, δούλευσον οὐχ ὡς ἀνθρώπῳ, ἀλλ’ ὡς βασιλεῖ καὶ Θεῷ.
→ Αν υπηρετείς έναν άρχοντα, να τον υπηρετείς όχι σαν κοινό άνθρωπο αλλά σαν βασιλιά και σαν τον Θεό.
Μὴ καταφρονήσῃς αὐτοῦ· ἀχρειώσει σε.
→ Μην τον περιφρονήσεις· θα σε εξευτελίσει.
Μὴ γὰρ ἀπέστειλάν σε σωρεύειν χρήματα, ἀλλὰ δικαιοῦν τοὺς ἀδικουμένους.
→ Δεν σε έστειλαν για να μαζεύεις χρήματα, αλλά για να δικαιώνεις όσους αδικούνται.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου