Η Επίθεση των Νορμανδών και η Μάχη του Δημητριτσίου (1185)

 

Στα τέλη του 12ου αιώνα, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δέχθηκε ένα από τα ισχυρότερα πλήγματα της ιστορίας της. Οι Νορμανδοί της Σικελίας οργάνωσαν μια μεγάλη εκστρατεία εναντίον της, με απώτερο στόχο την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης και την άνοδο στο θρόνο του βασιλιά τους, Γουλιέλμου Β΄. Ήταν η πρώτη φορά που το Βυζάντιο δεχόταν οργανωμένη επίθεση από τη Δύση.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Οι Νορμανδοί, αφού συγκρότησαν έναν ισχυρό στρατό 20.000 ανδρών, ανάμεσα στους οποίους υπήρχαν και 5.000 ιππείς υπό τους κόμητες Ριτζάρδο και Αλδουίνο, καθώς και στόλο από 200 πλοία, αποβιβάστηκαν και κατέλαβαν το Δυρράχιο. Στη συνέχεια ο στρατός κινήθηκε, μέσω Αλβανίας, Ηπείρου και Μακεδονίας, προς τη Θεσσαλονίκη. Ο στόλος, αφού κατέλαβε την Κέρκυρα, την Κεφαλληνία και τη Ζάκυνθο, έφτασε στις 15 Αυγούστου 1185 στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης και άρχισε την πολιορκία από ξηρά και θάλασσα.

Ο ανεφοδιασμός της πόλης δεν ήταν επαρκής, ενώ ο διοικητής της, Δαυίδ Κομνηνός, αποδείχθηκε ανίκανος να οργανώσει αποτελεσματικά την άμυνα. Εγκατέλειψε τους αμυνόμενους και οι ενισχύσεις από την Κωνσταντινούπολη έφτασαν πολύ αργά. Έτσι, στις 24 Αυγούστου 1185, οι Νορμανδοί, αν και έχασαν 3.000 στρατιώτες, κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη. Παρά την ηρωική αντίσταση των κατοίκων, λεηλάτησαν την πόλη με πρωτοφανή αγριότητα, θανατώνοντας, σύμφωνα με τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Ευστάθιο στο έργο του «Ιστορία της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Νορμανδών», περίπου 7.000 κατοίκους.

Η αγγελία της άλωσης της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της αυτοκρατορίας προκάλεσε πανικό και λαϊκές εξεγέρσεις στην Κωνσταντινούπολη, που είχαν ως αποτέλεσμα την ανατροπή, τη σύλληψη και τον θάνατο του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Α΄ Κομνηνού και την άνοδο στον θρόνο του Ισαακίου Β΄ Αγγέλου, μέλους της οικογένειας των Αγγέλων, που πρωτοστάτησαν στα γεγονότα αυτά.

Ο νέος αυτοκράτορας, αν και δεν διέθετε ιδιαίτερες ικανότητες, είχε την τύχη να περιστοιχίζεται από ικανούς άνδρες, όπως ο στρατηγός Αλέξιος Βρανάς, ο οποίος καταγόταν από αριστοκρατική στρατιωτική οικογένεια της Ανδριανούπολης. Ο Βρανάς κατόρθωσε, χάρη στη μεγάλη του πείρα, να ανασυγκροτήσει τα βυζαντινά στρατεύματα και, με τις ενισχύσεις που του έστειλε ο Ισαάκιος, να οργανώσει έναν ισχυρό, καλά εξοπλισμένο και αξιόμαχο στρατό.

 

Η Αντεπίθεση των Βυζαντινών

 

Μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης, οι Νορμανδοί χωρίστηκαν σε τρία τμήματα:

Το πρώτο παρέμεινε στη Θεσσαλονίκη για τη φρούρησή της.

Το δεύτερο κινήθηκε προς την περιοχή των Σερρών, προκαλώντας μεγάλες καταστροφές.

Το τρίτο χωρίστηκε σε δύο υποτμήματα: το ένα εγκαταστάθηκε στον Στρυμόνα, καταστρέφοντας την περιοχή της Αμφίπολης, ενώ το άλλο κατευθύνθηκε προς την Κωνσταντινούπολη και στρατοπέδευσε στη Μοσυνόπολη. Ο νορμανδικός στόλος, στο μεταξύ, είχε πλησιάσει την πρωτεύουσα.

Οι Νορμανδοί, θεωρώντας ότι δεν υπήρχε άμεση απειλή, είχαν διασπαρεί σε πολλά αποσπάσματα και ασχολούνταν με λεηλασίες, γεγονός που τους αποδυνάμωσε σημαντικά. Ο Αλέξιος Βρανάς, αντιλαμβανόμενος την κατάσταση, οδήγησε τον βυζαντινό στρατό εναντίον των μεμονωμένων τμημάτων γύρω από τη Μοσυνόπολη και τα έτρεψε σε φυγή. Κατόπιν, επιτέθηκε στους Νορμανδούς που βρίσκονταν μέσα στη Μοσυνόπολη. Επειδή αυτοί είχαν αφήσει αφρούρητες τις πύλες, οι Βυζαντινοί εκμεταλλεύτηκαν την ολιγωρία τους, εισέβαλαν, έβαλαν φωτιά και εξόντωσαν πολλούς, παίρνοντας τα άλογα και τον οπλισμό τους. Στη συνέχεια, ο Βρανάς επιτέθηκε στα νορμανδικά τμήματα της Αμφίπολης και κατευθύνθηκε προς τον Στρυμόνα, με σκοπό να δώσει το τελειωτικό χτύπημα.

Η Μάχη του Δημητριτσίου

Τα δύο στρατεύματα παρατάχθηκαν σε μια περιοχή «τον λεγόμενον του Δημητρίτζη», όπως αναφέρει ο Νικήτας Χωνιάτης:

«Έπειτα, αμφότερα τα στρατεύματα συνήλθον εις ένα χώρον, ο δε τόπος ούτος ελέγετο Δημητρίτζιον.»

Οι Νορμανδοί, φοβισμένοι, προσπάθησαν να διαπραγματευθούν συνθήκη. Οι Βυζαντινοί, όμως, αντιλαμβανόμενοι τον δόλο και τη δειλία των αντιπάλων, χωρίς να περιμένουν το σύνθημα της μάχης ή τον ήχο της σάλπιγγας, τράβηξαν τα σπαθιά τους και επιτέθηκαν. Αρχικά, οι Νορμανδοί αντιστάθηκαν με θάρρος, και η μάχη είχε διακυμάνσεις. Ωστόσο, μπροστά στην υπεροχή και την ορμή των Βυζαντινών, υποχώρησαν και τράπηκαν σε άτακτη φυγή.

Οι Νορμανδοί αιχμαλωτίστηκαν ή σκοτώθηκαν, ενώ πολλοί ρίχτηκαν στον ποταμό Στρυμόνα. Η μάχη έλαβε χώρα το απόγευμα της 17ης Νοεμβρίου 1185. Σύμφωνα με τον Νικήτα Χωνιάτη:

«Εις τους πολέμους εκείνους απωλέσθησαν ουχί ολιγώτεροι των δέκα χιλιάδων μάχιμων ανδρών, ενώ οι αιχμάλωτοι υπερέβησαν τους τέσσερις χιλιάδες.»

Στη μάχη του Δημητριτσίου συνελήφθησαν οι δύο νορμανδοί στρατηγοί, ο Ριτζάρδος —αδελφός της γυναίκας του Ταγκρέ, αρχηγού του στόλου των Σικελών— και ο Αλδουίνος Κόντος. Συνελήφθη επίσης και ο ανιψιός του Μανουήλ Α΄, Αλέξιος Κομνηνός, που είχε υποκινήσει την εκστρατεία των Νορμανδών, και τιμωρήθηκε με τύφλωση.

 

Τα Αποτελέσματα

Η συντριπτική ήττα των Νορμανδών στο Δημητρίτσι σήμανε την οριστική τους κατάρρευση. Η προφορική παράδοση αναφέρει ότι στη μάχη έπεσε και ο Βυζαντινός στρατηγός Δημητρίστας. Η νίκη των Βυζαντινών απομάκρυνε οριστικά τον νορμανδικό κίνδυνο, ενίσχυσε το ηθικό του λαού και στερέωσε τον θρόνο του αυτοκράτορα Ισαακίου Β΄ Αγγέλου.

Παράλληλα, απέτρεψε την εισβολή των Τούρκων του Ικονίου, οι οποίοι, μετά τον θάνατο του Ανδρόνικου Α΄, είχαν επιτεθεί το φθινόπωρο του 1185 στο θέμα των Θρακησίων.

Η μάχη του Δημητριτσίου απέδειξε ότι το Βυζαντινό Κράτος διέθετε ακόμη ικανούς στρατηγούς, αξιόμαχο στρατό και επαρκείς πόρους για να αντιμετωπίσει σοβαρές προκλήσεις. Η επιτυχία αυτή ενίσχυσε το κύρος του νέου αυτοκράτορα Ισαακίου Β΄ Αγγέλου και ανέβασε το ηθικό των Βυζαντινών μετά την πτώση της Θεσσαλονίκης. Απέδειξε, επίσης, ότι το Βυζάντιο διατηρούσε ακόμη ικανό στρατό και έμπειρους ηγέτες.

Αν και δεν ανέκοψε οριστικά την πορεία παρακμής της αυτοκρατορίας, η μάχη του Δημητριτσίου αποτέλεσε μία από τις τελευταίες μεγάλες βυζαντινές νίκες και απέτρεψε την πλήρη κατάρρευση του κράτους στα τέλη του 12ου αιώνα. Δυστυχώς, τα γεγονότα που ακολούθησαν και οι λανθασμένοι χειρισμοί τόσο στην εσωτερική όσο και στην εξωτερική πολιτική οδήγησαν τελικά στην περαιτέρω αποδυνάμωση του Βυζαντίου και, λίγα χρόνια αργότερα, στην άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204.

 

 Η προφορική παράδοση αναφέρει ότι το χωριό Δημητρίτζι οφείλει την ονομασία του στον επιφανή στρατηγό Δημητρίτσα, ο οποίος σκοτώθηκε μαχόμε­νος γενναία στην ιστορική μάχη των βυζαντινών στρα­τευμάτων κατά των Νορ­μανδών (7 Νοεμβρίου 1185). Στο χωριό έχει ανεγερθεί μνημείο της μάχης