Ο ΑΡΧΙΔΑΜΕΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ (431π.Χ.-421π.Χ.) α΄ μέρος

 

Ο Πελοποννησιακός πόλεμος(431π.Χ.-404π.Χ.) βέβαια είναι ενιαίος,ο Θουκιδίδης όμως για πρακτικούς λόγους τον διαιρεί σε τρία μέρη.

Oι αιτίες και αφορμές στο... https://ellinoniroes.blogspot.com/2025/05/blog-post_16.html

 

Την πρώτη δεκαετία του πολέμου την ονομάζει «Αρχιδάμειο πόλεμο»(431-421π.Χ.),από το όνομα του βασιλιά της Σπάρτης Αρχίδαμου.Η φάση αυτή λήγει με την υπογραφή της Νικιείου Ειρήνης το 421 π.Χ. Η περίοδος της «Σικελικής Εκστρατείας» διαρκεί από το 415 π.Χ. ως το 413 π.Χ. και η επόμενη και τελευταία φάση του πολέμου είναι ο Ιωνικός πόλεμος γιατί μεγάλο μέρος των συγκρούσεων έλαβε χώρα στην Ιωνία  ή Δεκελικός Πόλεμος επειδή μεταξύ του 413 π.Χ. και 404 π.Χ. οι Σπαρτιάτες κατέλαβαν και οχύρωσαν την αττική Δεκέλεια.

 

Ο ΑΡΧΙΔΑΜΕΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ (431π.Χ.-421π.Χ.)

Επίθεση της Θήβας στις Πλαταιές

Η επίθεση των Θηβαίων (Πελοποννησιακή Συμμαχία)  κατά των Πλαταιέων που ήταν σύμμαχοι των Αθηναίων στις αρχές της άνοιξης του 431π.Χ.  σηματοδοτεί ουσιαστικά την  έναρξη του πολέμου.Θήβα και Πλαταιές,πόλεις γειτονικές της Βοιωτίας,βρίσκονται σε έντονο εδαφικό και πολιτικό ανταγωνισμό ήδη από τις αρχές του 6^ου αιώνα π.Χ..Μικρή δύναμη 400 ανδρών υποστηριζόμενη από την ολιγαρχική ομάδα των Πλαταιών,εισέρχεται στην πόλη και απαιτεί την προσχώρηση της στο "Βοιωτικό κοινό". Πάγια επιδίωξη της Θήβας ήταν ο έλεγχος όλου του βοιωτικού χώρου και τώρα παραμονές του πολέμου,λόγω της γειτνίασης με την Αθήνα είναι ακόμη πιο επιτακτική αυτή η ανάγκη.

Οι Πλαταιείς αρχικά αιφνιδιάζονται,κατορθώνουν όμως να εξουδετερώσουν τους εισβολείς,συλλαμβάνοντας μάλιστα τους 180 από αυτούς.Η κύρια δύναμη των Θηβαίων αποτελούμενη από 2.000 στρατιώτες αργεί να έρθει λόγω βροχόπτωσης και πλημμύρας.Όταν φτάνει έξω από την πόλη, είναι πια αργά,οι Πλαταιείς μάλιστα προχωρούν στην φόνευση των αιχμαλώτων. Οι Αθηναίοι,μόλις μαθαίνουν τα γεγονότα,άμεσα στέλνουν μικρό τμήμα στρατού,ενώ τα γυναικόπαιδα των Πλαταιέων φιλοξενούνται από αυτούς.Ο πόλεμος πλέον είναι γεγονός  και τα δυο αντίπαλα στρατόπεδα ετοιμάζουν τα επιχειρησιακά τους σχέδια.

Εισβολή Πελοποννησίων στην Αττική-Πόλεμος εναντίον της γης  

Η ιδέα των Σπαρτιατών να εκστρατεύσουν στην Αττική και να καταστρέψουν την καλλιεργήσιμη γη αποτελούσε έναν παραδοσιακό τρόπο διεξαγωγής του πολέμου, ιδιαίτερα συνηθισμένο στην αρχαία Ελλάδα. Οι Σπαρτιάτες πίστευαν ότι οι Αθηναίοι, βλέποντας τη γη τους να καίγεται, θα έβγαιναν από τα τείχη για να δώσουν μια αποφασιστική μάχη, στην οποία θεωρούσαν ότι υπερτερούσαν. Παράλληλα, υπολόγιζαν ότι η καταστροφή της σοδειάς θα προκαλούσε έλλειψη τροφίμων και θα οδηγούσε την Αθήνα σε λιμό.

Όλο αυτό το σχέδιο, όμως, είχε σοβαρές αδυναμίες και δεν θα απέδιδε τα αποτελέσματα που περίμεναν. Οι μόνιμες καλλιέργειες, όπως οι ελιές, τα αμπέλια και τα οπωροφόρα δέντρα, ακόμη και αν καταστρέφονταν, μπορούσαν με τον χρόνο να αναγεννηθούν και να αποδώσουν ξανά καρπούς. Το ίδιο ίσχυε και για τα σιτηρά, που θα καλλιεργούνταν εκ νέου την επόμενη περίοδο. Οι Λακεδαιμόνιοι θα εισβάλουν επανειλημμένα στην Αττική, επαναλαμβάνοντας την ίδια τακτική της καταστροφής των καλλιεργειών.

Πέρα όμως από τις υλικές ζημιές, οι επιδρομές αυτές είχαν κυρίως ψυχολογικό αντίκτυπο στους Αθηναίους, που έβλεπαν την πατρογονική και ιερή γη τους να καταστρέφεται. Για την Αθήνα, όμως, με τον ισχυρό στόλο και τον ασφαλή θαλάσσιο ανεφοδιασμό που είχε προβλέψει ο Περικλής, η τακτική της καταστροφής της σοδειάς δεν μπορούσε να επιφέρει τα αποτελέσματα που ανέμεναν οι Λακεδαιμόνιοι.

Γινόταν πλέον φανερό ότι οι παλαιοί κανόνες διεξαγωγής του πολέμου είχαν αρχίσει να αλλάζουν. Άλλωστε, οι ίδιοι οι Κορίνθιοι είχαν ήδη κατηγορήσει τους Σπαρτιάτες ότι οι μέθοδοί τους ήταν παρωχημένες σε σύγκριση με εκείνες της Αθήνας.

Οι Πελοποννήσιοι συγκεντρώνονται στον Ισθμό, περιμένοντας να ωριμάσουν τα σιτηρά για να πραγματοποιήσουν την εισβολή.Είναι πραγματικά μια μεγάλη στρατιά που αποτελείται από οπλίτες όλων των συμμαχικών πόλεων. Ο Σπαρτιάτης βασιλιάς Αρχίδαμος κάνει μία τελευταία προσπάθεια να αποφευχθεί ο πόλεμος, στέλνοντας αγγελιοφόρο στην Αθήνα, ο οποίος όμως δεν γίνεται δεκτός. Στην πόλη αρχίζουν οι προετοιμασίες για την επικείμενη εισβολή. Οι αγρότες  με δυσφορία εγκαταλείπουν τα σπίτια τους και καταφεύγουν μέσα στα Μακρά Τείχη, μια διαδικασία που είχε επαναληφθεί περίπου πενήντα χρόνια νωρίτερα, κατά τη δεύτερη περσική εισβολή. Τότε, όμως, μεγάλο μέρος του πληθυσμού είχε απομακρυνθεί από την Αττική και είχε καταφύγει κυρίως στη Σαλαμίνα, στην Τροιζήνα, στην Αίγινα και σε άλλες ασφαλείς περιοχές της Πελοποννήσου.Την ίδια στιγμή  κινητοποιείται ολόκληρος ο μηχανισμός της Αθηναϊκής Συμμαχίας, με βασικό στόχο να παραμείνουν ανοικτοί οι θαλάσσιοι δρόμοι, από τους οποίους θα εξαρτιόταν πλέον ο ανεφοδιασμός της πόλης.

Οι Πελοποννήσιοι εισβάλλουν στην Αττική, πολιορκούν την Οινόη, ένα αθηναϊκό φυλάκιο,χωρίς να το καταλάβουν, και στη συνέχεια προχωρούν στο Θριάσιο Πεδίο και στην Ελευσίνα, λεηλατώντας τους αγρούς. Συνεχίζουν προς το Αιγάλεω και τις Αχαρνές, μία από τις σημαντικότερες αγροτικές περιοχές της Αττικής. Η όλη επιχείρηση εξελίσσεται μεθοδικά και χωρίς βιασύνη. Ο Αρχίδαμος πιστεύει ότι οι Αθηναίοι, βλέποντας τις περιουσίες τους να καταστρέφονται, θα συνθηκολογήσουν ή θα βγουν από τα τείχη για να δώσουν μάχη. Πράγματι, πολλοί εγκλωβισμένοι αγρότες, αρκετοί νέοι αλλά και η φιλοπόλεμη παράταξη, με επικεφαλής τον Κλέωνα, επιθυμούν την έξοδο. Ο Περικλής, όμως, με το κύρος και την επιμονή του, κατορθώνει να τους συγκρατήσει, θεωρώντας ότι μια μάχη σε ανοικτό πεδίο θα ήταν καταστροφική. Η οικονομικά ισχυρή και εμπορική Αθήνα μπορούσε να αντέξει τέτοια πλήγματα. Η μοναδική πολεμική σύγκρουση ήταν μία μικρή συμπλοκή ιππικού.Οι Αθηναίοι είχαν οργανώσει ένα σώμα περίπου 1.000 ιππέων, το οποίο περιπολούσε στην ύπαιθρο και πραγματοποιούσε αιφνιδιαστικές επιθέσεις εναντίον των Πελοποννησίων εισβολέων.

Ο πόλεμος λοιπόν ξεκινά με αυτόν το παράξενο για μας τρόπο αλλά από ένα σημείο και μετά και για τους ίδιους τους πρωταγωνιστές.Οι οπλίτες είχαν εκπαιδευτεί για να πολεμούν όχι για για να κόβουν δέντρα.Τον Ιούνιο του 431 π.Χ., ύστερα από περίπου τριάντα ημέρες παραμονής στην Αττική, ο στρατός των Πελοποννησίων αποχωρεί χωρίς να έχει πετύχει τον βασικό του στόχο, επιστρέφοντας στην Πελοπόννησο. Δεν κατάφερε να αναγκάσει τους Αθηναίους να βγουν  από τα τείχη και να δώσουν την αποφασιστική μάχη που επιδίωκε. Ωστόσο, προκάλεσε σημαντικές καταστροφές στην αττική ύπαιθρο, λεηλατώντας και καταστρέφοντας μέρος της επερχόμενης σοδειάς. Η Αττική όμως  διέθετε μεγάλες καλλιεργήσιμες εκτάσεις και η Αθήνα, όπως όλες σχεδόν οι πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας, στηριζόταν σε πολύ μεγάλο  βαθμό στη γεωργική της παραγωγή. Παρά τις ζημιές, η πόλη δεν λύγισε. Χάρη στον ισχυρό της στόλο και στον ασφαλή θαλάσσιο ανεφοδιασμό, μπορούσε να καλύπτει τις βασικές της ανάγκες και να συνεχίσει τον πόλεμο σύμφωνα με τον σχεδιασμό του Περικλή.

Επιδρομές των Αθηναίων στην Πελοπόννησο

Ως αντίποινα οι Αθηναίοι με τη συνδρομή των Κερκυραίων, οργανώνουν επιδρομές στα παράλια της Πελοποννήσου.Ο στόλος επιδράμει  στη Λακωνία, στα Κύθηρα,στη Μεθώνη, όπου αποκρούεται από τον στρατηγό Βρασίδα,συνεχίζει βόρεια προς την Ακαρνανία.Εκεί οι Αθηναίοι καταλαμβάνουν δυο Κορινθιακές κτήσεις,το Σόλλιο και τον Αστακό,ενώ αναγκάζουν και την Κεφαλλονιά να προσχωρήσει στη συμμαχία τους.Οι τελευταίες αυτές κινήσεις είναι επιτυχημένες γιατί υποστηρίζονται από φιλικές δυνάμεις που υπήρχαν εκεί.Επόμενος στόχος τους είναι η αμυντική θωράκιση της Εύβοιας,όπου έχουν καταφύγει αγρότες,βοσκοί με τα κοπάδια τους,αλλά και η κατάληψη της Αίγινας.Με τις ενέργειές τους αυτές θέλουν να ελέγξουν όλο τον Σαρωνικό,δυσκολεύοντας τις κινήσεις των Κορινθίων.

Στον Βορρά,στη Χαλκιδική συνεχίζεται η πολιορκία της Ποτίδαιας, ενώ πετυχαίνουν να προσεταιρισθούν δυο βασικούς ηγέτες της περιοχής τον Μακεδόνα Περδίκκα και τον Θράκα Σιτάλκη.Το φθινόπωρο του 431 π.Χ. οι Αθηναίοι εισβάλλουν στα αντίπαλα Μέγαρα προξενώντας καταστροφές στην αγροτική παραγωγή.Είναι τώρα η δική τους σειρά να καταστρέψουν γη αντιπάλων και να ξεθυμάνουν της δική τους οργή.Ούτε όμως αυτή η δική τους τώρα κίνηση θα καταφέρει να κάνει τον εχθρό να υποκύψει ουτε να εξαναγκαστεί σε μάχη σε παράταξη.

Ο ίδιος ο Περικλής μιλώντας στην ταφή των πρώτων νεκρών του πολέμου,θα εκφωνήσει τον περίφημο «Επιτάφιο Λόγο»,όπου θα πλέξει το εγκώμιο τους,αλλά και συνολικά της πόλης των Αθηνών.

Στο τέλος του πρώτου χρόνου του πολέμου φαίνεται ότι οι Αθηναίοι έχουν κινηθεί πιο επιδέξια και στοχευμένα σε διάφορα μέτωπα, ενώ οι Πελοποννήσιοι παραμένουν μονομερείς στις πολεμικές τους επιλογές. Στον σχεδιασμό του Περικλή υπήρχε η πεποίθηση ότι οι Σπαρτιάτες δεν θα κατάφερναν τίποτε περισσότερο από την καταστροφή της ετήσιας σοδειάς και ότι, αργά ή γρήγορα, θα αντιλαμβάνονταν το ανώφελο της στρατηγικής τους και θα παραιτούνταν. Η Αθήνα, με τον μεγάλο αποθεματικό της πλούτο και το ισχυρό ναυτικό της, μπορούσε να υπερισχύσει σε έναν μακροχρόνιο πόλεμο.Είχε τη δυνατότητα να ελέγχει οποιαδήποτε επαναστατική κίνηση κάποιας υποτελούς ναυτικής πόλης, προστατεύοντας έτσι τη συνοχή της Αθηναϊκής Συμμαχίας. Οι Πελοποννήσιοι, που επέμεναν στη στρατηγική της καταστροφής της καμένης γης, θα συνειδητοποιούσαν πολύ αργότερα ότι ο μόνος τρόπος να νικήσουν τους Αθηναίους ήταν να γίνουν δυνατοί,εκεί που ήταν οι Αθηναίοι: στη θάλασσα.

Ο μεγάλος λοιμός

Βεβαίως, το σχέδιο του Περικλή είχε και κενά. Ο ίδιος ασφαλώς αντιλαμβανόταν ότι η παραμονή των Αθηναίων μέσα στα τείχη, την ώρα που οι εχθροί κατέστρεφαν την αττική γη, δεν θα ήταν μια εύκολη υπόθεση ούτε θα έμενε χωρίς συνέπειες. Οι περήφανοι Αθηναίοι, που όπως όλοι οι Έλληνες θεωρούσαν τη γη τους ιερή, είδαν την υπερηφάνεια και το φρόνημά τους να δοκιμάζονται. Όταν αναγκάστηκαν να αποδεχθούν ως τετελεσμένο γεγονός την καταστροφή των περιουσιών τους, ήταν αναπόφευκτο να δημιουργηθεί ένα αίσθημα ανασφάλειας και ηττοπάθειας.

Αυτή ακριβώς την κατάσταση προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν και ορισμένες μεγάλες ναυτικές πόλεις της αθηναϊκής συμμαχίας, όπως η Χίος, η Μυτιλήνη και η Σάμος, θεωρώντας ότι ίσως είχε φτάσει η κατάλληλη στιγμή για να αποστατήσουν. Ο μεγάλος πολιτικός, που πλέον βρισκόταν σε ώριμη ηλικία, πίστευε ότι θα μπορούσε να συγκρατήσει τόσο τους γεωργούς που έβλεπαν τα χωράφια τους να καίγονται όσο και τους υπόλοιπους πολίτες, έως ότου οι Σπαρτιάτες εγκαταλείψουν τις επαναλαμβανόμενες εισβολές τους. Τελικά, όμως, θα προδιδόταν από την ηλικία, τη σωματική εξάντληση και κυρίως από τον πιο αστάθμητο παράγοντα, εκείνον που δεν μπορούσε να υπολογίσει: τον μεγάλο λοιμό.

Η Αθήνα, πέρα από τους περίπου 100.000-150.000 μόνιμους κατοίκους της, αναγκάστηκε να φιλοξενήσει σχεδόν άλλους τόσους από την αττική ύπαιθρο. Οι πρόσφυγες επιβάρυναν τις πηγές ύδρευσης, τα αποχωρητήρια και το αποχετευτικό σύστημα της πόλης. Ολόκληρη η Αθήνα είχε μετατραπεί σε ένα τεράστιο στρατόπεδο, όπου ο συνωστισμός δημιούργησε τις ιδανικές συνθήκες για την εξάπλωση μιας θανατηφόρας επιδημίας.

Την άνοιξη του 430 π.Χ. οι Πελοποννήσιοι εισβάλλουν και πάλι στην Αττική με μια μεγάλη στρατιά. Αυτή ήταν, άλλωστε, η μοναδική στρατηγική που μπορούσαν να ακολουθήσουν, αφού ο ναυτικός αποκλεισμός της Αθήνας ήταν αδύνατος. Το σημαντικότερο όμως γεγονός του δεύτερου έτους του πολέμου ήταν ο μεγάλος λοιμός, η φοβερή επιδημία που έπληξε τους εγκλωβισμένους μέσα στα τείχη της πόλης. Ευλογιά, πανώλη, τύφος ή κάποια άλλη λοιμώδης νόσος; Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει οριστική απάντηση για τη φύση της ασθένειας.

Το βέβαιο είναι ότι μέσα σε περίπου έναν χρόνο χάθηκε σχεδόν το ένα τρίτο του πληθυσμού της Αθήνας.Ο Περικλής συγκέντρωσε τους πολίτες της Αττικής πίσω από τα τείχη της πόλης,όμως με αυτήν του την απόφαση τελικά οδήγησε στον θάναντο πολύ περισσότερους από όσους θα πέθαιναν στο πεδίο της μάχης. Οι Αθηναίοι δοκιμάζονταν από τη φοβερή αρρώστια, ενώ έξω από τα τείχη οι Πελοποννήσιοι συνέχιζαν να καίνε τις περιουσίες τους. Η κοινωνική συνοχή κλονίστηκε, η εγκληματικότητα αυξήθηκε και η πόλη βυθίστηκε στην αναρχία και το χάος.

 

Μια μερίδα πολιτών ζητά να συμφωνηθεί ειρήνη με την Σπάρτη,ο Περικλής όμως πετυχαίνει να συνεχιστεί η δική του πολιτική.Σαν αντίδραση ετοιμάζει ναυτικό εκστρατευτικό σώμα για να κάνει αντίποινα στα νοτιοδυτικά παράλια της Πελοποννήσου,αποβλέποντας πιο πολύ στην αναπτέρωση του πεσμένου ηθικού των Αθηναίων.Τελική κατεύθυνση είναι η  Χαλκιδική με αρχηγούς τον Άγνονα και τον Κλεόπομπο,σε μια προσπάθεια να ενισχυθεί η πολιορκία της Ποτίδαιας.Τα αποτελέσματα είναι πενιχρά για τους Αθηναίους,η Ποτίδαια αντέχει,ενώ οι απώλειες είναι σημαντικές.

Οι Πελοποννήσιοι (καλοκαίρι του 430 π.Χ.),χάρη στον κορινθιακό στόλο προσπαθούν να αποδυναμώσουν την δύναμη των αντιπάλων τους στο Ιόνιο.Εκστρατεύουν εναντίον της Ζακύνθου με ναύαρχο τον Κνήμο,ωστόσο το νησί παραμένει στον έλεγχο των Αθηναίων.Προς το τέλος του χρόνου η απάντηση των Αθηναίων με τον στρατηγό Φορμίωνα περιλαμβάνει τον ναυτικό αποκλεισμό της Κορίνθου από τις δυο πλευρές του Ισθμού.Την ίδια εποχή έχουμε και την πρώτη αποστολή πρέσβεων από τη Σπάρτη προς την περσική αυλή για ενδεχόμενη βοήθεια.Ο σύμμαχος όμως των Αθηναίων βασιλιάς της Θράκης Σιτάλκης τους συλλαμβάνει,τους παραδίδει στους Αθηναίους και εκείνοι τους θανατώνουν με ατιμωτικό θάνατο, ρίχνοντάς τους σε βάραθρο. Παράλληλα η Ποτίδαια  παραδίδεται στους Αθηναίους, καθώς οι πολιορκημένοι  φτάνουν σε ακραία επίπεδα εξαθλίωσης.

Παρατηρούμε λοιπόν μια πύκνωση των πολεμικών γεγονότων,οι εμπόλεμοι μεταχειρίζονται όποια πολεμική μέθοδο κρίνουν πιο αποτελεσματική,ενώ η κατάσταση στο άμεσο μέλλον  θα επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο.