Ο Εχετλαίος, ο αγρότης-ήρωας της Μάχης του Μαραθώνα

 

Μια μάχη όπως εκείνη του Μαραθώνα, με τον τρόπο που εξελίχθηκε και με τη σχεδόν απροσδόκητη, ακόμη και για τους ίδιους τους Αθηναίους, νίκη, ήταν φυσικό να γεννήσει μύθους και θρύλους.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Ένας τέτοιος θρύλος ήταν η παρουσία στη μάχη ενός παράξενου πολεμιστή, του Εχετλαίου. Δεν φορούσε πανοπλία, δεν κρατούσε δόρυ, αλλά πολεμούσε κραδαίνοντας μια λαβή αρότρου (ἐχέτλη).Με αυτό το όπλο προχωρούσε και εξόντωνε τους Πέρσες. Η προφορική διήγηση για την παρουσία και τη δράση του Εχετλαίου διασώζεται μόνο από τον Παυσανία.

 Όταν όμως τελείωσε η μάχη, ο άνδρας αυτός εξαφανίστηκε μυστηριωδώς. Οι Αθηναίοι ρώτησαν το Μαντείο των Δελφών ποιος ήταν, ο θεός αποκρίθηκε ότι έπρεπε να τον τιμούν ως ήρωα, και τον ονόμασαν Εχετλαίο, από τη λέξη ἐχέτλη, που σημαίνει το ξύλο του αλετριού.

Η μοναδική αρχαία πηγή που αναφέρει ρητά τον Εχετλαίο είναι ο Παυσανίας, περιηγητής του 2ου αιώνα μ.Χ., στο έργο του Ἑλλάδος Περιήγησις (1.15.3). Περιγράφοντας την Ποικίλη Στοά της Αθήνας, αναφέρει ότι ανάμεσα στις ζωγραφικές παραστάσεις της Μάχης του Μαραθώνα υπήρχε και ένας άνδρας με αγροτική όψη, ο οποίος κρατούσε ένα αλέτρι και σκότωνε Πέρσες. Ο Παυσανίας σημειώνει ότι οι Αθηναίοι πίστευαν πως ο άνδρας αυτός ήταν σταλμένος από τους θεούς και, ύστερα από σχετικό χρησμό, τον τίμησαν ως ήρωα με το όνομα Εχετλαίος.

 «Λέγεται λοιπόν ότι στη μάχη εμφανίστηκε ένας άνδρας με όψη και εξοπλισμό αγρότη. Αυτός, αφού σκότωσε πολλούς από τους βαρβάρους χρησιμοποιώντας ένα αλέτρι, εξαφανίστηκε μετά το τέλος της μάχης. Όταν οι Αθηναίοι ρώτησαν σχετικά τον θεό, εκείνος δεν είπε τίποτε άλλο παρά ότι έπρεπε να τον τιμούν ως ήρωα…».

 Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις,

Κανένας άλλος αρχαίος συγγραφέας δεν αναφέρει τον Εχετλαίο. Ο Ηρόδοτος, κύρια ιστορική πηγή για τη Μάχη του Μαραθώνα, περιγράφει λεπτομερώς τα γεγονότα, αλλά δεν κάνει καμία μνεία σε αυτόν τον μυστηριώδη ήρωα. Είναι, επομένως, σχεδόν βέβαιο ότι ο μύθος του Εχετλαίου αποτελεί ύστερη παράδοση, πιθανότατα αθηναϊκής προέλευσης, που δημιουργήθηκε αιώνες μετά τη μάχη και διασώθηκε ως τοπικός θρύλος.

Το όνομα και η μορφή του Εχετλαίου έχουν έντονο συμβολικό χαρακτήρα. Ο ήρωας με το αλέτρι προσωποποιεί τον Αθηναίο αγρότη–πολίτη, ο οποίος εγκαταλείπει τη γη του για να πολεμήσει υπέρ της πόλης-πατρίδας. Στην αθηναϊκή δημοκρατία της εποχής εκείνης, οι ελεύθεροι άνδρες–πολίτες κινητοποιούνται και πολεμούν όχι για έναν βασιλιά, ούτε για τους άρχοντες και τους αρίστους, αλλά για να προασπίσουν την πόλη τους, την οποία αισθάνονται ως δική τους ευθύνη και ιερό καθήκον. Η σωτηρία της πόλης δεν είναι υπόθεση μόνο των στρατηγών, αλλά όλων των πολιτών, μέσα από μια αγαστή ενότητα και κοινή δράση απέναντι στον εισβολέα.

Η μορφή του Εχετλαίου ενδέχεται να είναι αλληγορική ή λατρευτική, συνδεδεμένη με τη γη και τη γονιμότητα. Το αλέτρι του ίσως συμβολίζει τη Μητέρα Γη που υπερασπίζεται την Αθήνα ή έναν θεοποιημένο αγρότη που συμμετείχε στη μάχη και γύρω από τον οποίο δημιουργήθηκε μεταγενέστερος θρύλος. Όποια κι αν είναι η αφετηρία του μύθου, ο Εχετλαίος εκφράζει την πεποίθηση των Αθηναίων ότι η ελευθερία και η νίκη ανήκουν σε όλους τους πολίτες, ακόμη και στους πιο ταπεινούς.

Ο Εχετλαίος, λοιπόν, δεν αποτελεί απλώς μια θρυλική μορφή, αλλά ένα σύμβολο της συλλογικής δύναμης του λαού και της ενότητας που οδήγησε στην αθηναϊκή δόξα. Μέσα από τη μορφή του, η Μάχη του Μαραθώνα αποκτά έναν βαθύτερο ηθικό και κοινωνικό χαρακτήρα, όπου η γη, οι αγρότες και οι πολίτες γίνονται ένα, υπερασπιζόμενοι την ελευθερία απέναντι στην σκλαβιά.