Η Μάχη του Σ Α Ρ Α Ν Τ Α Π Ο Ρ Ο Υ ,η πρώτη διαφωνία Κωνσταντίνου και Βενιζέλου

 

Πρώτη Νίκη στην Ελασσόνα

Ύστερα από τετράωρη μάχη μπροστά από τις τουρκικές οχυρώσεις, ο στρατός της Θεσσαλίας, υπό τον Διάδοχο Κωνσταντίνο και τον επιτελάρχη Παναγιώτη Δαγκλή, εισέρχεται στην Ελασσόνα, όπου του επιφυλάσσεται ενθουσιώδης υποδοχή. Παράλληλα, απόσπασμα ευζώνων απελευθερώνει τη Δεσκάτη. Δεκαπέντε χρόνια πριν, στην ίδια περίπου περιοχή, ο ελληνικός στρατός είχε υποστεί ταπεινωτική ήττα· τώρα όμως είχε ήδη αρχίσει την προέλαση στο τουρκικό έδαφος. Μπροστά προέβαλε το Σαραντάπορο.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

                            Η μάχη του Σαρανταπόρου

Στις 9 Οκτωβρίου 1912 οι ελληνικές δυνάμεις ξεκίνησαν την προώθησή τους παρά τις βολές του τουρκικού πυροβολικού.Ο ελληνικός στρατός, είτε κατευθυνόταν προς το Μοναστήρι είτε προς τη Θεσσαλονίκη, έπρεπε οπωσδήποτε να διαβεί τα στενά και να περάσει τον Αλιάκμονα. Η οχυρωματική σημασία της περιοχής είχε λάβει σχεδόν μυθικές διαστάσεις, σαν να ήταν οι Συμπληγάδες Πέτρες. Οι Τούρκοι πίστευαν ότι θα φράξουν το δρόμο στον ελληνικό στρατό και γι’ αυτό είχαν οργανώσει εκεί την άμυνά τους. Διέπραξαν όμως το σφάλμα να μην καλύψουν με ισχυρές δυνάμεις τη βόρεια έξοδο, τα στενά της Πέτρας.

Η προσέγγιση της περιοχής μπορούσε να γίνει μόνο μέσα από εξαιρετικά δύσβατες ορεινές διαβάσεις. Οι Τούρκοι, πάση θυσία, ήθελαν να φράξουν τον δρόμο στον ελληνικό στρατό, κρατώντας σταθερή άμυνα. Το πρωί της 9ης Οκτωβρίου 1912 ο ελληνικός στρατός εξαπέλυσε κατά μέτωπο επίθεση. Η προέλαση των Μεραρχιών (1ης, 2ης και 3ης)  έγινε με δύο συντάγματα η καθεμία. Πλησιάζοντας σε απόσταση περίπου χιλίων μέτρων, οι ελληνικές δυνάμεις δέχθηκαν καταιγιστικά πυρά. Οι απώλειες ήταν σημαντικές, όμως η επίθεση συνεχίστηκε. Η 4η και η 5η Μεραρχία επιχειρούσαν πλαγιοκόπηση: η πρώτη προς τα Σέρβια για να βγει στα νώτα του εχθρού, ενώ η δεύτερη προς τις τοποθεσίες Λαζανάδες και Βογγόπετρα.

Από το μεσημέρι και έπειτα, όμως, το Πυροβολικό κατόρθωσε επιτέλους να ταχθεί και να ανοίξει πυρ κατά των τουρκικών θέσεων, με αποτέλεσμα ο αγώνας να λάβει ευνοϊκότερη εξέλιξη για τις ελληνικές δυνάμεις. Μέχρι τις πρώτες βραδινές ώρες οι 3 Μεραρχίες είχαν πλησιάσει την τουρκική γραμμή και είχαν εγκατα­στήσει τμήματα ασφαλείας ώστε να διανυκτερεύσουν. Τις βραδινές ώρες ο αγώνας διακόπηκε. Οι Τούρκοι κατείχαν ακόμη τις κύριες γραμμές άμυνας τους προβάλλοντας σθεναρή αντίσταση. 

Καθώς η μέρα έφτανε στο τέλος της, η κατάσταση παρέμενε στάσιμη. Οι μεγάλες απώλειες, ο άσχημος καιρός με βροχή και υγρασία και το δύσβατο έδαφος αποτέλεσαν σοβαρούς ανασταλτικούς παράγοντες στην πρώτη μεγάλη σύγκρουση του πολέμου.

Από τα ξημερώματα της επόμενης ημέρας, το Γενικό Στρατηγείο διέταξε τη συνέχιση της προέλασης των τμημάτων. Μια παράξενη ησυχία επικρατούσε, καθώς οι Τούρκοι είχαν σιγήσει. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, αντιλαμβανόμενοι την πρόθεση της 4ης Μεραρχίας να τους κυκλώσει, επέλεξαν να υποχωρήσουν προς τα Σέρβια.  

Η κυκλωτική κίνηση της 4ης Μεραρχίας, που κατέλαβε τα στενά της Πέτρας, αιφνιδίασε τους Τούρκους. Μέσα στη νύχτα, κάτω από καταρρακτώδη βροχή, υποχώρησαν άτακτα, πέρασαν τον Αλιάκμονα αφήνοντας άθικτη τη σιδερένια γέφυρά του. Ο πανικός ήταν τέτοιος ώστε αδυνατούσαν να ανασυνταχθούν είτε στον Αλιάκμονα είτε στην Κοζάνη είτε στο Βέρμιο. Επιπλέον εγκατέλειψαν όλο το πυροβολικό τους (22 από τα 28 κανόνια) και άφθονο πολεμικό υλικό.

Στις 11/10/1912 ο Στρατηλάτης Κωνσταντίνος απηύθυνε προς τον Στρατό, διάγγελμα: 

«Προς απάσας τας Μεραρχίας. Η Α.Μ. ο Βασιλεύς με διέταξε να εκφράσω προς τον υπ' εμέ Στρατόν την Υψηλήν Αυτού ευαρέσκειαν και τον θαυμασμό του επί τη νίκη του Σαρανταπόρου και να διαβιβάσω προς αυτόν τας ευχαριστίας του... Ο γενναίος Στρατός μου ας έχει ως σύνθημα:

"Εμπρός πάντοτε". Τοιούτον σύνθημα άγει ασφαλώς προς την νίκην, απαραίτητον δια την εκπλήρωσιν των ιεροτέρων καθηκόντων και των αγνοτέρων μας ιδεωδών. Βέβαιος ων, ότι ουδείς θα παρεκκλίνει της αρχής ταύτης, εκφράζω προς τον υπ' εμέ Στρατόν τα θερμά συγχαρητήριά μου. Θεωρώ εαυτόν ευτυχή, διότι ηγούμαι τοιούτου Στρατού, εμπνεόμενον υπό των ιεροτέρων αισθημάτων...».

Η πρώτη αυτή μάχη αποδείχθηκε καθοριστική για την εξέλιξη του πολέμου. Αν ο ελληνικός στρατός καθυστερούσε στα στενά και δεν τα καταλάμβανε μέσα σε δύο ημέρες, οι Τούρκοι θα αποκτούσαν πλεονέκτημα και οι Βούλγαροι θα προλάβαιναν να εισέλθουν πρώτοι στη Θεσσαλονίκη. Οι Τούρκοι διάλεξαν να αμυνθούν σε οχυρή τοποθεσία, υπό την προϋπόθεση όμως να είχαν καλυμμένα τα νώτα τους. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι θα ήταν προτιμότερο να αμυνθούν στον Αλιάκμονα, ο οποίος την εποχή εκείνη ήταν αδιάβατος. Η άθικτη γέφυρα του ποταμού αποδείχθηκε πραγματικό δώρο για τους Έλληνες. Αν είχε ανατιναχθεί, η προέλαση θα καθυστερούσε σημαντικά, καθώς ο στρατός δεν διέθετε τις κατάλληλες γεφυροσκευές.

Η κατάληψη της Κοζάνης 

Ο Διάδοχος Κωνσταντίνος έδωσε διαταγή στις 11 Οκτωβρίου 1912 σε τμήμα του ιππικού να κινηθεί στην οδό Σερβίων–Κοζάνης, προκειμένου να πραγματοποιήσει αναγνώριση των κινήσεων του εχθρού. Κατά την πορεία του τμήματος αυτού δεν παρατηρήθηκε καμία εχθρική δραστηριότητα, καθώς ο τουρκικός στρατός είχε ήδη αποσυρθεί. Το ιππικό εισήλθε στην πόλη μέσα σε κλίμα ασυγκράτητου ενθουσιασμού των Ελλήνων κατοίκων, οι οποίοι υποδέχθηκαν με δάκρυα χαράς τους απελευθερωτές. 

Την επομένη, ο αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος, επικεφαλής του στρατού, μπήκε στην πόλη της Κοζάνης. Ο λαός τον υποδέχθηκε με συγκίνηση και ενθουσιασμό, ενώ η είδηση της κατάληψης της πόλης προκάλεσε μεγάλο ενθουσιασμό και στην Αθήνα. Το κύρος του Διαδόχου, που είχε πληγεί από την ήττα του 1897, άρχισε να αποκαθίσταται.

Τις ίδιες ημέρες ο βασιλιάς Γεώργιος επισκέφθηκε την Ελασσόνα, όπου πλήθος κόσμου τον υποδέχθηκε μαζί με τον Μητροπολίτη Νεόφυτο. Ο βασιλιάς επισκέφθηκε σπίτια κατοίκων της περιοχής, καθώς και το νοσοκομείο, όπου έδωσε κουράγιο σε πολλούς τραυματίες στρατιώτες.

Στη συνέχεια επισκέφθηκε τα Σέρβια και την ελεύθερη Κοζάνη στις 14 Οκτωβρίου 1912,όπου είχε μεταφερθεί το ελληνικό στρατηγείο. Από την Κοζάνη έστειλε το ακόλουθο τηλεγράφημα στον Πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο:

ΚΟΖΑΝΗ 14/10/1912 ώρα 8 μ.μ. 

Κύριον Βενιζέλον

Πρωθυπουργόν

Αθήνας 

Σας πέμπτω χαιρετισμόν εκ Κοζάνης. Είμαι περήφανος δια του ανδρείου στρατού μου, όστις υπό την επιτυχή ηγεσίαν του προσφιλούς υιού Διαδόχου, εφάνη αντάξιος των προσδοκιών της φιλτάτης πατρίδος και όστις πλήρης ενθουσιασμού χωρεί, όπου η τιμή και το καθήκον τον καλεί. 

ΓΕΩΡΓΙΟΣ

 Η προέλαση του ελληνικού στρατού:  Γρεβενά-Βέροια-Κατερίνη

Μετά τη διάβαση του Σαρανταπόρου, ο ελληνικός στρατός συνέχισε με ταχύ ρυθμό την προέλασή του προς τον βορρά. Στις 15 Οκτωβρίου 1912, δύο τάγματα Ευζώνων απελευθέρωσαν τα Γρεβενά, ενώ η 5η Μεραρχία κατέλαβε την περιοχή της Πτολεμαΐδας. Η προέλαση συνεχίστηκε χωρίς ιδιαίτερη αντίσταση και την επομένη οι ελληνικές δυνάμεις μπήκαν θριαμβευτικά στη Βέροια και στην Κατερίνη, όπου ο λαός υποδέχθηκε τον στρατό με ενθουσιασμό και συγκίνηση. Οι επιτυχίες αυτές άνοιξαν τον δρόμο για τα Γιαννιτσά και την τελική απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης.

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ή ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ

Ο αρχιστράτηγος και το επιτελείο όφειλαν τώρα να καθορίσουν οριστικά την πορεία της προέλασης του ελληνικού στρατού. Η μία επιλογή ήταν η πορεία προς βορράν, ώστε να εξασφαλιστεί η ενδοχώρα και να πραγματοποιηθεί ταχύτερα η συνάντηση με τις σερβικές δυνάμεις. Η ενέργεια αυτή θα επισφράγιζε την τουρκική ήττα στη Μακεδονία, αφού ήδη οι Σέρβοι ήταν έξω από τα Σκόπια.

Από την άλλη πλευρά, ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε διαφορετική στρατηγική προτεραιότητα: η Θεσσαλονίκη. Επιδίωξή του ήταν να στραφεί ο ελληνικός στρατός προς Ανατολάς και να καταλάβει την πόλη όσο το δυνατόν ταχύτερα, προλαβαίνοντας τις βουλγαρικές δυνάμεις που ήδη κινούνταν από το βορρά.

Η σύγκρουση αυτή ανάμεσα στην καθαρά στρατιωτική λογική και στη διπλωματική και πολιτική  προοπτική του πολέμου θα αποτελέσει το πιο ενδιαφέρον παρασκήνιο των επόμενων ημερών.

 Και στα τρία μέτωπα του πολέμου οι Τούρκοι δέχονταν ισχυρότατα πλήγματα που σύντομα θα οδηγήσουν σε πανωλεθρία.  Οι πληροφορίες  έκαναν λόγο για προέλαση του σερβικού και του βουλγαρικού στρατού προς το νότο, ενώ παράλληλα οι σύμμαχοι ζητούσαν πληροφορίες για την κατεύθυνση του ελληνικού στρατού. Το γεγονός αυτό αποτελεί απόδειξη της ανυπαρξίας κοινού σχεδίου δράσης εκ μέρους των συμμάχων, που θα διατηρηθεί μέχρι το τέλος του πολέμου. Οι Σέρβοι στις 12 Οκτωβρίου είχαν κυριεύσει τα Σκόπια. Οι Βούλγαροι βρίσκονταν προ των πυλών της Πόλης, ενώ μία στρατιά τους εισέβαλε επικίνδυνα στην Ανατολική  Μακεδονία φτάνοντας γρήγορα στις Σέρρες, σε απόσταση δύο-τριών ημερών από την Θεσ/νίκη.

 Ο Βενιζέλος βλέποντας τις εξελίξεις από την Αθήνα, αγωνιά. Βλέπει τον Κων/νο   να καθυστερεί και όταν αντιλαμβάνεται ότι θέλει να κατευθυνθεί προς το Μοναστήρι, αποφασίζει να επέμβει.                              

                             Τα κρίσιμα τηλεγραφήματα

 Ακολουθεί ανταλλαγή τηλεγραφημάτων ανάμεσα στους δύο ισχυρούς άνδρες.    

   "Αναμένω να μοι γνωρίσετε την περαιτέρω διεύθυνσιν ην θα ακολουθήσει η προέλασης του στρατού Θεσσαλίας. Παρακαλώ μόνον να έχετε υπ’ όψιν ότι σπουδαίοι πολιτικοί λόγοι επιβάλλουσι να ευρηθώμεν μίαν ώραν ταχύτερον εις την Θεσσαλονίκην"

Υπογραφή : 

Υπουργός Στρατιωτικών   Ελευθέριος   Βενιζέλος

   "Ο Στρατός δεν θα οδεύση κατά της Θεσσαλονίκης. Εγώ έχω καθήκον να στραφώ κατά του Μοναστηρίου, εκτός αν μου το απαγορεύετε".    

Αρχιστράτηγος Κων/νος

 "Σας το απαγορεύω". 

Υπουργός Στρατιωτικών Ελευθέριος   Βενιζέλος

 

Είναι ξεκάθαρη η διαφορετική αντίληψη που υπάρχει ανάμεσα στους δύο σχετικά με τη συνέχιση των επιχειρήσεων. Ο Κωνσταντίνος επιθυμεί να στραφεί προς τον βορρά και το Μοναστήρι, πιστεύοντας ότι έτσι θα εξοντώσει τον εχθρό. Στην περίπτωση αυτή, όμως, ο στρατός θα σκιαμαχούσε, καθώς οι Τούρκοι, που υποτίθεται ότι θα καταδιώκονταν, θα διέφευγαν προς τα Ιωάννινα, ενώ το Μοναστήρι θα έπεφτε πρώτο στα χέρια των Σέρβων. Αργότερα θα αποδειχθεί ότι οι Τούρκοι είχαν υποχωρήσει προς τα Γιαννιτσά.

Από τη μια, ο Αρχιστράτηγος, σκεπτόμενος καθαρά ως στρατιωτικός, επιδιώκει την καταδίωξη και την εξόντωση του εχθρού. Από την άλλη, ο Πρωθυπουργός αντιμετωπίζει τις επιχειρήσεις ως μέσο για την επίτευξη του πολιτικού σκοπού, που δεν είναι άλλος από τη γρήγορη κατάληψη της Θεσσαλονίκης. Ο Βενιζέλος αντιλαμβάνεται ότι με την τακτική του Διαδόχου θα χαθεί ο βασικός στόχος της Ελλάδας στον πόλεμο και, για τον λόγο αυτό, επεμβαίνει αποφασιστικά. Προς την κατεύθυνση αυτή ζητείται και η μεσολάβηση του βασιλιά, ώστε να μεταπείσει τον γιο του.

Είναι η πρώτη μεγάλη σύγκρουση ανάμεσα στους δύο άνδρες. Ο Κωνσταντίνος και το επιτελείο του νιώθουν προσβεβλημένοι από το ύφος και τον χαρακτήρα των παρεμβάσεων. Ο Κωνσταντίνος παρουσιάζει εγωιστικές τάσεις, ενώ φέρει βαριά μέσα του την ανάμνηση της ταπεινωτικής ήττας του 1897. Ο Βενιζέλος, διπλωμάτης αλλά και ρεαλιστής, θέτει στόχους και επιδιώκει την επίτευξή τους. Ισχυρές προσωπικότητες και οι δύο, θα αποδειχθεί ως το τέλος δύσκολη η συνύπαρξή τους. Όσο κι αν από ορισμένους αμφισβητούνται η γνησιότητα και το περιεχόμενο των συγκεκριμένων τηλεγραφημάτων, είναι πιθανό ότι, αν δεν υπήρχε η πολιτική παρέμβαση του Πρωθυπουργού, η Θεσσαλονίκη θα είχε χαθεί και θα καταλαμβανόταν από τους Βουλγάρους.