Η Σικελική Εκστρατεία (415-413 π.Χ.)

 

Στην Κάτω Ιταλία ήδη από τον 8^ο αιώνα π.Χ. είχαν δημιουργηθεί σημαντικές  ελληνικές αποικίες οι οποίες όμως με το πέρασμα του χρόνου άρχισαν να αποδυναμώνονται είτε από την φυλετική αντιπαλότητα  Ιώνων και Δωριέων αποίκων είτε επειδή πιέζονταν από τους αυτόχθονες  και τους Καρχηδόνιους.Οι περισσότερες πόλεις ήταν δωρικές με πιο δυνατή  την πόλη των Συρακουσίων, που λόγω της δωρικής τους καταγωγής είχαν στραφεί προς τη Πελοποννησιακή Συμμαχία.Οι ηγεμονικές βλέψεις τους  προσέκρουαν στην αντίδραση των άλλων  πόλεων (Έγεστα,Κατάνη,Ρήγιο)  που αναγκαστικά στράφηκαν προς την Αθήνα.

 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Η Σικελία είχε μεγάλο φυσικό πλούτο ως ένας από τους τρεις σιτοβολώνες της αρχαιότητας,γι΄ αυτό και διέθετε μεγάλη επάρκεια σε σιτηρά,κάνοντας και  εξαγωγές προς τον ελλαδικό χώρο.Ακριβώς για αυτόν τον λόγο οι Αθηναίοι είχαν ως σταθερό σκοπό τη βαθμιαία επέκτασή τους  προς τη Δύση και συμφώνησαν συμμαχία με την Έγεστα,μια ισχυρή ιταλική πόλη,εξελληνισμένη σε μεγάλο βαθμό.Το 444 π.Χ. ιδρύουν στην Κάτω Ιταλία την αποικία των Θουρίων που θα λειτουργήσει ουσιαστικά ως αθηναϊκή βάση για εμπορικούς και στρατιωτικούς σκοπούς.

Το 427 π.Χ. με αφορμή τη σύγκρουση που ξεσπά ανάμεσα σε Συρακούσες και την πόλη των Λεοντίνων η Αθήνα επεμβαίνει για πρώτη φορά στρατιωτικά αποστέλλοντας είκοσι πλοία  με στόχο, κατά τον Θουκιδίδη, να διακόψει την παροχή σίτου στην Πελοπόννησο και να ελέγξει τον νησί. Κι ενώ καθυστερεί η ενίσχυση των αθηναϊκών δυνάμεων οι Σικελικές πόλεις συμφωνούν ειρήνευση και υιοθετούν την αρχή της αυτονομίας τους έναντι των επεκτατικών βλέψεων την ελληνικών πόλεων.

Τα σχέδια όμως των Αθηναίων να στραφούν δυτικά, επεκτείνοντας τον ζωτικό οικονομικό και εμπορικό τους χώρο και αποκλείοντας παράλληλα τους αντιπάλους τους από αυτές τις περιοχές θα αρχίσουν να εφαρμόζονται με αφορμή τη διαμάχη της Έγεστας με τη δωρική Σελινούντα. Οι Εγεσταίοι,ζητούν τη συνδρομή των Αθηναίων, διαμηνύοντας ότι θα καλύψουν τα έξοδα της αποστολής του αθηναϊκού στόλου.

Οι υποστηρικτές της εκστρατείας με επικεφαλής τον ευφυή και πάντα ριψοκίνδυνο Αλκιβιάδη τονίζουν την αναγκαιότητα της επιχείρησης για τη συνέχιση της υπεροχής της ναυτικής ισχύος  αλλά και την αντιμετώπιση των Συρακουσών που θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε ισχυρό σύμμαχο των Πελοποννησίων εξαιτίας του στόλου τους.Πιθανή εμπλοκή της ιταλικής αυτής πόλης περιείχε τον κίνδυνο να χάσει η Αθήνα τα πρωτεία στην θάλασσα και ίσως και όλον τον πόλεμο. Η πλειοψηφία των Αθηναίων ενθουσιάζονται από τα λόγια του Αλκιβιάδη,υπάρχουν  όμως και οι συντηρητικές φωνές των πιο μετριοπαθών δημοκρατικών,όπως του Νικία που επισημαίνουν τους κινδύνους αυτής της εκστρατείας. Συγκεκριμένα ο Νικίας που είχε εκλεγεί μαζί με τον Αλκιβιάδη και τον Λάμαχο ως επικεφαλής στρατηγοί, υποστηρίζουν και ορθά ότι δεν υπάρχει καθαρός κίνδυνος από τις Συρακούσες, η εκστρατεία θα είναι πολυδάπανη και σε μέρη άγνωστα,χωρίς λόγο θα άνοιγε ένα νέο μέτωπο,που ίσως άλλαζε τις ισορροπίες κατά της πόλης και υπέρ των αντιπάλων Πελοποννήσιων.

 

Ο ακρωτηριασμός των «Ερμών» το 415 π. Χ.

Η απόφαση υπέρ της εκστρατείας που τελικώς θα πάρουν οι Αθηναίοι,ετοιμάζοντας μάλιστα ένα μεγάλο στόλο με 100 τριήρεις και 5.000 οπλίτες,θα είναι μια κομβική στιγμή για την εξέλιξη του πολέμου συνολικά.Κι ενώ γίνονταν οι πυρετώδεις προετοιμασίες για την εκστρατεία θα συμβεί μια δολιοφθορά με θρησκευτικές προεκτάσεις από τους αντιπάλους της εκστρατείας,ένα από τα πιο περίεργα γεγονότα  συνολικά της αρχαιότητας.Τέλη του Μάη του 415 π.Χ.  πολυάριθμες ερμαϊκές στήλες(ένα ιδιαίτερο άγαλμα αθηναϊκού τύπου) τοποθετημένες στις εισόδους των ναών αλλά και σπιτιών θα ακρωτηριαστούν και θα βεβηλωθούν, ενώ θα υπάρξει και καταγγελία για παρωδία των ιερών Ελευσίνιων Μυστηρίων. Αυτός που θα κατηγορηθεί μεταξύ άλλων, θα είναι ο Αλκιβιάδης και οι φίλοι του που είναι αλήθεια είχαν σκανδαλίσει με την ταραχώδη ιδιωτική τους ζωή.Οι φίλοι του Αλκιβιάδη θα καταδικαστούν άμεσα σε θάνατο,ο ίδιος θα ζητήσει να δικαστεί και αυτός, πριν την επιχείρηση στη Σικελία. Με το επιχείρημα όμως της μεγάλης του δημοφιλίας που πιθανόν θα οδηγούσε στην αθώωσή του, οι πολιτικοί του αντίπαλοι θα πετύχουν την αναβολή της δίκης και τη μετάθεσή της μετά την ολοκλήρωση της σικελικής εκστρατείας. Γίνεται φανερό ότι η πολιτική ζωή στην Αθήνα οδηγείται σε μια ισχυρή πόλωση και κρίση.

Η εκστρατεία 

Ποτέ ξανά σύμφωνα με τον Θουκιδίδη δεν είχε αποπλεύσει ένας τόσο μεγάλος στόλος από το λιμάνι μιας μόνο ελληνικής πόλης κάτω από τις επευφημίες των Αθηναίων και τις ελπίδες τους αλλά και τις ανησυχίες τους για μια τόσο μεγάλη και δύσκολη αποστολή.

«Oι Αθηναίοι και όσοι σύμμαχοί τους ήταν στην Αθήνα,κατέβηκαν μια ορισμένη μέρα με την αυγή στον Πειραιά και μπήκαν στα καράβια για να φύγουν.Κατέβηκε μαζί όλος σχεδόν ο πληθυσμός της πολιτείας,πολίτες και ξένοι.Οι Αθηναίοι αποχαιρετούσαν τους δικούς τους,άλλοι τους συγγενείς τους,άλλοι τους φίλους τους.Βάδιζαν με ελπίδες και θρήνους μαζί,γιατί θα είχαν βέβαια νέες κατακτήσεις,αλλά τους δικούς τους ίσως να μην τους ξανάβλεπαν,γιατί αναλογίζονταν το μάκρος του ταξιδιού που θα έκαναν,όσοι έφευγαν από την πατρίδα τους.Και την ώρα εκείνη, που είχε έρθει η ώρα του αποχωρισμού για να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο,αναλογίζονταν τα δεινά του πολέμου περισσότερο παρά όταν αποφάσιζαν την εκστρατεία,αλλά έπαιρναν πάλι θάρρος βλέποντας μπρος στα μάτια τους το πλήθος της προετοιμασίας, που φανέρωνε πόσο μεγάλη ήταν η δύναμή τους την εποχή εκείνη(…).

Η εκστρατεία φημίστηκε πολύ όχι μόνο επειδή προκάλεσε έκπληξη η τόλμη της και θαυμασμό η λαμπρότητά της,αλλά και επειδή ήταν δυσανάλογα μεγάλη προς τον εχθρό εναντίον του οποίου ξεκινούσε,καθώς και επειδή ήταν το μακρύτερο ταξίδι κατά θάλασσα μακριά από την Αθήνα,και το αναλάμβαναν έχοντας την ελπίδα να κυριέψουν εδάφη πολύ εκτεταμένα, αν τα σύγκρινε κανείς με όσα είχαν».

 

Στη Σικελία,αν και υπάρχουν  πληροφορίες για επικείμενη αθηναϊκή εκστρατεία, οι ελληνικές πόλεις δεν δίνουν ιδιαίτερη σημασία. Στις Συρακούσες ο Ερμοκράτης προειδοποιεί για τον κίνδυνο που έρχεται,ο δημοκρατικός όμως αντίπαλός του Αρισταγόρας υποστηρίζει ότι πρόκειται για κινδυνολογία των ολιγαρχικών.

Ο αθηναϊκός στόλος μαζί με τις συμμαχικές δυνάμεις, συγκεντρώνεται στην Κέρκυρα και από εκεί αποπλέει  προς την Ιταλία. Από την αρχή φαίνεται ότι η επιχείρηση θα είναι δύσκολη καθώς ακόμα και το Ρήγιο, σύμμαχος των Αθηναίων, τηρεί στάση ουδετερότητας, με αποτέλεσμα οι Αθηναίοι να στρατοπεδεύουν έξω από τα τείχη της πόλης. Το πιο ανησυχητικό όμως είναι ότι οι ίδιοι Εγεσταίοι που είχαν υποσχεθεί ότι θα χρηματοδοτήσουν την εκστρατεία, αθετούν την υπόσχεσή τους.

 

Οι απόψεις για το τι μέλλει γενέσθαι θα είναι τρεις (όσοι και οι στρατηγοί) και διαφορετικές μεταξύ τους.Ο Νικίας προτείνει να περιοριστούν στο να συμφιλιώσουν τους Σελινούντιους με τους Εγεσταίους και αφού κάνουν μια επίδειξη της δύναμής τους να αποχωρήσουν. Ο Λάμαχος αντίθετα είναι υπέρ μιας άμεσης και αιφνιδιαστικής επίθεσης εναντίον της πιο ισχυρής πόλης των Συρακουσών.Πιστεύει ότι χωρίς την εξουδετέρωση ή τον προσεταιρισμό της πόλης αυτής οι Αθηναίοι δεν θα πετύχουν τα σχέδιά τους.Το σχέδιο του Λάμαχου είναι τολμηρό,έχει  όμως προοπτικές επιτυχίας γιατί οι Συρακούσιοι είναι ανέτοιμοι  και απροετοίμαστοι για μια τέτοια επίθεση.

Την τρίτη άποψη που αποτελούσε συγκερασμό των δυο προηγούμενων διατυπώνει ο Αλκιβιάδης που προβλέπει και διπλωματία για  τον επηρεασμό των σικελικών πόλεων  και την απομόνωση των Συρακουσών αλλά και πολεμικές επιχειρήσεις προς τον Σελινούντα και τις Συρακούσες.

Οι Αθηναίοι θα ακολουθήσουν τελικά το τρίτο σχέδιο που όμως από την αρχή φαίνεται ότι δεν λειτουργεί, αφού μόνο η ιωνική  Νάξος και  με αρκετή πίεση η Κατάνη συμμαχούν με τους Αθηναίους,ενώ  όλες οι άλλες αποκρούουν κάθε περίπτωση επικοινωνίας και συνδιαλλαγής. Οι Αθηναίοι καταφέρνουν να δημιουργήσουν μια παραλιακή βάση,κοντά στις Συρακούσες,επιχειρώντας την κύκλωση του αντιπάλου με την πόλη Καμαρίνα που είναι στο νότιο άκρο,που όμως αρνείται να συμμαχήσει μαζί τους.

Κι ενώ συμβαίνουν αυτά στη Σικελία,στην Αθήνα η κατάσταση είναι τεταμένη,το πολιτικά και θρησκευτικά πάθη εντονότατα,με το θέμα των αγαλμάτων να μονοπωλεί την επικαιρότητα. Και ενώ για τον ακρωτηριασμό των Ερμαϊκών στηλών που όλως τυχαίως συνέπεσε με την απαρχή της σικελικής εκστρατείας, φαίνεται ότι υπεύθυνοι ήταν κάποιοι φανατικοί αντιδημοκρατικοί, για την βεβήλωση των Μυστηρίων θα κατηγορηθεί έντονα ο Αλκιβιάδης με μαρτυρίες αναξιόπιστες και  κατασκευασμένες μέσα σε ένα γενικό κλίμα καταδίωξης και συλλήψεων με αγριότητα και μανία.Ο ίδιος ο Θουκιδίδης αμφιβάλλει  για την ενοχή των κατηγορούμενων και σημειώνει ότι κανείς δεν γνωρίζει αν τελικώς τιμωρήθηκαν οι πραγματικοί ένοχοι.

 Η απόδραση του Αλκιβιάδη

Μέσα σε αυτό το κλίμα ο δήμος ψηφίζει την ανάκληση του Αλκιβιάδη προκειμένου να δικαστεί για την εμπλοκή του στην παρωδία των Ελευσίνιων Μυστηρίων και για σχέδια κατάλυσης της Δημοκρατίας.Το ιερό πλοίο "Σαλαμινία" καταπλέει στην Κατάνη με εντολή να συλλάβει και να φέρει πίσω τον Αλκιβιάδη και κάποιους ακόμα στρατιωτικούς.Κάτι τέτοιο βέβαια δεν γίνεται φανερά,γιατί ο Αλκιβιάδης ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής ανάμεσα στον στρατό.Ο ίδιος  είναι βέβαιος για τη θανατική του καταδίκη,επιβιβάζεται σε πλοίο και ακολουθεί την «Σαλαμινία».Μόλις όμως αγκυροβολούν στους Θουρίους,δραπετεύει,βρίσκοντας καταφύγιο στην Σπάρτη.Στην Αθήνα βγαίνει άμεσα η θανατική του καταδίκη και δημεύεται η περιουσία του.Η εκστρατεία στην Σικελία,χωρίς τον εμπνευστή της και φυσικό αρχηγό της βρίσκεται σε τεντωμένο σχοινί. Ο άνθρωπος που από την αρχή φαινόταν ότι θα είναι τόσο καθοριστικός και επιδραστικός στις εξελίξεις,θα αποβεί,όπως θα φανεί στη συνέχεια, μοιραίος  για την πόλη του.

Αρχίζουν οι συγκρούσεις στη Σικελία 

 Αρχές του χειμώνα του 415 π.Χ. θα γίνει η πρώτη μεγάλη σύγκρουση ανάμεσα στους Αθηναίους και στους Συρακούσιους.Οι Αθηναίοι προσπαθούν να παραπλανήσουν τους αντιπάλους τους και να τραβήξουν το στρατό τους έξω από την πόλη, γεγονός που το καταφέρνουν, αφού οι Συρακούσιοι φαίνεται να υπερεκτιμούν τις δυνάμεις τους.Στόχος των Αθηναίων είναι να μπουν στα καράβια και να πλήξουν την αφρούρητη πόλη.Οι Συρακούσιοι όμως επιστρέφουν έγκαιρα και η μάχη που ακολουθεί είναι η πρώτη στη Σικελία έξω από τα τείχη των Συρακουσών.Οι ντόπιοι, όπως λέει ο Θουκιδίδης, αγωνίζονταν για την ίδια τους την χώρα,ενώ οι Αθηναίοι για να κατακτήσουν μια ξένη χώρα και να μη πάθει ζημιά η πόλη τους,αν νικηθούν.Η μάχη για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν αμφίρροπη,τελικά οι Αθηναίοι υπερισχύουν,τρέποντας σε φυγή προς τα τείχη τους Συρακούσιους που είχαν το πλεονέκτημα του ισχυρού ιππικού.Ακριβώς όμως επειδή είναι χειμώνας οι Αθηναίοι δεν μπορούν να εκμεταλλευτούν όπως θέλουν αυτήν τους την επιτυχία,αλλά αποσύρονται στην Κατάνη. 

Εμπλοκή των Πελοποννήσιων 

Και οι δυο αντίπαλοι συνειδητοποιούν ότι ο πόλεμος τώρα αρχίζει και ότι θα είναι επίπονος, χωρίς κανείς να γνωρίζει τον τελικό νικητή. Οι Συρακούσιοι υιοθετούν τις προτάσεις του πιο σπουδαίου στρατηγού τους,του Ερμοκράτη, να στείλουν απεσταλμένους σε Σπάρτη και Κόρινθο ζητώντας  τους βοήθεια αλλά και να ξαναρχίσουν τις εχθροπραξίες στον ελλαδικό χώρο, για να μη μπορέσουν οι Αθηναίοι να στείλουν ενισχύσεις.

Οι Κορίνθιοι, που άλλωστε είχαν ως αποικία τις Συρακούσες και που δεν είχαν υπογράψει τη Νικίειο Ειρήνη, θα αναλάβουν ενεργό ρόλο για την αποστολή βοήθειας στο νησί. Στις συζητήσεις που θα γίνουν στη Σπάρτη,οι Συρακούσιοι πρέσβεις θα βρουν το πιο ένθερμο υποστηρικτή τους στο πρόσωπο του Αλκιβιάδη. Ο άνθρωπος που είχε ξεσηκώσει τους Αθηναίους για αυτήν την επιχείρηση, τώρα βρίσκεται να συνδράμει τους αντιπάλους κατά των συμφερόντων της πόλης του.Αναλύει τα στρατηγικά σχέδια των Αθηναίων,που ο ίδιος άλλωστε είχε καταστρώσει και προτείνει την αποστολή στρατού στη Σικελία και τη δημιουργία μιας προκεχωρημένης βάσης στην Αττική με την οχύρωση της Δεκέλειας.

Οι Αθηναίοι από την άλλη μεριά αντιλαμβάνονται και πάλι ότι τα πράγματα δεν θα είναι καθόλου εύκολα, ζητούν την αποστολή ιππέων που κρίνεται απαραίτητη,την οικονομική ενίσχυση,ενώ παράλληλα συνεχίζουν την προσπάθεια να  προσεταιρισθούν πόλεις εχθρικές προς τις Συρακούσες και να ενισχύσουν τις οχυρωματικές τους θέσεις.

Δεύτερη επίθεση 

Η αθηναϊκή επίθεση εκδηλώνεται τον Μάιο του 414 π.Χ. με  ασφυκτική πολιορκία της πόλης,αφού πιστεύουν ότι οι Συρρακούσιοι δεν θα θελήσουν να πολεμήσουν σε μάχη παράταξης,μετά την πρώτη τους ήττα.Αυτό που σχεδιάζουν είναι να φτιάξουν ένα περιτείχισμα,ένα τείχος δηλαδή γύρω από το τείχος των Συρακούσών που θα αποκλείσει από την στεριά την πόλη,ενώ ο στόλος θα εμποδίζει κάθε επικοινωνία από τη θάλασσα.

Αιφνιδιαστικά καταλαμβάνουν και οχυρώνουν ύψωμα που δεσπόζει στην πόλη και που οι ντόπιοι αργούν να σκεφτούν να φυλάξουν.Σύντομα θα αποδεικνυόταν η ιδιαίτερη σημασία που απέδιδαν και οι δυο πλευρές στη δημιουργία  οχυρώσεων ή  στην προσπάθεια καταστροφής των οχυρώσεων του αντιπάλου.Αντί να πολεμούν με όπλα, πολεμούν με πλίνθους, κάνοντας αγώνα δρόμου στην οικοδόμηση τειχών οι Αθηναίοι και αντιτειχίσματος οι ντόπιοι. Στις συγκρούσεις που γίνονται οι Αθηναίοι υπερισχύουν, θα έχουν όμως μια μεγάλη απώλεια αυτήν του σπουδαίου του ικανότατου στρατηγού Λάμαχου που το κενό του θα φανεί στην συνέχεια της εκστρατείας. Καταφέρνουν όμως να ολοκληρώνουν τις οχυρώσεις τους,αν και σε κάποια σημεία είναι  ημιτελείς και πολύ πρόχειρες και να πετύχουν τον αποκλεισμό της πόλης. Η εξέλιξη αυτή αλλάζει και την στάση αρκετών πόλεων που τώρα συντάσσονται με τους Αθηναίους και τους συνδράμουν στον ανεφοδιασμό τους. Μέσα στην πόλη των Συρακουσών πληθαίνουν οι φωνές για συνθηκολόγηση, απομακρύνεται ο Ερμοκράτης και αναλαμβάνουν στρατηγοί που είναι έτοιμοι να υπογράψουν ανακωχή.

 

Την κρίσιμη αυτήν στιγμή οι Αθηναίοι καθυστερούν να δράσουν, οι Συρακούσιοι  είναι αναβλητικοί αλλά στη πορεία αναθεωρούν τις αρχικές τους σκέψεις για ανακωχή.Στην Σπάρτη επιδοκιμάζονται και γίνονται δεκτές οι προτάσεις του Αλκιβιάδη.Οι Σπαρτιάτες για πρώτη φορά σε αυτόν τον πόλεμο τόσο ξεκάθαρα,φαίνεται να παίρνουν την πρωτοβουλία από τους Αθηναίους,κίνηση ιδιαίτερα καθοριστική στην εξέλιξη του πολέμου. Η Ειρήνη του Νικία (421π.Χ.) τερματίζεται τον Αύγουστο του 414 π.Χ.

Σπαρτιάτες στη Σικελία 

Ο Γύλιππος με μια μικρή είναι αλήθεια δύναμη μόλις τεσσάρων πλοίων φτάνει στις Συρακούσες,ο Νικίας περιφρονεί το γεγονός και οι Σπαρτιάτες κατορθώνουν να περάσουν ανενόχλητοι και ανεμπόδιστοι στη δυτική Σικελία, στην Ιμέρα.Εκεί ο Γύλιππος αρχίζει να υλοποιεί το σχέδιό του συγκροτώντας ένα σώμα περίπου 3.000 ανδρών,από ντόπιους και Σπαρτιάτες την ίδια στιγμή που βρίσκεται εν πλω ισχυρή μοίρα στόλου των Πελοποννησίων με προορισμό την Σικελία.

Ο Γύλιππος που δεν χάνει καιρό προωθείται με τις δυνάμεις του και σε συνεννόηση με τους πολιορκημένους Συρακούσιους  επιχειρούν ταυτόχρονη επίθεση απωθώντας αρχικά τους Αθηναίους.Οι Αθηναίοι βιαστικά αποφασίζουν να μετακινήσουν τον στόλο τους, δίνοντας τακτικό πλεονέκτημα στις κινήσεις του εχθρικού ιππικού.Ο Γύλιππος με το στρατό του υπερισχύει σε μια κρίσιμη συμπλοκή γεγονός που βοηθάει τους αποθαρρημένους Συρακούσιους να ολοκληρώσουν το αντιτείχισμά τους,σπάζοντας ουσιαστικά τον αποκλεισμό της πόλης. Πλέον οι Συρακούσιοι από πολιορκούμενοι μεταβάλλονται σε πολιορκητές των Αθηναίων  που όταν βγαίνουν από το περιτείχισμά τους κινδυνεύουν από τους Συρρκούσιους ιππείς.Ταυτόχρονα Καταφτάνει η μοίρα 12 τριηρών και ενώνεται με τις σπαρτιατικές και σικελικές δυνάμεις.

Η επιχείρηση των Αθηναίων φαίνεται να έχε τελματώσει,ο ταλαιπωρημένος και σχεδόν άρρωστος Νικίας,χωρίς περιστροφές,ζητά ή την αποστολή ενισχύσεων ή την εκκένωση της Σικελίας και την επιστροφή στην Αθήνα.Τα διλήμματα είναι προφανή και μεγάλα για τους Αθηναίους.Αποστολή ενισχύσεων και συνέχιση των πολεμικών επιχειρήσεων δίνουν προοπτική νίκης αλλά και πιθανής ήττας που θα έχει ανυπολόγιστο κόστος για την πόλη.Πιθανή υποχώρηση θα ήταν πολύ μειωτική για το ναυτικό γόητρο της πόλης και θα έδινε το τακτικό πλεονέκτημα στον αντίπαλο και θα άνοιγε σίγουρα τον κύκλο νέων αποστασιών από τη Αθηναική Συμμαχία.Αποφασίζουν τελικά τη συνέχιση των επιχειρήσεων και την αποστολή νέων ενισχύσεων σε δυο δόσεις(Δεκέμβριος 414 και άνοιξη του 413π.Χ.) με αρχηγούς τον Δημοσθένη και τον Ευρυμέδοντα.Το ίδιο βέβαια κάνουν και οι Κορίνθιοι  που στέλνουν πάνω από 1600 άνδρες στην Σικελία.

Η οχύρωση της Δεκέλειας

Το σχέδιο όμως του Αλκιβιάδη προβλέπει και την εισβολή στην Αττική που γίνεται την άνοιξη του 413 π.Χ.,όχι όμως μόνο για να λεηλατήσει την ύπαιθρο,όπως γινόταν μέχρι τώρα,αλλά για να οχυρώσει την υψηλής στρατηγικής θέσης περιοχή της Δεκέλειας,σε απόσταση 35 χμ. από την Αθήνα,αποκόπτοντας την από τη συμμαχική Εύβοια.Το πλήγμα για την πόλη είναι μεγάλο,ο πληθυσμός συγκεντρώνεται πάλι εντός των τειχών, σταματούν οι αγροτικές δραστηριότητες,τα πολύ σημαντικά μεταλλεία Λαυρίου κλείνουν,ενώ κάθε εμπορική δραστηριότητα γίνεται από τη θάλασσα περιπλέοντας το Σούνιο.Η πόλη είναι στενά πολιορκημένη με όλες τις συνέπειες που έχει αυτό,πέρα από τις πρακτικές αλλά και τις ψυχολογικές στους Αθηναίους,ενώ την ίδια ώρα η καθοριστική σύγκρουση στην Σικελία πλησιάζει...

 

Αντεπίθεση των Συρακουσίων 

 

Αναθαρρημένοι οι Συρρακούσιοι με τη συνδρομή των συμμάχων τους και τις προτροπές του Γύλιππου κρίνουν ότι ήρθε η ώρα για την αντεπίθεση και εκδίωξη των εισβολέων.Στη ναυμαχία που γίνεται,αν και υπερτερούν αριθμητικά,θα νικηθούν από τους εμπειρότερους Αθηναίους,όμως στην ξηρά,κατά τη διάρκεια της ναυτικής επιχείρησης που αποτέλεσε κάτι σαν αντιπερισπασμό,ο Γύλιππος αιφνιδιαστικά καταλαμβάνει τα αθηναϊκά οχυρά του Πλημμυρίου.Αυτό σήμαινε ότι οι Αθηναίοι ήταν πια εγκλωβισμένοι εντός του Μεγάλου Λιμένα,πολιορκημένοι από ξηρά και θάλασσα και με πολύ μεγάλη δυσκολία στον ανεφοδιασμό τους.

Οι εξελίξεις έχουν άμεση επίδραση στο ηθικό των αντιπάλων.Οι Αθηναίοι νιώθουν ότι μεγαλώνει η πιθανότητα αποτυχίας,οι Συρακούσιοι πιστεύουν ότι μπορούν να διώξουν τον εχθρό,στέλνουν πρέσβεις για να μεταδώσουν τις επιτυχίες τους στου Πελοποννήσιους και το πιο σημαντικό όλες σχεδόν οι πόλεις της Σικελίας συντάσσονται τώρα μαζί τους και στέλνουν στρατιωτική βοήθεια.Μετά από ένα χρόνο πολιορκίας,από το καλοκαίρι του 414π.Χ. ως αυτό του 413π.Χ.. οι συσχετισμοί έχουν αλλάξει με τους Συρρακούσιους να έχουν αριθμητική υπεροχή στους στρατιώτες,ενώ οι Αθηναίοι έχουν αυξανόμενες απώλειες και παγιδευεμένα πλοία.

 

Δεύτερο εκστρατευτικό αθηναικό σώμα στη Σικελία και αποτυχία 

 

Την άνοιξη του 413π.Χ. ετοιμάζεται νέος αθηναϊκός στόλος για να συνδράμει τον εγκλωβισμένο στη Σικελία στρατό του Νικία με επικεφαλής τον Δημοσθένη και τον Ευρυμέδοντα.Το μεγάλο τους σφάλμα όμως είναι ότι καθυστερούν και διαιρούν τις δυνάμεις τους,την ίδια στιγμή που οι Συρακούσιοι ετοιμάζονται να προκαλέσουν στους αντιπάλους τους οριστικό πλήγμα σε ξηρά και θάλασσα.Με τη συμβουλή των Κορινθίων τροποποιούν τα έμβολα των πλοίων τους για να είναι πιο αποτελεσματικά στον περιορισμένο χώρο του Μεγάλου Λιμένα σε αντίθεση με τα αθηναϊκά που δεν μπορούν να επιδοθούν στους συνηθισμένους τους ελιγμούς.Στη ναυμαχία που γίνεται  αλλα και σε επιχειρήσεις στην ξηρά οι Συρρακούσιοι για πρώτη φορά νικούν καθαρά.Την κρίσιμη εκείνη στιγμή,που η πλάστιγγα αρχίζει να γέρνει προς την πλευρά των Συρρακούσιων,καταφθάνει το δεύτερο αθηναικό εκστρατευτικό σώμα,σχεδόν ισάριθμο με τον πρώτο(73 τριήρεις-5.000 οπλίτες).

 

Ο Δημοσθένης,αντιλαμβανόμενος την κρισιμότητα της κατάστασης,κρίνει ότι πρέπει οπωσδήποτε να καταστρέψουν το αντιτείχισμα των Συρακουσίων που εμπόδιζε την ολοκλήρωση του αθηναϊκού περιτειχίσματος και την πολιορκία της πόλης. Για να γίνει αυτό πρέπει καταλάβουν το κομβικής σημασίας οχυρό των Επιπολών.Η επιχείρηση που θα γίνει νύχτα,αρχικά εξελίσσεται θετικά,κατόπιν όμως θα παρατηρηθεί σύγχυση με τους Αθηναίους και τους συμμάχους να μπερδεύονται μέσα στο σκότος και τους ντόπιους που στο μεταξύ είχαν μάθει και τα συνθηματικά τους να επιτίθενται ναι να επιχειρούν να τους περικυκλώσουν.Το τέλος της επιχείρησης καταλήγει σε σφαγή πάνω από 2.000 Αθηναίων και ουσιαστική αποδυνάμωση των αθηναϊκών δυνάμεων στο νησί.

 

Αυτή η οδυνηρή για τους Αθηναίους ήττα ουσιαστικά θα κρίνει και την τύχη όλης της εκστρατείας στη Σικελία.Αρχίζουν συσκέψεις μεταξύ των επικεφαλής Αθηναίων στρατηγών για το τι μέλλει γενέσθαι. Ο Δημοσθένης, βλέποντας τον κίνδυνο ολοκληρωτικής καταστροφής, προτείνει την άμεση υποχώρηση,μαζί του συμφωνεί και ο Ευρυμέδοντας,ενώ ο Νικίας αρνείται,γιατί αντιλαμβάνεται ότι τον περιμένει σκληρή τιμωρία στην Αθήνα.Η είδηση ότι επίκειται νέα ενίσχυση των δυνάμεων του εχθρού κάμπτει τις αντιρρήσεις του Νικία.Την νύχτα της 27ης μια έκλειψη σελήνης θα φέρει πανικό στην ήδη καταρρακωμένη ψυχολογία τους και θα αναβάλει την αποχώρηση.

 

Όμως οι Συρακούσιοι έχουν πληροφορηθεί το σχέδιο τους,οργανώνονται για την τελική αντεπίθεση,στοχεύοντας στην ολοκληρωτική καταστροφή του αντιπάλου,που θα τους έκανε κυριάρχους στο νησί αλλά και με υψηλό κύρος σε όλον τον ελληνικό χώρο.Ο Γύλιππος που εξελίσσεται σε έναν δεύτερο Βρασίδα,επιλέγει την τακτική των διαδοχικών συνδυασμένων επιθέσεων σε ξηρά και θάλασσα.Η θέση των Αθηναίων και συμμάχων του είναι απελπιστική,οι Συρακούσιοι έχουν αποκλείσει το στόμιο του Μεγάλου Λιμένα,τοποθετώντας πλοία που συνεχώς περιπολούν.Κάποια στιγμή επιχειρούν με πυρπολικό να κάψουν τον αθηναικό στόλο,τελευταία στιγμή οι Αθηναίοι προλαβαίνουν και εξουδετερώνουν αυτήν την κίνηση.

Η τελευταία ελπίδα διαφυγής και σωτηρίας  είναι η επιβίβαση όλου του στρατεύματος στα πλοία και η προσπάθεια να διασπάσουν ναυμαχώντας τον κλοιό των αντίπαλων πλοίων για να βγουν από τον Μεγάλο Λιμένα.Αν επιτύγχαναν θα γλίτωναν,αν η επιχείρηση κατέληγε σε αποτυχία,θα έκαιγαν τα πλοία τους και θα αναγκάζονταν να υποχωρήσουν από την ξηρά προς τα ενδότερα,κάτι πολύ επικίνδυνο και λιγοστές πιθανότητες επιτυχίας.

Την παραμονή της επιχείρησης ο Νικίας,άρρωστος και με κακή ψυχολογία και ο ίδιος,προσπαθεί με ένα θερμό λόγο να εμψυχώσει τους στρατιώτες.Η σύγκρουση που θα ακολουθήσει στην οποία θα αναμετρηθούν οι δυο μεγάλοι στόλοι,θα είναι σκληρότατη και αμφίρροπη.Στο κλειστό χώρο του Λιμανιού τα αθηναικά πλοία θα δυσκολευτούν και πάλι και θα καταλήξει σε πολλές μεμονωμένες συμπλοκές χωρίς τακτικές κινήσεις.Οι Συρρκόυσιοι επικρατούν αναγκάζοντας τους Αθηναίους να υποχωρήσουν στις οχυρωμένες θέσεις τους στην παραλία.Ήταν τέτοια η απογοήτευση των τελευταίων που δεν ζήτησαν καν τα σώματα των νεκρών.Ο Δημοσθένης προτείνει να επιχειρήσουν δεύτερη φορά να διασπάσουν τον κλοιό,οι ναύτες που έχουν καταληφθεί από ηττοπάθεια,αρνούνται.

 

Ενώ οι Συρρκούσιοι πανηγυρίζουν τη νίκη τους,οι Αθηναίοι προετοιμάζουν την αποχώρησή τους από την ξηρά προς την συμμαχική πόλη Κατάνη.Μετά από δυο μέρες ξεκινούν αφήνοντας πίσω άταφους νεκρούς,κατεστραμμένα πλοία αλλά κυρίως γεμάτοι αγωνία για τους κινδύνους που τους περιμένουν σε αυτήν την απέλπιδα προσπάθεια διαφυγής.Το εκστρατευτικό σώμα ήταν ισχυρό,το πρόβλημα όμως του επισιτισμού αλλά βεβαίως και οι παγίδες και οι επιθέσεις των ντόπιων δημιουργούσαν ανασφάλεια και προβληματισμό.

 

Η πορεία των Αθηναίων,μετά από τρεις μέρες,θα σταματήσει σε μια οχυρωμένη διάβαση,στο λεγόμενο Ακραίον Λέπας(απόκρημνος βράχος),με τους Συρρακούσιους να τους απωθούν και να τους αναγκάζουν να οπισθοχωρήσουν.Την επόμενη μέρα θα γίνει νέα προσπάθεια από τους Αθηναίους που θα καταλήξει σε μια σκληρή τειχομαχία υπό καταρρακτώδη βροχή.Οι Αθηναίοι αποτυγχάνουν και πάλι,αναπροσαρμόζουν το σχέδιο διαφυγής,εγκαταλείποντας την βόρεια Κατάνη και επιλέγοντας την νότια πλευρά του νησιού.

Η υποχώρηση έγινε με το εκστρατευτικό σώμα χωρισμένο στα δυο,με το πρώτο τμήμα του Νικία να προηγείται και να ακολουθεί το τμήμα του Δημοσθένη.Οι Συρακούσιοι με γρήγορες κινήσεις και έχοντας γνώση της μορφολογίας του εδάφους,παγιδεύουν την οπισθοφυλακή σε μέρος που οι οπλιτικές φάλαγγες των Αθηναίων δεν μπορούν να αναπτυχθούν.Κάτων από την πίεση χιλιάδων ακοντίων και βελών οι αποκαμωμένοι Αθηναίοι νικιούνται,οι Σικελοί σύμμαχοί τους αυτομολούν και ο Δημοσθένης αναγκάζεται να παραδοθεί για να σώσει το υπόλοιπο του στρατεύματός του.

 

Νοτιότερα η εμπροσθοφυλακή του Νικία μαθαίνει από Συρακούσιους αγγελιοφόρους τα δυσάρεστα νέα.Ξεκινούν διαπραγματεύσεις για ανακωχή με τον όρο να αποζημιωθούν οι ντόπιοι για όλα τα πολεμικά έξοδα και ως αντάλλαγμα να αποχωρήσουν οι Αθηναίοι.Ο Νικίας όμως είναι αναβλητικός,οι διαπραγματεύσεις ναυαγούν και οι Αθηναίοι συνεχίζουν κυνηγημένοι την πορεία τους.

Η όγδοη μέρα της πορείας τους είναι  και η τελευταία.Τελευταίο σημείο που φτάνουν προκειμένου να οχυρωθούν αλλά κυρίως να ξεδιψάσουν είναι  ο ποταμός Ασσίναρος.Η αφόρητη δίψα,η ανίκητη κούραση και η απελπισία τους καταλύει κάθε ένοια συντεταγμένης παράταξης και πειθαρχίας.Χωρίς να λογαριάζουν τους εχθρούς που τους περικυκλώνουν,πέφτουν στο ποτάμι,μάχονται μεταξύ τους για το νερό που λίγο αργότερα θα θολώσει από το αίμα τους.

Η 16η Σεπτεμβρίου του 413π.Χ. έμελλε να είναι η πιο μαύρη του αθηναϊκού στρατού.Ο Νικίας,μπροστά στην ανελέητη σφαγή των στρατιωτών του,σπεύδει να παραδοθεί στον Γύλιππο,στο οποίο έχει εμπιστοσύνη και όχι στους Συρρακούσιους.Οι Αθηναίοι που και ο αρχηγός τους αιχμαλωτίζονται.

 

Η μοίρα αυτών των αιχμαλώτων θα αποδειχτεί πολύ σκληρή.Οι δύο αρχηγοί,ο Νικίας και ο Δημοσθένης εκτελούνται αμέσως,παρά την αντίθεση του Σπαρτιάτη Γύλιππου που ήθελε να τους μεταφέρει στη Λακωνία αλλά  και του Συρρακούσιου Ερμοκράτη. Αρκετοί άνδρες είχαν αιχμαλωτιστεί από ιδιώτες και έμειναν στο νησί,κάποιοι μπόρεσαν και δραπέτυσαν,γυρίζοντας πίσω στην Αθήνα.Οι 7.000 όμως επίσημοι αιχμάλωτοι αναγκάστηκαν να δουλέψουν κάτω από απάνθρωπες συνθήκες στα λατομεία και ορυχεία,σε υπόγειες στοές,με ελάχιστη τροφή και νερό,βρίσκοντας εν τέλει τραγικό θάνατο. 

 

Η αποτίμηση-τα συμπεράσματα της εκστρατείας

 

 Η περίφημη εκστρατεία που είχε ξεκινήσει τόσο φιλόδοξα με την προτροπή του Αλκιβιάδη,κατέληξε σε μια ανείπωτη τραγωδία.Οι ανθρώπινες απώλειες,το μέγεθος της καταστροφής, το ισχυρό πλήγμα για το σύνολο της πόλης θα έχουν άμεσες επιπτώσεις στην εξέλιξη του Πελοποννησιακού Πολέμου.Από τη στιγμή εκείνη και μετά η Αθήνα χάνει την πρωτοβουλία των επιχειρήσεων με τους Σπαρτιάτες να αντιδρούν γρήγορα μεταφέροντας τον πόλεμο στον ζωτικό για τους Αθηναίους χώρο του Αιγαίου.Οι πόλεις της Αθηναϊκής Συμμαχίας,βλέποντας την αδυναμία της άλλοτε κραταιάς πόλης,αμφισβητούν την εξουσία της,ενώ και οι Πέρσες σαφώς παίρνουν θέση υπέρ των Πελοποννησίων.Τα δεδομένα έχουν αλλάξει...