Πελοποννησιακός Πόλεμος,Η "Νικίειος ειρήνη",η μάχη της Μαντίνειας,η εκστρατεία στη Μήλο

 

Η "Νικίειος Ειρήνη" 421π.Χ. 

"Η Νικίειος Ειρήνη" είναι η συνθήκη μεταξύ αθηναϊκής  και πελοποννησιακής Συμμαχίας το Μάρτιο του 421 π.Χ. Πήρε το όνομά της από τον Αθηναίο στρατηγό Νικία, βασικό αρχιτέκτονά της, και έδωσε τέλος στην πρώτη φάση του Πελοποννησιακού πολέμου. Θεωρητικά, συμφωνήθηκε να έχει διάρκεια πενήντα ετών αλλά στην πράξη αποτέλεσε απλώς ένα διάλειμμα στη σύρραξη, με την αμοιβαία καχυποψία  και τις σποραδικές συγκρούσεις να συνεχίζονται. Διαλύθηκε  έξι χρόνια αργότερα, με αφορμή την εκστρατεία των Αθηναίων στη Σικελία.

 γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Και οι δύο αντίπαλοι αλλά και πολλοί από τους συμμάχους τους  είχαν εξουθενωθεί,σίγησαν για λίγο οι φιλοπόλεμες φωνές,άλλωστε είχαν σκοτωθεί και οι δυο σπουδαίοι στρατηγοί,ο Αθηναίος Κλέων και ο Σπαρτιάτης Βρασίδας, υπέρμαχοι και οι δυο τους της σκληρής και πολεμικής τακτικής Οι πολίτες και από τα δύο μέρη είχαν ανάγκη για έναν αξιοπρεπή συμβιβασμό που θα τους ανακούφιζε από τον πολύχρονο πόλεμο και όσα εκείνος συνεπαγόταν.

Τη διαπραγμάτευση της ειρήνης ανέλαβαν,δύο ειρηνόφιλοι και μετριοπαθείς ηγέτες, ο Αθηναίος στρατηγός Νικίας και ο Σπαρτιάτης βασιλιάς Πλειστοάνακτας.Σχετικά με την επικείμενη συμφωνία για ειρήνευση υπήρχαν σοβαρές επιφυλάξεις, σχεδόν αντιρρήσεις από τους  συμμάχους των Σπαρτιατών,τους Βοιωτούς και τους Κορίνθιους.

Οι Βοιωτοί με επικεφαλής τους Θηβαίους είχαν αποκομίσει σημαντικά οφέλη από τον πόλεμο και περνούσε από το μυαλό τους ότι τώρα είναι η στιγμή να κυριαρχήσουν σε όλη την Στερεά Ελλάδα.Από την άλλη οι Κορίνθιοι μετά από τον δεκαετή πόλεμο,ουσιαστικά δεν είχαν κερδίσει τίποτα.Η Ποτίδαια που διεκδικούσαν ανήκε στους Αθηναίους,η Κέρκυρα το ίδιο,ενώ έχασαν και περιοχές στην ευρύτερη περιοχή τους.Την πρωτοκαθεδρία στη θάλασσα  εξακολουθούσαν να την έχουν οι Αθηναίοι.

Οι Αθηναίοι έχουν υπερβολικές απαιτήσεις,οι Σπαρτιάτες επισείουν την απειλή του αποκλεισμού τους από την ξηρά.Η συμφωνία,που θα είχε διάρκεια πενήντα ετών, τελικά υπογράφεται τον Απρίλιο του 421π.Χ. στην Σπάρτη.

Κάθε πλευρά προβλέπεται  να δώσει πίσω όσες περιοχές είχε κατακτήσει με πόλεμο.Συγκεκριμένα η Αθήνα επιστρέφει την Πύλο,Μεθώνη,Αταλάντη,ενώ στην κατοχή της παραμένουν το Σόλλιο,το Ανακτόριο και η Νίσαια. Οι Σπαρτιάτες επιστρέφουν την Αμφίπολη ενώ οι πόλεις της Χαλκιδικής και της Θράκης μένουν πολιτικά ουδέτερες,θα πλήρωναν όμως συμμαχικό φόρο στους Αθηναίους και αν ήθελαν θα μπορούσαν να συμμαχήσουν μαζί τους.Αποφασίζεται επίσης η αμοιβαία επιστροφή των αιχμαλώτων,κάτι που ενδιαφέρει ιδιαίτερα την Σπάρτη,αλλά και ο απεγκλωβισμός από τις πολιορκίες και η αποχώρηση στρατιωτών.

Η υπογραφή της Ειρήνης του Νικία έδινε τη δυνατότητα για ειρήνευση που τόσο πολύ είχε ανάγκη όλος ο ελληνικός κόσμος. Τη  διάρκειά της όμως κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει με ασφάλεια.Είναι χαρακτηριστικό ότι  η εφαρμογή των αποφάσεων στη Μακεδονία είναι προβληματική.Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι Θήβα και Κόρινθος,δυο ισχυρές πόλεις της πελοποννησιακής συμμαχίας,αρνούνται  να την εφαρμόσουν και την υπονομεύουν.Παράλληλα απαιτήσεις προβάλλει και το ισχυρό Άργος μετά την παύση των Τριακονταετών Σπονδών με την Σπάρτη.Από τη άλλη μεριά οι Αθηναίοι παρά το ότι η συμφωνία είναι  επωφελής γι΄ αυτούς,δεν παρατάνε τα μεγαλόπνοα σχέδια τους για επιβολή τους στον ελληνικό χώρο.Κάτι που θα φανεί πολύ γρήγορα  με την εμφάνιση στο προσκήνιο ενός νέου ηγέτη,του Αλκιβιάδη.

 

Η διάλυση της "Νικίειου Ειρήνης"

Στον βορά οι πρώην συμμαχικές με την Αθήνα πόλεις είναι απρόθυμες να εφαρμόσουν τη συμφωνία και δείχνουν τον αντιαθηναικό τους προσανατολισμό.Στην νότια Ελλάδα η Κόρινθος,η πιο δυσαρεστημένη πόλη από την ειρήνη,κινεί τα νήματα για την δημιουργία νέας πελοποννησιακής συμμαχίας που θα παρακάμπτει την πρωτοκαθεδρία της Σπάρτης.Αρχικά  το εγχείρημα φαίνεται να έχει δυναμική με τη συμμετοχή και του Άργους,η Θήβα όμως τελικά θα κάνει πίσω.

Η Αθήνα έβγαινε κερδισμένη από τον δεκαετή πόλεμο, αφού είχε πετύχει τους στρατηγικούς της σκοπούς,είχε τον έλεγχο των θαλασσών,όμως οι περισσότερες συμμαχικές πόλεις ζητούσαν την αυτονομία τους. Είχε περάσει έναν φοβερό λοιμό,ο πληθυσμός της είχε δοκιμαστεί σκληρά, εξακολουθούσε όμως να έχει τη δυνατότητα να παρατάξει έναν ισχυρό και πολυπληθή στρατό και βεβαίως στόλο.

Σε χειρότερη θέση ήταν η Σπάρτη.Ζητούσε επίμονα την ειρήνευση υπό την πίεση της αιχμαλωσίας των ανδρών της στη Σφακτηρία.Δεν είχε πετύχει όμως τον αρχικό και διακηρυγμένο της στόχο να απελευθερώσει τις ελληνικές πόλεις από τον δημοκρατικό αθηναικό ζυγό,γεγονός που την αποξένωνε από τις συμμαχικές της πόλεις,το κύρος της είχε φανερά πληγεί.Εξαιτίας της δύσκολης θέσης που είχε περιέλθει αναγκάστηκε να αναγνωρίσει ως ισότιμο αντίπαλο την Αθήνα.Προοδευτικά θα επιχειρήσει να ξανακερδίσει τη θέση της ως ηγέτιδα δύναμη.Στη θέση του εφόρου θα αναδειχτούν οι φιλοπόλεμοι Κλεόβουλος και Ξενάρης.

Η κατάσταση φαίνεται να περιπλέκεται και σιγά σιγά εξυφαίνονται γεγονότα που κυοφορούν νέες συγκρούσεις.Οι Αθηναίοι επιστρέφουν τους αιχμαλώτους της Σφακτηρίας όχι όμως και την Πύλο.Οι Βοιωτοί  δεν αποδίδουν το φρούριο Πάνακτον στους Αθηναίους.Η Αμφίπολη δεν είχε ανακτηθεί,η Χαλκιδική παρέμενε αποστατημένη περιοχή.

Στο πολιτικό προσκήνιο ως νέος ηγέτης των δημοκρατικών προβάλλει ο Αλκιβιάδης.Είναι νέος,ωραίος, ικανός, πολύ φιλόδοξος και φιλοπόλεμος,που με την έντονη προσωπικότητά του θα επηρεάσει καθοριστικά τις εξελίξεις από εδώ και πέρα. Απέναντι στην αναθέρμανση των σχέσεων Σπάρτης και Θήβας, προωθεί τον προσεταιρισμό του Άργους και τη σύναψη συμμαχίας.Στόχος του είναι να απομονώσει τη Σπάρτη και να αυξήσει την καχυποψία και τους ανταγωνισμούς στους Πελοποννήσιους.Οι προσπάθειες του Νικία να προλάβει τον Αλκιβιάδη και να μην προχωρήσουν οι Αθηναίοι σε αυτές τις κινήσεις για να συνεχιστεί η ειρήνη  δε θα αποδώσουν, καθώς η συμφωνία με τους Αργείους,διάρκειας μάλιστα εκατό χρόνων θα επικυρωθεί, περιπλέκοντας ακόμη περισσότερο τα πράγματα.

Η ιδιάζουσα κατάσταση με την ύπαρξη δυο συνασπισμών (Σπάρτη,Κόρινθος,Βοιωτία από τη μία, Άργος,Αθήνα, Ήλιδα από την άλλη) χωρίς επίσημα να έχουν διαλυθεί οι προηγούμενοι,φέρνει τις πρώτες πολεμικές επιχειρήσεις στην Πελοπόννησο.Πρώτος στόχος για Αθηναίους και Αργείους είναι η Επίδαυρος,πόλη φιλική προς την Κόρινθο.Μπροστά σε αυτήν την κατάσταση  και στον κίνδυνο να διαλυθεί εντελώς το πελοποννησιακό μέτωπο, η Σπάρτη που είχε πιεστεί πολύ, αποφασίζει  να αναλάβει δράση.Στην Αθήνα αντιλαμβάνονται αργά ότι οι εξελίξεις ίσως δεν είναι αυτές που τους περιγράφει ο Αλκιβιάδης,τον παύουν προσωρινά από στρατηγό και εκλέγουν στη θέση του και πάλι το φιλειρηνικό Νικία.

 

Η μάχη της Μαντίνειας 418π.Χ.

 Οι Σπαρτιάτες κινητοποιούνται αυτήν την φορά άμεσα. Ο βασιλιάς Άγης τίθεται επικεφαλής του πιο μεγάλου στρατού που είχε συγκροτηθεί μετά τη μάχη των Πλαταιών και αποτελούνταν από Σπαρτιάτες,Βοιωτούς,Κορίνθιους, Αρκάδες.Αντίπαλοί τους είναι ουσιαστικά οι Αργείοι.Σχετικά εύκολα οι φιλολακωνικές δυνάμεις υπερισχύουν, ο Άγης περικυκλώνει τους αντιπάλους αλλά δεν επιδιώκει την ολοκληρωτική σύγκρουση,στοχεύοντας μόνο στη διάλυση της συμμαχίας του Άργους με τους Αθηναίους.

Και ενώ διαφαίνεται η εκτόνωση της κρίσης επεμβαίνουν οι Αθηναίοι επανεμφανίζεται στο προσκήνιο ο Αλκιβιάδης που ξεσηκώνει και πάλι τους Αργείους να προβούν σε επιθετική κίνηση εναντίον του φιλολακωνικού Ορχομενού.Το τελικό αποτέλεσμα είναι να βρεθούν αντιμέτωποι οι δυο στρατοί στην πεδιάδα της Μαντίνειας. Εκεί,σε μια πολύ σκληρή μάχη υπερισχύει η πειθαρχία και η στρατιωτική εκπαίδευση των Σπαρτιατών που τους χαρίζει μια πολύ σημαντική νίκη.Παρά την αρχική εικόνα της φαινομενική τους υποχώρησης η αιφνίδια αλλαγή της τάξης πορείας τους σε τάξη μάχης,ένας ομολογουμένως δύσκολος ελιγμός που όμως εκτελείται άψογα,τους δίνει τη δυνατότητα να διασπάσουν την παράταξη των Αργείων που υποχωρούν άτακτα, συμπαρασύροντας και την μικρή αθηναϊκή δύναμη που παίρνει μέρος.

Η νίκη αυτή έρχεται να υπενθυμίσει ότι η Σπάρτη παραμένει η πιο ισχυρή στρατιωτικά πόλη και ηγέτιδα δύναμη της Πελοποννήσου.Η συνθήκη ειρήνης που θα υπογραφεί ανάμεσα στη Σπάρτη και στο Άργος θα προβλέπει τη διάλυση αντιλακωνικής πελοποννησιακής συμμαχίας, την υποχρεωτική συμμετοχή των Αργείων στην νέα και διευρυμένη Πελοποννησιακή Συμμαχία,στην οποία προσχωρούν όλες οι πελοποννησιακές πόλεις.Ο Αλκιβιάδης θα προσπαθήσει να κινητοποιήσει τους δημοκρατικούς του Άργους για να δημιουργήσει ρήγματα στην Πελοποννησιακή Συμμαχία,χωρίς όμως επιτυχία.

Η Αθήνα εξακολουθεί να προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις δυο διαφορετικές προσεγγίσεις την φιλοπόλεμη και ριζοσπαστική και την μετριοπαθή φιλειρηνική. Νικίας και Αλκιβιάδης επιδιώκουν να αποκτήσουν πρόσθετη επιρροή στο εσωτερικό της πόλης και ταυτόχρονα να αποκαταστήσουν την εξωτερική εικόνα της πόλης που έχει πληγεί μετά την ήττα στη Μαντίνεια.Είναι δε χαρακτηριστικό ότι το 417 π.Χ. οι Αθηναίοι θέλοντας να δώσουν μια εικόνα ενότητας εκλέγουν και τον Νικία και τον Αλκιβιάδη ως στρατηγούς. Τη διετία 418-416 π.Χ. θα επιχειρήσουν να αποκαταστήσουν το γόητρο της αθηναϊκής συμμαχίας στη Χαλκιδική όπου η Αμφίπολη εξακολουθούσε να παραμένει αυτόνομη.Στη διαμάχη θα εμπλακεί και το Μακεδονικό βασίλειο,τα αποτελέσματα όμως θα είναι πενιχρά,αφού η πόλη θα αντέξει στη συνδυασμένη επίθεση.

Η εκστρατεία της Μήλου 416-415 π.Χ.

Η πιο σημαντική όμως κίνηση των Αθηναίων να επιδείξουν τη δύναμη τους και ιδιαίτερα τη ναυτική τους ισχύ, θα είναι η εκστρατεία στη Μήλο.Το νησί που κατοικούνταν από Δωριείς, είχε παραμείνει πεισματικά εκτός της αθηναϊκής συμμαχίας, αρνούμενο να υποκύψει στις οικονομικές και πολιτικές πιέσεις των Αθηναίων.

Την άνοιξη του 416 π.Χ. οι Αθηναίοι εκστρατεύουν εναντίον της Μήλου με ισχυρές ναυτικές δυνάμεις.Στην Ιστορία του ο Θουκιδίδης έχει τις διαπραγματεύσεις Αθηναίων και Μήλιων με τη μορφή διαλόγου.Σύντομα τον λόγο θα έχουν τα όπλα,μετά το ναυάγιο των συνομιλιών.Οι Αθηναίοι πολιορκούν από στεριά και θάλασσα την Μήλο που όμως αντιστέκεται και αντέχει.Μετά από προσπάθεια ενός χρόνου η Μήλος παραδίνεται και η τιμωρία που επιβάλλεται με πρόταση του Αλκιβιάδη είναι πολύ σκληρή,για μια πόλη που μέχρι τότε δεν είχε πάρει μέρος σε καμιά εχθροπραξία και απλώς ήθελε να υπερασπιστεί την αυτονομία της.Όλοι οι άνδρες της Μήλου εκτελούνται,το νησί ερημώνεται και αργότερα επανδρώνεται με πεντακόσιους κληρούχους.

Η επιτυχημένη εκστρατεία στην Μήλο είναι τονωτική για τους Αθηναίους καθώς υπενθυμίζει το δυνατό τους όπλο στη θάλασσα.Μετά τις αποτυχίες τους στην Πελοπόννησο αλλά και το θολό τοπίο στη Χαλκιδική οι Αθηναίοι αποφασίζουν να επικεντρωθούν στον μεγάλο στόχο της πραγμάτωσης της ναυτικής αυτοκρατορίας.Προς την κατεύθυνση αυτή θα επιχειρήσουν τη μεγάλη εκστρατεία στη Σικελία που όμως εμπεριέχει μεγάλο ρίσκο και φανερούς κινδύνους.Μια επιτυχία θα έκανε την Αθήνα κυρίαρχη στη Μεσόγειο,η αποτυχία όμως θα καθόριζε την έκβαση του Πελοποννησιακού πολέμου...