Μενέλαος,ο βασιλιάς της Σπάρτης

 

Ο Μενέλαος, ο γιος  του Ατρέα και αδελφός του Αγαμέμνονα, είναι μία από τις κεντρικές φυσιογνωμίες της ελληνικής μυθολογίας και των ομηρικών επών. Αν και συχνά επισκιάζεται από άλλους ήρωες όπως ο Αχιλλέας ο Οδυσσέας ή και ο Αγαμέμνονας, ο ρόλος του Μενελάου είναι καίριος για την κατανόηση του Τρωικού Πολέμου τόσο ως αφηγηματικού όσο και ως ηθικού συμβάντος. Η απαγωγή της Ελένης από τον Πάρη της Τροίας ήταν η αφορμή για τη σύγκρουση, καθιστώντας τον Μενέλαο φορέα της ιδέας της τιμής και της εκδίκησης, θεμελιώδεις αξίες της εποχής

 γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Σχετικά με την  καταγωγή του, ό,τι ισχύει για τον Αγαμέμνονα ισχύει και για τον Μενέλαο. Θεωρούνταν γιος (ή εγγονός) του Ατρέα ή του Πλεισθένη και της Αερόπης, κόρης του Κατρέα από την Κρήτη. Ανάλογα με την καταγωγή του, αποκαλούνταν Ατρείδης, Πελοπίδης, Τανταλίδης, Πλεισθενίδης. Ήταν σύζυγος της Ελένης, κόρη του Τυνδάρεου και της Λήδας, αδελφή της Κλυταιμνήστρας και των Διοσκούρων, πατέρας της Ερμιόνης, ενός γιου από άλλη γυναίκα-σκλάβα, του Μεγαπένθη, που ήταν και το στερνοπαίδι του. Μεταγενέστεροι συγγραφείς αναφέρουν και άλλα παιδιά του Μενέλαου και της Ελένης.

 

Όταν ήταν νέοι ο Μενέλαος και ο Αγαμέμνονας, ο πατέρας τους Ατρέας ζήτησε να του βρουν τον Θυέστη και να τον φέρουν στις Μυκήνες. Εκεί τον φυλάκισε και έβαλε τον Αίγισθο να τον σκοτώσει· όμως Θυέστης και Αίγισθος αναγνωρίστηκαν έγκαιρα ως πατέρας και γιος, ο Αίγισθος σκότωσε τον Ατρέα που τον είχε μεγαλώσει και έδιωξε τους δυο γιους του, οι οποίοι κατέφυγαν στη Σπάρτη, όπου και παντρεύτηκαν τις δύο κόρες του Τυνδάρεου, ο Αγαμέμνονας την Κλυταιμνήστρα, ο Μενέλαος την Ελένη.

Στην Ιλιάδα ο Μενέλαος περιγράφεται  ως προς την εμφάνιση ξανθός,στιβαρός, με φαρδιούς ώμους και ως προς τη συμπεριφορά και τον χαρακτήρα μετρημένος,γνωστικός, επιεικής.  Έτσι, χαρίζει τη ζωή στον Tρώα ήρωα Άδραστο  και συγχωρεί τον γιο του Νέστορα Αντίλοχο, που προσπάθησε να τον ξεπεράσει στην αρματοδρομία χρησιμοποιώντας ανέντιμο τρόπο.Είναι χαρακτηριστικό ότι ο αδερφός του Αγαμέμνονας δεν συμφωνεί με αυτή του την ενέργεια

Ως ένας από τους μνηστήρες της Ελένης τη διεκδικεί και την κερδίζει ως ο πλουσιότερος αλλά και ως αδελφός του Αγαμέμνονα, άνδρα της μεγαλύτερης αδελφής της Ελένης, της Κλυταιμνήστρας. Γι' αυτούς τους λόγους είναι ο εκλεκτός του Τυνδάρεου, πατέρα της Ελένης, ο οποίος δέσμευσε τους μνηστήρες με κοινό όρκο να σεβαστούν την όποια απόφαση και επιπλέον να συνδράμουν στον σύζυγο της Ελένης, όποιος κι αν ήταν, σε περίπτωση που η Ελένη γινόταν θύμα αρπαγής. 

Ο ερχομός του βασιλόπουλου της Τροίας Πάρη, στη Σπάρτη, θα αναστατώσει την ήρεμη ζωή του βασιλικού ζευγαριού. Υπάρχει μια εκδοχή που αναφέρει ότι ο Μενέλαος είχε κάποτε φιλοξενηθεί στην Τροία από τον Πάρη, όταν χρησμός τον έφερε στην περιοχή για να θυσιάσει στους τάφους των γιων του Προμηθέα και να εξευμενίσει τους θεούς, ώστε να απαλλαχτεί η Σπάρτη από την ξηρασία που την έπληττε. Αργότερα, ο Μενέλαος ανταπέδωσε τη φιλοξενία στον Πάρη που λόγω μιας δολοφονίας είχε αναγκαστεί να φύγει από την Τροία.

Ο Πάρης μένει και  φιλοξενείται στο παλάτι του Μενέλαου ο οποίος εσπευσμένα φεύγει  για την Κρήτη λόγω της απώλειας του παππού του.Πάρης και Ελένη φεύγουν μαζί,παίρνοντας μάλιστα και θησαυρούς και υπηρέτες από το παλάτι.Ο Μενέλαος επιστρέφει,μαθαίνει το γεγονός και πηγαίνει αμέσως στον αδερφό του Αγαμέμνονα  ζητώντας του να συγκεντρώσει τους ηγεμόνες της Ελλάδας και τους παλιούς μνηστήρες της Ελένης, ώστε με τον στρατό και τον στόλο τους να πάρουν πίσω την Ελένη.Ξεκινά μάλιστα μια σειρά ταξιδιών για να πείσει διάφορους ηγεμόνες, πρώτα τον σοφό Νέστορα της Πύλου  και στη συνέχεια μαζί, για να πείσουν τον Οδυσσέα και τον Αχιλλέα.

Για την μεγάλη εκστρατεία ετοιμάζει εξήντα καράβια.Έχει από την πρώτη στιγμή ρόλο πρωταγωνιστικό στις εξελίξεις.Από την Τένεδο, όπου αγκυροβολεί αρχικά ο στόλος των Ελλήνων, μαζί με τον Οδυσσέα  διερευνούν τις προθέσεις των Τρώων για να αποφευχθεί η μάχη.Οι Τρώες αρνούνται τον  συμβιβασμό  και κόντρα στους ιερούς νόμους της φιλοξενίας επιχειρούν να δολοφονήσουν τους δύο άνδρες.Τους ειδοποιεί έγκαιρα ο ανιψιός του Πριάμου Αντήνορας και έτσι καταφέρνουν να διαφύγουν.

Παρά το ότι ο Αγαμέμνων συχνά υποτιμά τη μαχητική δεινότητα του αδερφού του,ο Μενέλαος νικά εύκολα τον Πάρη στη πρώτη ομηρική μονομαχία.Η Αφροδίτη όμως σώζει τον τραυματισμένο πρίγκιπα. Αλλά και η Αθηνά σώζει τον Μενέλαο, όταν ο Πάνδαρος τον τοξεύει σε ανύποπτη στιγμή.Το βέλος  δεν πληγώνει την κοιλιά του Μενέλαου και ο Μαχάονας τον γιατρεύει εύκολα.

Ο Μενέλαος πιστεύει στον εαυτό του και θεωρεί ότι αυτός πρέπει να μονομαχήσει και με τον ισχυρό πρίγκιπα,τον πρωτότοκο γιο του Πριάμου,τον Έκτορα.Ο Αγαμέμνων διαφωνεί,τονίζοντας ότι οι δυνατότητές του δεν είναι ανάλογες προς αυτόν.

Ωστόσο στις μάχες που γίνονται σκοτώνει και τραυματίζει πολλούς Τρώες,είναι αυτός που μαζί με τον Αίαντα  δίνουν μάχη για να πάρουν οι Αχαιοί το νεκρό σώμα του Πάτροκλου.Ειδοποιεί με τον Αντίλοχο τον Αχιλλέα για τον θάνατο του επιστήθιου φίλου του και ύστερα μεταφέρει τον νεκρό στις πλάτες του.

Μαζί με τον Οδυσσέα που επινοεί και υλοποιεί την ιδέα του Δούρειου ίππου εισβάλλουν στην Τροία,παίρνει πίσω την Ελένη,μαγεμένος και πάλι από την ομορφιά της,ουσιαστικά συγχωρώντας την.

Οι βασιλείς Μενέλαος, Νέστορας, Οδυσσέας, Διομήδης και άλλοι φορτώνουν στα καράβια τους τα λάφυρα και επιστρέφουν, ενώ ο Αγαμέμνονας μένει για να κάνει θυσίες,ζητώντας εξιλέωση από τους Θεούς. Το ταξίδι της επιστροφής θα είναι γεμάτο περιπέτειες και ταλαιπωρίες.

 Στη Λέσβο διαφωνούν σχετικά με την πορεία του ταξιδιού. Με τη βοήθεια του Δία φτάνουν στην Εύβοια. Λίγες μέρες μετά, Νέστορας και Διομήδης βρίσκονται πια στις πατρίδες τους, όχι όμως και ο Μενέλαος που αναγκάζεται να αποβιβαστεί στο Σούνιο.Στον Μαλέα τα καράβια του Μενέλαου αντιμετωπίζουν  ενάντιους ανέμους που τους κατευθύνουν νότια.Ναυαγούν πολλά καράβια στην Κρήτη.Σώζονται μόνο πέντε και με αυτά ο Μενέλαος φτάνει στην Αίγυπτο και για αρκετό καιρό περιπλανιέται στη νοτιοανατολική Μεσόγειο.Στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου θα έχει μια τελευταία περιπέτεια με τον γέροντα θεό της θάλασσας τον Πρωτέα και τις μεταμορφώσεις του.

Θα επιστρέψει  τελικά στην πατρίδα του ύστερα από δεκαοκτώ χρόνια απουσίας,όπου θα συνεχίσει τη ζωή του με την Ελένη.Πάντα όμως θα τον βασανίζει η έννοια και η ευθύνη για τον χαμό φίλων και συντρόφων  στην τρωική εκστρατεία.

Στο παλάτι,ως φιλόξενος ηγεμόνας θα υποδεχτεί τον Τηλέμαχο, μάλιστα την ημέρα που πάντρευε την κόρη τους Ερμιόνη.Ο γιος του Οδυσσέα είχε φύγει από την Ιθάκη σε ένα ταξίδι αναζήτησης πληροφοριών για τον πατέρα του. Πρώτα επισκέφτηκε την Πύλο και στη συνέχεια τη Σπάρτη.

 Σύμφωνα με τον μύθο ο Μενέλαος κατεβαίνει στα Ηλύσια όπου ζούσαν αθάνατοι και μακάριοι οι μεγάλοι άνδρες,χωρίς να πεθάνει σαν ένας κοινός θνητός.

Ο Μενέλαος δεν είναι ο τυπικός  επικός ήρωας.Σαφέστατα είναι πιο ισορροπημένος,συνδυάζοντας την στρατιωτική ικανότητα με ανθρώπινα και γήινα στοιχεία.Διεκδικεί με τιμή τη γυναίκα του την οποία όμως συγχωρεί.Είναι γενναίος στη μάχη χωρίς υπερβολές και επιδειξιμανία.Αγωνίζεται για να αποκαταστήσει την τιμή του όχι  έχοντας  αυτοσκοπό τη δόξα.Είναι ψύχραιμος και ήθικός,με αυτοκυριαρχία και σύνεση παρά τα τόσα δυσεπίλυτα θέματα που αντιμετωπίζει.Για όλους αυτούς τους λόγους η εικόνα του προκαλεί την συμπάθεια και την εκτίμηση του αναγνώστη.