Ε Π Α Μ Ε Ι Ν Ω Ν Δ Α Σ (418 π.Χ.-362 π.Χ.) Ο άνθρωπος που άλλαξε την ισορροπία δυνάμεων στην Ελλάδα

 

Ε Π Α Μ Ε Ι Ν Ω Ν Δ Α Σ (418 π.Χ.-362 π.Χ.)

 Ο άνθρωπος που άλλαξε την ισορροπία δυνάμεων στην Ελλάδα

Ο Θηβαίος Επαμεινώνδας θεωρείται ένας από τους κορυφαίους στρατηγούς της αρχαιότητας και μία από τις πιο σημαντικές  μορφές της κλασικής Ελλάδας. Έδρασε σε μια εποχή έντονων ανταγωνισμών μεταξύ των ελληνικών πόλεων-κρατών και κατόρθωσε να απαλλάξει τη Θήβα από τη σπαρτιατική ηγεμονία.Έτσι άλλαξε ριζικά τις ισορροπίες στον ελληνικό κόσμο, οδηγώντας τη γενέτειρά του σε μια σύντομη αλλά εντυπωσιακή περίοδο ακμής και ισχύος.

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η στενή φιλία και συνεργασία του με τον Πελοπίδα, με τον οποίο συνδέθηκε μετά από ένα περιστατικό στη μάχη, όταν ο Επαμεινώνδας του έσωσε τη ζωή. Οι δύο άνδρες, με διαφορετικές  προσωπικότητες,που συμπλήρωναν όμως η μία την άλλη, αποτέλεσαν βασικούς πρωτεργάτες της ανόδου της Θήβας.

Για τον Επαμεινώνδα γνωρίζουμε ότι, εκτός από τις στρατηγικές του ικανότητες, είχε ιδιαίτερη κλίση προς τη φιλοσοφία και τη διανόηση, επηρεασμένος πιθανότατα από πυθαγόρειες ιδέες. Ήταν επίσης δεινός ρήτορας και, ως χαρακτήρας, ξεχώριζε για την ακεραιότητα, την ανιδιοτέλεια και την ολιγάρκειά του, στοιχεία που τον κατέστησαν σεβαστό όχι μόνο στους συμπολίτες του αλλά και στους αντιπάλους του.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Ο Επαμεινώνδας καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια και ο πατέρας του, Πολύμνις, ήταν επιφανής πολίτης και αρκετά εύπορος ώστε να προσλάβει δάσκαλο, ο οποίος μύησε τον νέο στη ρητορική και τη φιλοσοφία.

Το 385 π.Χ. ο Επαμεινώνδας υπηρετούσε σε ένα θηβαϊκό στρατιωτικό απόσπασμα που πολέμησε μαζί με τις σπαρτιατικές δυνάμεις στη Μαντίνεια. Στη μάχη αυτή έσωσε τη ζωή του Πελοπίδα, γεγονός που σφράγισε τη στενή φιλία τους.

Το 382 π.Χ., οι Σπαρτιάτες, απόλυτοι κυρίαρχοι μετά το τέλος του Πελοποννησιακός Πόλεμος, κατέλαβαν τη Θήβα. Οι περισσότεροι δημοκρατικοί εξορίστηκαν, όμως ο Επαμεινώνδας παρέμεινε στην πόλη και προετοίμασε την εξέγερση κατά των Σπαρτιατών. Αργότερα εκλέχθηκε Βοιωτάρχης, έχοντας ενεργό ρόλο στα πολιτικά και στρατιωτικά πράγματα της πόλης.

Ως Βοιωτάρχης, ο Επαμεινώνδας πέρασε στο προσκήνιο κατά τη σύνοδο ειρήνης στη Σπάρτη το 371 π.Χ. Σε μια διάσημη ρητορική αντιπαράθεση, ο βασιλιάς Αγησίλαος Β΄ απαίτησε από τους Θηβαίους να μην περιορίσουν την αυτονομία των υπόλοιπων Βοιωτών. Ο Επαμεινώνδας συμφώνησε, θέτοντας όμως ως όρο οι Σπαρτιάτες να παραχωρήσουν αυτονομία στους Μεσσήνιους.

Το αδιέξοδο επιλύθηκε στη Μάχη των Λεύκτρων (371 π.Χ.), όπου οι Θηβαίοι, με επικεφαλής τον Επαμεινώνδα, νίκησαν τους Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους. Η επιτυχία αυτή οφειλόταν στη μεγαλοφυΐα του, που επινόησε τη λεγόμενη «λοξή φάλαγγα». Σε αντίθεση με την παραδοσιακή τακτική, όπου το δεξί κέρας ήταν ισχυρότερο, ο Επαμεινώνδας ενίσχυσε το αριστερό, δίνοντάς του μεγαλύτερο βάθος και δύναμη κρούσης. Για να αντισταθμίσει την αδυναμία του δεξιού, προστάτευσε τα πλευρά του με ιππικό. Έτσι, το αριστερό κέρας μπορούσε να επιτεθεί με αποφασιστικότητα, σαν «τριήρης που διεμβολίζει την αντίπαλή της», κατά την εύστοχη παρομοίωση του Ξενοφών.

Η νίκη στα Λεύκτρα σήμανε όχι μόνο την ανεξαρτησία της Θήβας αλλά και την κυριαρχία της στον ελληνικό χώρο. Ο Επαμεινώνδας, μαζί με τον Πελοπίδα, υπήρξαν οι κύριοι εκφραστές αυτής της πολιτικής.

Τα επόμενα χρόνια κατέβαλε συνεχείς προσπάθειες για να μειώσει τη δύναμη της Σπάρτης. Ηγήθηκε εκστρατειών που οδήγησαν στην απελευθέρωση της Μεσσήνης και συνέβαλαν καθοριστικά στην παρακμή της σπαρτιατικής ισχύος (370, 369, 367 π.Χ.).

Οι εξελίξεις αυτές προκάλεσαν αντιδράσεις, και ο Επαμεινώνδας, μαζί με άλλους Βοιωτάρχες, οδηγήθηκε σε δίκη στην πόλη του, χωρίς όμως να υποστεί συνέπειες.

Το 362 π.Χ., ύστερα από τρεις αποτυχημένες προσπάθειες, οι Θηβαίοι εκστράτευσαν ξανά προς την Πελοπόννησο. Ήταν μια κρίσιμη αναμέτρηση για τον Επαμεινώνδα, που εκτός από τη Σπάρτη αντιμετώπιζε και εσωτερικούς αντιπάλους. Εναντίον της Θήβας τάχθηκε ακόμη και η Αθήνα, ανήσυχη από την άνοδό της.

Στη Μάχη της Μαντινείας (4 Ιουλίου 362 π.Χ.), ο Επαμεινώνδας επιχείρησε αιφνιδιασμό, διατάσσοντας τους άνδρες του να αποθέσουν προσωρινά τα όπλα, δίνοντας την εντύπωση αναβολής της μάχης. Στη συνέχεια εξαπέλυσε αιφνίδια επίθεση με λοξή φάλαγγα. Οι Θηβαίοι επικράτησαν, αλλά η νίκη δεν είχε το αναμενόμενο αποτέλεσμα: ο ίδιος τραυματίστηκε θανάσιμα και πέθανε στο πεδίο της μάχης.

Ο Επαμεινώνδας πέθανε άκληρος. Σύμφωνα με την παράδοση, δήλωσε ότι άφηνε πίσω του «δύο αθάνατες κόρες: τη νίκη στα Λεύκτρα και τη νίκη στη Μαντινεία» (Διόδωρος).

Αυτό που τον καθιστά σπουδαίο είναι ότι συνέβαλε καθοριστικά στη βραχύβια θηβαϊκή ηγεμονία, η οποία άλλαξε ριζικά τις ισορροπίες δυνάμεων στην αρχαία Ελλάδα. Ωστόσο, η προσπάθεια των Θηβαίων να εδραιώσουν την κυριαρχία τους δεν έγινε αποδεκτή ούτε από τους συμμάχους τους ούτε από τους υπόλοιπους Έλληνες. Σε ευρύτερη προοπτική, η άνοδος της Θήβας και η αποδυνάμωση της Σπάρτης διευκόλυναν την άνοδο των Μακεδόνων, που λίγα χρόνια αργότερα θα γίνονταν οι νέοι κυρίαρχοι του ελληνικού κόσμου.