Ε Π Α Μ Ε Ι Ν Ω Ν Δ Α Σ (418 π.Χ.-362 π.Χ.)

 

Ε Π Α Μ Ε Ι Ν Ω Ν Δ Α Σ (418 π.Χ.-362 π.Χ.)

O Θηβαίος Επαμεινώνδας θεωρείται ένας από τους κορυφαίους  στρατηγούς της αρχαιότητας,είναι αυτός ο ο οποίος απάλλαξε τη Θήβα από τη σπαρτιατική ηγεμονία και άλλαξε τις ισορροπίες στον ελληνικό κόσμο.Για τον Επαμεινώνδα γνωρίζουμε ότι εκτός από τις στρατηγικές του ικανότητες είχε ιδιαίτερη κλίση προς την φιλοσοφία,ήταν καλός ρήτορας και σαν χαρακτήρας ήταν αδιάφθορος και ολιγαρκής.

 

             

Ο Επαμεινώνδας καταγόταν από αριστοκρατική οικογένειες  και  ο πατέρας του Πολύμνις ήταν επιφανής πολίτης και αρκετά πλούσιος ώστε να προσλάβει έναν δάσκαλο που μύησε το νέο στην τέχνη της ρητορικής και στη φιλοσοφία.

Το 385 π.Χ. ο Επαμεινώνδας υπηρετούσε σε ένα θηβαϊκό στρατιωτικό απόσπασμα που πολέμησε μαζί με τις σπαρτιατικές δυνάμεις στην Μαντινεία. Στη μάχη αυτή ο  Επαμεινώνδας έσωσε τη ζωή του Πελοπίδα, με αποτέλεσμα οι δυο τους να ενωθούν με μια ισχυρή  φιλία.

Το 382 π.Χ. οι Σπαρτιάτες,απόλυτοι κυρίαρχοι μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου,καταλαμβάνουν την Θήβα ,οι περισσότεροι δημοκρατικοί εξορίζονται,ο Επαμεινώνδας όμως παραμένει στην πόλη,προετοιμάζει την εξέγερση κατά των Σπαρτιατών, ενώ αργότερα θα εκλεγεί Βοιωτάρχης έχοντας ενεργό ρόλο στα πολιτικά και στρατιωτικά πράγματα της πόλης του.

 

Ως βοιωτάρχης ο Επαμεινώνδας περνά στο προσκήνιο κατά τη σύνοδο ειρήνης στην Σπάρτη το 371 π.Χ. Σε μια διάσημη ρητορική αντιπαράθεση, ο βασιλιάς Αγησίλαος απαίτησε από τους Θηβαίους να μην περιορίσουν την αυτονομία των υπόλοιπων Βοιωτών. Ο Επαμεινώνδας συμφώνησε, αλλά έθεσε ως όρο οι Σπαρτιάτες να παραχωρήσουν αυτονομία στους Μεσσήνιους.

 

Το αδιέξοδο επιλύθηκε στη Μάχη των Λεύκτρων στην κεντρική Βοιωτία (371), όπου οι Θηβαίοι με τον Επαμεινώνδα επικεφαλής του βοιωτικού στρατού νίκησαν τους  Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους. Η θηβαϊκή επιτυχία οφειλόταν στη μεγαλοφυΐα του Επαμεινώνδα, που επινόησε τη «λοξή φάλαγγα». Ως τότε, το δεξί κέρας της φάλαγγας των οπλιτών ήταν πάντα το επιθετικότερο και ισχυρότερο, γιατί τα δόρατα έκλιναν ακούσια προς τα δεξιά. Επομένως, η νίκη εξαρτιόταν πάντα από αυτό το κέρας: αν κατόρθωνε να τρέψει σε φυγή το αντικριστό αριστερό κέρας του εχθρικού στρατού, το μέτωπο του εχθρού πλευροκοπούνταν αυτόματα και τότε η μάχη είχε κριθεί. Ο Επαμεινώνδας είχε τη μεγαλειώδη όσο και απλή σκέψη να ενισχύσει το αριστερό κέρας, εμβαθύνοντάς το σαν μια σφήνα. Έτσι όμως αναγκάσθηκε να κοντύνει το δεξί κέρας και να το εκθέσει στον κίνδυνο της υπερφαλάγγισης. Γι’ αυτό κάλυψε τα πλευρά του δεξιού κέρατος με ιππικό: τώρα το αριστερό κέρας μπορούσε να προωθηθεί με ολόκληρη τη δύναμη κρούσης του, «σαν μια τριήρης που διεμβολίζει την αντίπαλή της» (σύμφωνα με μια πετυχημένη σύγκριση που έκανε ο Ξενοφών). Ο χαρακτηρισμός «λοξή φάλαγγα» είναι κάπως παραπλανητικός, γιατί και ο παραδοσιακός σχηματισμός ήταν λοξός, αφού πάντοτε προωθούνταν το δεξί κέρας αλλά η φάλαγγα του Επαμεινώνδα, εξαιτίας του άνισου βάθους της διάταξής της, ήταν ακόμα λοξότερη. Το βασικό όμως ήταν ότι στη φάλαγγα του Επαμεινώνδα είχε γίνει αντιμετάθεση των κέντρων βάρους: γι’ αυτό πολλοί προτιμούν να τη λένε «αντεστραμμένη φάλαγγα». Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι η επιτυχία αυτής της έξυπνης ιδέας βασιζόταν στο στοιχείο του αιφνιδιασμού και γι’ αυτό μπορούσε να τελεσφορήσει μόνο μια φορά· αλλά έπειτα από εννιά χρόνια η επιτυχία επαναλήφθηκε και στη Μαντίνεια.

 

Η νίκη των Θηβαίων στα Λεύκτρα σήμανε όχι μόνο την ανεξαρτησία τους αλλά και την κυριαρχία τους στον ελλληνικό χώρο.Ο Επαμεινώνδας μαζί με τον Πελοπίδα εξελίχθηκαν σε πρωτεργάτες αυτής της πολιτικής.

Τα επόμενα χρόνια θα γίνει μια συνεχή προσπάθεια για να μειωθεί ακόμα περισσότερο η δύναμη της Σπάρτης.Ο Επαμεινώνδας θα ηγηθεί εκστρατειών που θα έχουν ως αποτέλεσμα την απελευθέρωση της Μεσσήνης και εντέλει, συντέλεσαν την παρακμή της σπαρτιατικής δύναμης (370, 369, 367 π.Χ.).

Οι εξελίξεις αυτές έφεραν αντιδράσεις,ο Επαμεινώνδας μαζί με άλλους Βοιωτάρχες οδηγήθηκε σε μια  περίεργη δίκη στην πολη του η οποία όμως δεν είχε καμία επίπτωση.

Το 362 π.Χ, ύστερα από τρεις αποτυχημένες προσπάθειες, οι Θηβαίοι κατευθύνονταν προς την Πελοπόννησο, αποφασισμένοι να φέρουν εις πέρας την αποστολή τους.Ήταν ή όλα ή τίποτα για τον Επαμεινώνδα, που παράλληλα με την Σπάρτη, είχε να αντιμετωπίσει και εσωτερικούς εχθρούς που εποφθαλμιούσαν τη θέση του. Εναντίον της Θήβας τάχθηκε μέχρι και η Αθήνα που είχε θορυβηθεί από την ισχυροποίηση της Θήβας.

Η μέρα ήταν 4 Ιουλίου του 362 π.Χ.Ο Επαμεινώνδας θα προσπαθήσει να αιφνιδιάσει τους αντιπάλους του,διατάζοντας του να αποθέσουν τα όπλα τους δήθεν για να ξεκουραστούν.Ο συνασπισμός των Πελοποννήσιων θα το εκλάβει αυτό ως αναβολή της μάχης.Γρήγορα και αποφασιστικά όμως θα δοθεί το σύνθημα της θηβαϊκής επίθεσης και πάλι σε λοξή φάλαγγα,ενώ οι αντίπαλοι παρατάχθηκαν με τον παραδοσιακό τρόπο, που είχε ήδη αποδειχθεί αναποτελεσματικός σε προηγούμενες μάχες. Οι Θηβαίοι υπερτερούσαν απ’ την αρχή της μάχης μέχρι και το τέλος. Όμως, η νίκη  τους δεν ήταν ο θρίαμβος που περίμεναν. Ο Επαμεινώνδας πολεμούσε στην πρώτη γραμμή και τραυματίστηκε θανάσιμα και υπέκυψε στο ίδιο πεδίο μάχης όπου 23 χρόνια πριν είχε σώσει τη ζωή του Πελοπίδα

Ο Επαμεινώνδας απεβίωσε άκληρος. Σύμφωνα με την παράδοση δεν είχε μετανιώσει γι’ αυτό, καθώς είχε αφήσει πίσω του «δύο αθάνατες κόρες, τους θριάμβους στα Λεύκτρα και την Μαντινεία» (Διόδωρος 15.87.6).

Αυτό που καθιστά σπουδαίο τον Επαμεινώνδα είναι ότι συνέβαλε τα μέγιστα στη βραχύβια θηβαϊκή Ηγεμονία  που άλλαξε ριζικά τις ισορροπίες δυνάμεων στην αρχαία Ελλάδα. Οι προσπάθειες όμως των Θηβαίων να εδραιώσουν την ηγετική τους θέση δεν έγιναν αποδεκτές ούτε από τους συμμάχους τους, ούτε από τους υπόλοιπους Έλληνες. Με μια πιο ευρεία ματιά η άνοδος της Θήβας έφερε  την αποδυνάμωση της Σπάρτης,κάνοντας ευκολότερο το έργο των Μακεδόνων που λίγα χρόνια αργότερα θα γίνουν οι νέοι κυρίαρχοι του ελληνικού χώρου.