Η ΜΑΧΗ Κ Ι Λ Κ Ι Σ-Λ Α Χ Α Ν Α: Νίκη με βαρύ τίμημα

Η πιο αιματηρή μάχη του πολέμου που σφράγισε την τύχη της Μακεδονίας υπέρ της Ελλάδας

Οι τρεις πρώτες μέρες του νέου πολέμου, αυτή τη φορά ανάμεσα στους πρώην συμμάχους που είχαν πλέον μετατραπεί σε εχθρούς, από τις 19 έως τις 21 Ιουνίου 1913,θα αποδειχθούν καθοριστικές. Οι ελληνικές δυνάμεις, με πρωτόγνωρη επιθετικότητα και αδιάκοπη ορμή, θα επιτεθούν στις ισχυρά οχυρωμένες βουλγαρικές θέσεις της γραμμής Κιλκίς – Λαχανά, επιχειρώντας να σπάσουν μία από τις σημαντικότερες αμυντικές τοποθεσίες του εχθρού.

Οι μάχες υπήρξαν εξαιρετικά σκληρές. Οι στρατιώτες, τις περισσότερες φορές ακάλυπτοι απέναντι στα πυρά του πυροβολικού και των πολυβόλων, εξαπέλυαν συνεχείς εφόδους πάνω στα γυμνά υψώματα και τα χαρακώματα. Μέσα σε καπνούς, φωτιά και μάχες σώμα με σώμα, ο ελληνικός στρατός συγκρούστηκε με τις βουλγαρικές δυνάμεις σε μια αναμέτρηση που έμελλε να κρίνει συνολικά την τύχη της Μακεδονίας.

Η μάχη του Λαχανά,λαική λιθογραφία

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

16 Ιουνίου 1913...Οι απρόκλητες βουλγαρικές επιθέσεις στο Παγγαίο, στη Νιγρίτα και στο Πολύκαστρο, η προώθηση βουλγαρικών δυνάμεων προς τις γέφυρες του Αξιού, και οι ανάλογες επιθέσεις στη Γευγελή εναντίον των Σέρβων, επισπεύδουν την επανέναρξη του πολέμου. Αυτή τη φορά, η Ελλάδα και η Σερβία στρέφονται από κοινού εναντίον της Βουλγαρίας.

Στην Αθήνα ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος ενημερώνει τη Βουλή και τις ξένες πρεσβείες για την κατάσταση. Τη νύχτα της 17ης Ιουνίου αιχμαλωτίζονται οι βουλγαρικές δυνάμεις που στάθμευαν στη Θεσσαλονίκη. Την επόμενη ημέρα φθάνει στην πόλη ο Αρχιστράτηγος και βασιλιάς πλέον, μετά τη δολοφονία του πατέρα του, Κωνσταντίνος Α΄, και καταστρώνει τα σχέδιά του.Το πρωινό της 19ης  Ιουνίου αρχίζει η τριήμερη μάχη Κιλκίς-Λαχανά που θα λήξει με μια μεγάλη και ίσως απρόσμενη νίκη των ελληνικών όπλων. Ο β΄ βαλκανικός πόλεμος αρχίζει...

 Ο ελληνικός στρατός έχει μπροστά του την περιοχή που οριοθετείται από τους ποταμούς Αξιό και Στρυμόνα, όπου εναλλάσσονται λόφοι και ανώμαλο έδαφος, δυσκολεύοντας ιδιαίτερα την κίνηση του πυροβολικού. Βασικός στόχος είναι το Κιλκίς και, σε απόσταση περίπου 35 χιλιομέτρων από αυτό, το χωριό Λαχανάς. Και οι δύο περιοχές κατέχονται από τον εχθρό και είναι ισχυρά οχυρωμένες.

 Απέναντί του βρισκόταν η 2η Βουλγαρική Στρατιά του στρατηγού Νικόλα Ιβάνωφ, με το μεγαλύτερο μέρος των δυνάμεών της στραμμένο προς το βουλγαροσερβικό μέτωπο. Η βουλγαρική διοίκηση εξακολουθούσε να υποτιμά τις δυνατότητες του ελληνικού στρατού, θεωρώντας ότι δεν θα μπορούσε να αναλάβει τόσο δυναμική και παρατεταμένη επίθεση. Η λανθασμένη αυτή εκτίμηση επρόκειτο να τους κοστίσει ακριβά.

Η στρατηγική που επιλέγεται για τη μάχη είναι εξαιρετικά τολμηρή και επικίνδυνη. Ο Κωνσταντίνος Α΄ αποφασίζει να ρίξει στη μάχη και τις οκτώ μεραρχίες, καθώς και την Ταξιαρχία Ιππικού, με σαφείς εντολές να εξαναγκάσουν τον εχθρό να εγκαταλείψει τις θέσεις του και να τον καταδιώξουν αδιάκοπα. Οι επιτυχίες στη Μακεδονία και την Ήπειρο έχουν γεμίσει τον Κωνσταντίνο με μεγάλη αυτοπεποίθηση. Δεν είναι πλέον ο διάδοχος του θρόνου, αλλά ο βασιλιάς της χώρας.Οι άνδρες του στρατεύματος διέθεταν ακράτητο επιθετικό πνεύμα και πολύ υψηλό ηθικό, στοιχεία που συχνά αντιστάθμιζαν τα τακτικά λάθη, τις αστοχίες και τα κενά του σχεδιασμού.

Από την πρώτη κιόλας ημέρα οι κινήσεις του ελληνικού στρατού ήταν διαρκώς προς τα εμπρός, με συνεχείς επιθέσεις και εφόδους, χωρίς ιδιαίτερο επιχειρησιακό βάθος και με περιορισμένες εφεδρείες.Ο επιθετικός αυτός τόνος μεταδιδόταν από τον ίδιο τον Κωνσταντίνος  προς τους αξιωματικούς και τους οπλίτες, και ήταν ακριβώς αυτή η αδιάκοπη επιθετικότητα που οδήγησε τελικά στη μεγάλη ελληνική νίκη.

Μέχρι το τέλος της πρώτης ημέρας οι Έλληνες είχαν προελάσει σημαντικά, συχνά «διά της λόγχης», εκδιώκοντας τις βουλγαρικές δυνάμεις από χωριά, υψώματα και χαρακώματα μπροστά από το Κιλκίς. Ωστόσο, η επιθετική αυτή προέλαση σε ακάλυπτους και εκτεθειμένους χώρους, κάτω από τα πυρά του εχθρού, είχε ως αποτέλεσμα  μεγάλες απώλειες.

Τη δεύτερη μέρα το σύνολο των ελληνικών μεραρχιών είχε συγκεντρωθεί γύρω από την πόλη. Οι Βούλγαροι υποχώρησαν στη δεύτερη αμυντική τους τοποθεσία. Είχαν οργανώσει μπροστά από το Κιλκίς ένα εκτεταμένο σύστημα οχυρώσεων και χαρακωμάτων με μεγάλο βάθος. Οι στρατιώτες μπορούσαν να προστατεύονται μέσα στα ορύγματα, ενώ από τα πυροβολεία έβαλλαν εναντίον των επιτιθέμενων.

Η κατά μέτωπο επίθεση ήταν βέβαιο ότι θα κόστιζε πολλές ζωές, με αβέβαιο αποτέλεσμα και σοβαρό κίνδυνο καθήλωσης των ελληνικών δυνάμεων. Για να αποφευχθεί αυτό, το Γενικό Επιτελείο σχεδίασε νυχτερινή πλευρική επίθεση, που θα αιφνιδίαζε τους Βούλγαρους και θα τους ανάγκαζε να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους.

Τα ξημερώματα της 21ης Ιουνίου ξέσπασαν άγριες μάχες μέσα στα χαρακώματα. Οι συγκρούσεις σώμα με σώμα, πολλές φορές με τη λόγχη, μαίνονταν μέχρι τις 10 το πρωί. Όλες οι ελληνικές δυνάμεις, με πρωτοφανή ορμή και αποφασιστικότητα, ανάγκασαν τελικά τους Βούλγαρους να υποχωρήσουν προς τη Δοϊράνη και τον Στρυμόνα.

Ο Κωνσταντίνος διέταξε καταδίωξη του εχθρού μέχρις εσχάτων. Οι Έλληνες στρατιώτες, παρά την εξάντληση από την πολύωρη μάχη, συνέχισαν να καταδιώκουν τους Βούλγαρους στα υψώματα πέρα από το Κιλκίς.

Στον τομέα του Λαχανά, μέχρι το μεσημέρι της 21ης Ιουνίου επικρατούσε σχετική στασιμότητα, με τις ελληνικές δυνάμεις να αποκρούουν τις βουλγαρικές αντεπιθέσεις και να παραμένουν καθηλωμένες μπροστά στις ισχυρά οργανωμένες εχθρικές θέσεις. Είχε όμως ήδη διαδοθεί σε όλα τα τμήματα η είδηση της κατάληψης του Κιλκίς, γεγονός που ανέβασε σημαντικά το ηθικό των Ελλήνων στρατιωτών και ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την αποφασιστικότητά τους.

Από τις 3 το μεσημέρι και μετά εκδηλώθηκε  συντονισμένη ελληνική επίθεση.Δράση ανέλαβε το θρυλικό 1/38 Σύνταγμα Ευζώνων υπό τον συνταγματάρχη Διονύσιο Παπαδόπουλο ανέλαβε την κύρια  εναντίον του ισχυρά οχυρωμένου λόφου του Λαχανά. Στην πρώτη γραμμή βρισκόταν το 9ο Τάγμα Ευζώνων του ταγματάρχη Ιωάννη Βελισσαρίου,του αξιωματικού που βάδιζε  μπροστά από τους άνδρες του, μέσα στον κίνδυνο και τη φωτιά της μάχης.

Μετά σύντομη αλλά σφοδρή προπαρασκευή του ελληνικού πυροβολικού, οι Εύζωνοι κινήθηκαν γρήγορα προς τα βουλγαρικά χαρακώματα, φτάνοντας σε απόσταση εφόδου. Την ώρα που τα εχθρικά πυρά άρχισαν να εξασθενούν, ο Βελισσαρίου διέταξε τη μεγάλη έφοδο. Το σάλπισμα «Εμπρός διά της λόγχης» αντήχησε σε ολόκληρο το πεδίο της μάχης και αμέσως οι Εύζωνοι ξεχύθηκαν προς τις εχθρικές θέσεις με αλαλαγμούς και προτεταμένες λόγχες.

Η εικόνα των επιτιθέμενων Ευζώνων, με εκατοντάδες λόγχες να αστράφτουν κάτω από τον ήλιο, προκαλούσε πανικό στους αμυνόμενους. Οι Εύζωνοι προχωρούσαν ασταμάτητα μέσα σε καπνούς, εκρήξεις και καταιγιστικά πυρά. Πριν ακόμη οι Έλληνες φτάσουν σε απόσταση λίγων δεκάδων μέτρων, οι πρώτοι Βούλγαροι άρχισαν να εγκαταλείπουν τα χαρακώματα και σύντομα η υποχώρηση μετατράπηκε σε φυγή.

Ο κύριος όγκος του εχθρικού στρατού κατάφερε τελικά να διαφύγει προς τα ανατολικά, περνώντας τον Στρυμόνα.

Η νίκη  πληρώθηκε ακριβά. Το 1/38 Σύνταγμα Ευζώνων υπέστη πολύ βαριές απώλειες κατά το τριήμερο της μάχης, με εκατοντάδες νεκρούς και τραυματίες. Ανάμεσα στους πεσόντες και τραυματίες βρίσκονταν πολλοί αξιωματικοί και σχεδόν ολόκληρη η ηγεσία ορισμένων λόχων, γεγονός που μαρτυρά τη σφοδρότητα της σύγκρουσης και το βαρύ τίμημα της ελληνικής νίκης.

Η μάχη του Κιλκίς-Λαχανά  η οποία άνοιξε τον δρόμο προς τον βορά  και διέλυσε τη φήμη του αήττητου βουλγαρικού στρατού, θεωρείται μια από τις φονικότερες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.Ήταν ένα αληθινό σφαγείο. Οι απώλειες του ελληνικού στρατού ανήλθαν συνολικά στους 8.828 νεκρούς και τραυματίες.  Μόνο στο Κιλκίς οι απώλειες ήταν 5.662 νεκροί και τραυματίες, ενώ στον Λαχανά 2.701. Οι Βούλγαροι είχαν  6.971 νεκρούς και 6.000 αιχμαλώτους. 

Μεγάλες ήταν οι απώλειες και σε αξιωματικούς. Χαρακτηριστικό είναι ότι προκλήθηκε οργανωτική κρίση στο στράτευμα. Η συνοχή όμως του στρατού διατηρήθηκε, καθώς επικράτησε ένας ιδιαίτερος φανατισμός και μια ισχυρή δυναμική για συνεχή προέλαση. Πράγματι, τις επόμενες ημέρες οι άνδρες συνέχιζαν, μέσα στον καύσωνα, να προχωρούν σε ορεινές διαβάσεις και περάσματα, ενώ οι αψιμαχίες και οι συγκρούσεις με τους Βουλγάρους συνεχίζονταν.Οι βαριές απώλειες οφείλονταν στο γεγονός ότι πολλές από τις επιθέσεις έγιναν κατά μέτωπο και σε ακάλυπτο έδαφος, υπό τα πυρά του βουλγαρικού πυροβολικού, το οποίο διέθετε υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και οργάνωσης, και εναντίον καλά προετοιμασμένων αμυντικών θέσεων.»

Έγινε πολύς λόγος για τη στρατηγική που ακολουθήθηκε κατά το καθοριστικό εκείνο τριήμερο του Ιουνίου.Η πραγματικότητα είναι ότι επρόκειτο για μια άνευ προηγουμένου επιθετική διάταξη, με περιορισμένες εφεδρείες και έντονη έμφαση στη συνεχή μετωπική επίθεση.Συνέπεια αυτής της τακτικής ήταν οι αιματηρές απώλειες, αλλά και η διαφυγή του βουλγαρικού στρατού, ο οποίος υπό προϋποθέσεις θα μπορούσε να είχε κυκλωθεί. Το αποτέλεσμα όμως της νίκης δικαίωσε τον βασιλιά-Αρχιστράτηγο. Η νίκη οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο πάθος, την αυτοθυσία και την υπέρβαση του εαυτού που επέδειξαν οι Έλληνες στρατιώτες και αξιωματικοί κατά τη διάρκεια της τριήμερης αναμέτρησης.