Η ΜΑΧΗ στα ΔΕΡΒΕΝΑΚΙΑ,β΄ μέρος

Το καλοκαίρι του 1822, ο Μαχμούτ Πασάς Δράμαλης κατέβηκε στην Πελοπόννησο με πολυάριθμο και καλά οργανωμένο στρατό, με σκοπό να καταπνίξει την Επανάσταση. Το γεγονός προκάλεσε μεγάλο πανικό σε όλους κυβέρνηση,καπεταναίους και απλό λαό.

Την κρίσιμη στιγμή ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ανέλαβε την ευθύνη της άμυνας κόντρα στις δυσκολίες και στην ίντριγκες της κυβέρνησης.Αφού συγκέντρωσε όσο στρατό μποόρεσε,εφάρμοσε την τακτική της "καμμένης γης",παγιδεύοντας την τουρκική στρατιά στα "Δερβενάκια". 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Διαβάστε το πρώτο μέρος...https://ellinoniroes.blogspot.com/2026/02/blog-post_28.html

Τα προβλήματα των Τούρκων

Η φρουρά στο κάστρο του Άργους άντεξε πάνω από δώδεκα ημέρες απασχολώντας τους Τούρκους και τη νύχτα της 23ης Ιουλίου έκανε ηρωική έξοδο. Τα μεγάλα προβλήματα όμως προέρχονταν από την έλλειψη τροφής για ανθρώπους και ζώα, αλλά και πόσιμου νερού, γεγονός που έφερε εκνευρισμό, κόπωση και τις πρώτες αρρώστιες στο τουρκικό στρατόπεδο. Άρχισαν διαφωνίες, αψιμαχίες και διαμαρτυρίες. Μάταια περίμεναν κάποια εφοδιοπομπή να φθάσει.Πιθανόν ο Χουρσίτ να μην ήθελε να βοηθήσει. Αλλά ακόμη κι αν έστελνε ενισχύσεις, αυτές θα γίνονταν στόχος επιθέσεων από τους οπλαρχηγούς της Ρούμελης. 

Ο Δράμαλης, με την είσοδό του στην Αργολίδα, είχε μπει στην παγίδα του Κολοκοτρώνη. Στις 25 Ιουλίου υποχρεώθηκε να διατάξει την επιστροφή στην Κόρινθο, όπου θα αναδιοργάνωνε τον στρατό του, περιμένοντας και την άφιξη του στόλου. Κατά την προέλασή του δεν είχε φροντίσει να τοποθετήσει φρουρές στα περάσματα, ώστε να εξασφαλίσει την υποχώρησή του.

Υπήρχαν μόνο τρεις στενές δίοδοι από το Άργος προς την Κόρινθο, η μία δυτικά προς το Σχοινοχώρι, η πιο σύντομη, η κεντρική των στενών των Δερβενακίων και η τρίτη, η ανατολική, από το Αγιονόρι. Τώρα πια, κυριευμένος από φόβο, αποφάσισε,προτού αρχίσει την υποχώρηση να παραπλανήσει τους Έλληνες, στέλνοντας τον Έλληνα γραμματέα του για να διαδώσει ότι δήθεν σκόπευε να επιτεθεί στην Τρίπολη.

Στα Δερβενάκια

Στη σύσκεψη των Ελλήνων οπλαρχηγών, ο Κολοκοτρώνης υποστήριξε ξεκάθαρα ότι ο Δράμαλης επιχειρούσε να τους εξαπατήσει. Δεν υπήρχε περίπτωση να συνεχίσει, με τους άνδρες του εξαντλημένους και μπροστά σε καλά φυλασσόμενες από τους Έλληνες διαβάσεις. Θα επέστρεφε στην Κόρινθο για να περιμένει ενίσχυση από τον Χουρσίτ.Οι πρόκριτοι διαφώνησαν με την εκτίμηση του Κολοκοτρώνη και ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης τον προσέβαλε ότι δήθεν ο Κολοκοτρώνης θυμήθηκε τις παλιές κλέφτικες συνήθειές του και θέλει πάλι να πάρει τα βουνά και να αποφύγει την μάχη.Τον Κολοκοτρώνη θα ακολουθήσουν ως το τέλος  ο Υψηλάντης,ο Παπαφλέσσας και ο Νικηταράς.

Το επόμενο  από τη σύσκεψη  πρωινό έφθασε η είδηση  ότι οι Τούρκοι επέστρεφαν στην Κόρινθο από τα Δερβενάκια.Τι ήταν όμως τα περίφημα "Δερβενάκια"; Επρόκειτο για τέσσερα στενά ορεινά περάσματα-διαβάσεις ή όπως   λεγόταν τότε κλεισούρες ή δερβένια μεταξύ Κορίνθου και αργολικής πεδιάδας που ήταν ενταγμένα σε ένα ευρύτερο οδικό δίκτυο και αποτελούσαν την κύρια οδό επικοινωνίας του Μοριά με την ηπειρωτική χώρα.Τα στενά αυτά περάσματα ήταν ιδανική ευκαιρία για να εγκλωβιστεί η ταλαιπωρημένη, σωματικά και ψυχικά, στρατιά του Δράμαλη.Οι μάχες θα δοθούν από τις 26 ως 28 Ιουλίου 1822, σε δύο από τα τέσσερα  ορεινά περάσματα.Στο κεντρικό και σε αυτό του Αγίου Σώστη.

Μεσημέρι 26ης Ιουλίου...Ζέστη πολλή και αναμονή... Οι άνδρες έχουν πάρει θέση στα Δερβενάκια.Ο Κολοκοτρώνης έχει τοποθετήσει τους περισσότερους δυτικά στην οχυρή θέση Χρυσοκουμαριές,ταμπουρωμένους πίσω από βράχους και θάμνους.Ορίζει τον Αντώνη Κολοκοτρώνη στα ανατολικά του βουνού στη θέση Παναγοράχη για να αποκρούσει τους εχθρούς που πιθανόν θελήσουν να διαφύγουν από κει.Ανατολικά υπάρχει το δεύτερο πέρασμα,το στενό του Αγίου Σώστη που οδηγεί στην ομώνυμη μονή που θα μείνει αφύλακτο και θα σταλεί δύναμη κατά την εξέλιξη της μάχης. Δυτικα υπάρχει ένα τρίτο πέρασμα που οδηγεί στον Άγιο Γεώργιο.Ο δαιμόνιος Κολοκοτρώνης διατάζει να βάλουν εδώ ζώα καλυμμένα με κάπες και φέσια, που από μακρινή απόσταση έδιναν την εντύπωση στρατεύματος.

 Πρώτοι θα υποδέχονταν την εμπροσθοφυλακή της τουρκικής στρατιάς οι οπλαρχηγοί Υψηλάντης, Παπαφλέσσας και Νικηταράς, τους οποίους εμπιστευόταν ότι θα έμεναν στο πλευρό του μέχρι τέλους. Τους άνδρες τους τοποθέτησε σε επίκαιρες θέσεις, σε λόφους γύρω από τα περάσματα, έτοιμους να χτυπήσουν,μόλις δινόταν το σύνθημα.

Ήταν περασμένο μεσημέρι όταν η εμπροσθοφυλακή του εχθρού έφθασε στη θέση Παλιόχανο, που φυλασσόταν από τους Έλληνες οπλαρχηγούς. Μπροστά προχωρούσαν οι Αλβανοί ιππείς, οι οποίοι αντιλήφθηκαν ότι ήταν παγιδευμένοι και ζήτησαν διαπραγματεύσεις: να τους επιτραπεί να επιστρέψουν στην Κόρινθο και από εκεί να φύγουν από τον Μοριά. Ο Κολοκοτρώνης είχε δώσει αυστηρές οδηγίες να μην αρχίσει αμέσως η επίθεση, αλλά να αφεθεί να συγκεντρωθεί μεγάλος όγκος στρατού μέσα στα στενά. Εκείνος θα έδινε το σύνθημα.Η ζέστη ήταν αφόρητη,ο ήλιος έκαιγε,αν η μάχη ξεκινούσε νωρίς, φοβόταν την κούραση των ανδρών του.

Η μάχη αρχίζει

Γύρω στις τέσσερις, μέσα στον εκνευρισμό και την ένταση, έπεσε η πρώτη τουφεκιά. Αμέσως άρχισε η μάχη. Οι άνδρες του Κολοκοτρώνη, λειτουργώντας ως ελεύθεροι σκοπευτές από τα υψώματα, αποδεκάτιζαν τη στρατιά του Δράμαλη.

Ο ίδιος ο Γέρος, ανεβασμένος σε ύψωμα με το κιάλι του, παρακολουθούσε τη σύγκρουση, δίνοντας συνεχώς οδηγίες για τακτικές κινήσεις, κάλυψη θέσεων και επιθέσεις. Διοικούσε ένα άτακτο στράτευμα, άπειρο και ευμετάβλητο στην ψυχολογία του, απρόβλεπτο στις αντιδράσεις του. Μια πιθανή απώλειά του ίδιου θα καταρράκωνε το ηθικό των ανδρών και θα έφερνε την ήττα, στερώντας παράλληλα τον Αγώνα από έναν ηγέτη απαραίτητο για το μέλλον. Γι’ αυτό συνήθιζε να εποπτεύει τη μάχη από ύψωμα, έχοντας συνολική εικόνα και έτοιμος ανά πάσα στιγμή να δώσει εντολές, πρακτική που ακολουθούσαν τότε και οι Ευρωπαίοι αξιωματικοί.

Άλλοι καπεταναίοι, όπως ο Πετρόμπεης στη σύσκεψη πριν από τη μάχη των Δερβενακίων, αλλά και ο Κανέλλος Δεληγιάννης στα Απομνημονεύματά του, συνηθισμένοι να πολεμούν χωρίς συγκεκριμένο σχέδιο, συχνά παρεξηγούσαν και μέμφονταν αυτή τη στάση του. Ο Κολοκοτρώνης, όμως, γνώριζε καλά τους ανθρώπους που είχε μαζί του, τι μπορούσαν να κάνουν και πώς θα αντιδρούσαν αν χανόταν ο αρχηγός.

                            Η εξέλιξη της μάχης

Για να καταλάβει κανείς τη στενότητα της διαδρομής, τη στιγμή που η εμπροσθοφυλακή αντίκριζε τους ταμπουρωμένους Έλληνες, το τέλος της παράταξης των Τούρκων μόλις είχε βγει από το Άργος. Οι Έλληνες είχαν καταλάβει τέτοια σημεία ώστε ο όγκος του τουρκικού στρατού να είναι άχρηστος. 

  Οι μάχες σώμα με σώμα άρχισαν μέσα στο στενό. Οι Τούρκοι ήταν πολλοί, είχαν περιθώρια να ανασυνταχθούν και να αντεπιτεθούν. Αιφνιδιάστηκαν όμως, τους κατέλαβε μεγάλος πανικός. Αυτό οφειλόταν και στην τοποθεσία, που ήταν άγνωστη και γεμάτη παγίδες, αλλά και στην ασαφή εικόνα που είχαν για τις θέσεις και τον αριθμό των Ελλήνων που τους επιτίθονταν. Οι περισσότεροι, για να ξεφύγουν, στράφηκαν ανατολικά προς την Παναγοράχη και προς τον Άγιο Σώστη και από εκεί προς την πεδιάδα της Κουρτέσας.

Οι ρεματιές τόσο στο Δερβενάκι όσο και στον Άγιο Σώστη γέμισαν στοιβαγμένους νεκρούς, τραυματίες και ζώα. Οι φονικές αυτές μάχες στα δύο αυτά περάσματα είχαν τρομακτικές απώλειες για τους Τούρκους.

Και ενώ συνέβαιναν αυτά με την εμπροσθοφυλακή και τα πρώτα τμήματα της στρατιάς, το κύριο σώμα του στρατού, για να αποφύγει την παγίδα, στράφηκε προς τον ανατολικότερο δρόμο, το στενό του Αγίου Σώστη, που ήταν πιο δύσβατο και δεν φυλασσόταν από τους Έλληνες. Ανενόχλητοι φαινόταν ότι θα μπορούσαν να διαφύγουν.

 Άμεσα ο Κολοκοτρώνης δίνει εντολές για αναδιάταξη των δυνάμεων και κατάληψη νέων θέσεων για να αποκλειστεί η διαφυγή των εχθρών. Ο Νικηταράς έφθασε στον Άγιο Σώστη και κατέλαβε το βόρειο μέρος του στενού, ο Υψηλάντης το νότιο, για να κτυπήσει τους Τούρκους αν έφευγαν από εκεί. Ο Παπαφλέσσας πήρε θέση δυτικά της Παναγοράχης. Περίπου 3.000 Έλληνες μαχητές ετοιμάζονταν να δώσουν την τελική μάχη με το βασικό τμήμα της στρατιάς του Δράμαλη, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν έφιπποι.

Χάρη στη γρήγορη αναδιάταξη των Ελλήνων, και αυτό το τμήμα δεν θα περάσει ατουφέκιστο. Η πορεία των Τούρκων θα γίνει μέσα σε πανικό, σε ιδιαίτερα δύσβατη περιοχή. Η συντονισμένη δράση των Ελλήνων οπλαρχηγών, και ιδιαίτερα του Νικηταρά,που ήταν ο μεγάλος πρωταγωνιστής,θα τους παγιδέψει. 

Ενώ η μεγάλη μέρα του Ιούλη τελείωνε,η σφαγή συνεχιζόταν. Πανικοβλημένοι Τούρκοι ποδοπατούσαν ο ένας τον άλλον, γκρεμίζονταν από τα βράχια άνθρωποι και ζώα, άλλοι παραδίνονταν δίνοντας τα όπλα τους στους διώκτες τους για να σωθούν. Όμως η αντάρα της μάχης ήταν τόσο μεγάλη που τίποτα δεν μπορούσε να σταματήσει την ορμή και το μένος των Ελλήνων.

Είχε πια νυχτώσει όταν σταμάτησαν οι συγκρούσεις. Φωτιές έκαιγαν,φωνές και βρισιές ακούγονταν, πιστολιές έπεφταν που επέτειναν τον τρόμο όσων είχαν επιζήσει και αναζητούσαν μέσα στο σκοτάδι δρόμο διαφυγής.

Σε 2.500 έως 3.000 νεκρούς και τραυματίες υπολογίζονται τα θύματα, ενώ τα λάφυρα που εγκαταλείφθηκαν στα δύο πεδία των μαχών ήταν πάρα πολλά.Ζώα, άλογα και καμήλες, φορτωμένα με όπλα και διάφορα υλικά, έπεσαν στα χέρια των Ελλήνων.

Η αυγή της 27ης Ιουλίου έδειξε καθαρά το μέγεθος της ελληνικής νίκης και την καταστροφή των Τούρκων. Οι λαγκαδιές και οι ρεματιές ήταν γεμάτες νεκρούς και σκοτωμένα ζώα. Το έδαφος ήταν σπαρμένο με τουφέκια, σπαθιά, πιστόλες, φυσεκλίκια και κάθε είδους πολεμικό υλικό. Πολλά άλογα και καμήλες είχαν μείνει φορτωμένα με εφόδια. Ανάμεσα στα όπλα βρίσκονταν σαμάρια, σημαίες,πολύτιμα αντικείμενα που είχαν εγκαταλειφθεί στη βιασύνη της φυγής. Όλα αυτά έγιναν  πολύτιμα λάφυρα στα χέρια των Ελλήνων και σημάδι της συντριβής του στρατού του Δράμαλη.

Η τελευταία καταδίωξη

Ο Δράμαλης  με τη φρουρά του και ένα ικανό σώμα στρατού,σε πολύ άσχημη κατάσταση του στρέφονται προς τη Γλυκεία, την Τίρυνθα, για να στρατοπεδεύσουν. Ξημερώματα της 28ης Ιουλίου αποφασίζει αποφασίζει να κινηθεί  ανατολικότερα από τον δρόμο του Αγιονορίου και από εκεί διά μέσου της Κλένιας να καταφύγει στην Κόρινθο.

Η αντίδραση του Κολοκοτρώνη, παρά την κούραση και τη χαρά της νίκης, ήταν άμεση. Δίνει νέες οδηγίες, τοποθετώντας τον Νικηταρά και τον Νικήτα Φλέσσα στο Αγιονόρι, ώστε να αποκλειστεί κάθε δίοδος των εχθρών προς την Κόρινθο. Ακολουθεί ένα παιχνίδι τακτικής. Προς στιγμήν οι Τούρκοι νομίζουν ότι ο δρόμος είναι ελεύθερος προς την Κόρινθο, όμως περικυκλώνονται από τις δυνάμεις των δύο οπλαρχηγών και επαναλαμβάνεται το ίδιο σκηνικό με αυτό της προηγούμενης μέρας. Οι Τούρκοι, μέσα σε πλήρη σύγχυση και πανικό, ψάχνουν τρόπο να ξεφύγουν από τη νέα παγίδα. Χαρακτηριστικό είναι ότι στην καταδίωξή τους συμμετείχαν ακόμη και γέροι και γυναίκες του Αγιονορίου, ρίχνοντας πέτρες και ξύλα εναντίον τους. 

Ο Δράμαλης, σε πολύ άσχημη κατάσταση, και αφού είχε χάσει άλλους 600 άνδρες, κατάφερε να ξεφύγει και να φτάσει τελικά στην Κόρινθο. Είχε χάσει ένα σημαντικό μέρος της στρατιάς του και σχεδόν όλο το πολεμικό υλικό. Δεν ήταν η ήττα αυτή καθαυτή τόσο μεγάλη, όσο ο τρόπος που έγινε, ο αιφνιδιασμός και η επίθεση μέσα σε στενά και περάσματα που στοίχειωσαν τους επιζώντες. Στα μάτια τους ο Μοριάς ήταν ένας τόπος με βουνά και κλεισούρες, απάτητος, που δεν ήταν δυνατόν να κατακτηθεί.

Η περιπέτεια για τον Δράμαλη και τη στρατιά του δεν τελειώνει εδώ. Ο Κολοκοτρώνης προσπαθεί να συνεφέρει τους Έλληνες από το μεθύσι της νίκης και την άγρα των λαφύρων και οργανώνει τον αποκλεισμό του Δράμαλη τώρα στην Κόρινθο. Ταλαιπωρημένοι, πεινασμένοι, χωρίς εφόδια, οι Τούρκοι είναι αποκλεισμένοι από κάθε βοήθεια. Στις 20 Αυγούστου γίνεται μια προσπάθεια να σπάσουν τον κλοιό, όμως αποτυγχάνει και αυτή.

Ο Δράμαλης θα πεθάνει, χτυπημένος από τον τύφο που θερίζει τους Τούρκους. Ο αντικαταστάτης του, Ερήπ Αχμέτ πασάς, αξιολογώντας την τραγική κατάσταση, διατάζει την αποχώρηση από τον Μοριά. Η περίφημη στρατιά που είχε ξεκινήσει γεμάτη αυτοπεποίθηση από τη Λάρισα διαλύθηκε και κατέληξε ένας συρφετός από άρρωστους, πεινασμένους και ταλαιπωρημένους στρατιώτες.

Η νίκη αυτή στα Δερβενάκια είναι η πιο σημαντική όλου του Αγώνα.Η επανάσταση διασώθηκε,το ηθικό όλων αναπτερώθηκε, τα λάφυρα ήτα πολλά και απαραίτητα για τη συνέχεια.Υπήρχε ένας αρχιτέκτονας και ένας πρωταγωνιστής: ο Κολοκοτρώνης και ο Νικηταράς. Ο Κολοκοτρώνης στάθηκε όρθιος όταν όλους τους είχε καταβάλει ο πανικός. Οργάνωσε και δημιούργησε στρατό, παρά τις μηχανορραφίες της κυβέρνησης που προσπαθούσαν να τον εμποδίσουν. Κατάλαβε το τέχνασμα του Δράμαλη και, παρόλο που κάποιοι δεν τον ακολούθησαν, έστησε την παγίδα με αριστοτεχνικό τρόπο.Μετα τα Δερβενάκια,ήταν ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης του Αγώνα.

Δίπλα στον «Γέρο του Μοριά» επιβάλλεται να αναφερθούμε και στον πρωταγωνιστή της μάχης, τον Νικηταρά, ο οποίος με ατελείωτο πάθος και ορμή καταδίωξε μέχρι και τον τελευταίο Τούρκο από τον Μοριά.

Ο πρωταγωνιστής της μάχης Νικηταράς κατακρημνίζει έναν Τούρκο από το άλογο