Μέγας Αλέξανδρος...Από τη Μακεδονία ως την άκρη του κόσμου,β΄ μέρος

Τριάντα χιλιάδες βήματα ασταμάτητα. Πρώτα προς τον βορρά, μέχρι τον Δούναβη, έπειτα νότια στην Κεντρική Ελλάδα και τέλος η μεγάλη εκστρατεία του 334 π.Χ. στην Ασία, από όπου ο Αλέξανδρος δεν επέστρεψε ποτέ ξανά στην Ευρώπη. Η πορεία αυτή δεν υπήρξε απλώς μια σειρά στρατιωτικών επιχειρήσεων, αλλά μια ιστορική διαδρομή που άλλαξε για πάντα τον τότε γνωστό κόσμο.

 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Αφορμές και αιτίες

Για κάθε πόλεμο υπάρχει μια αφορμή και μια βαθύτερη αιτία. Η πρώτη εντοπίζεται εύκολα, ενώ η δεύτερη ανιχνεύεται στη σκέψη και στη νοοτροπία εκείνων που αναλαμβάνουν τη δράση. Για τον Αλέξανδρο, αφορμή αποτέλεσε η εκδίκηση για τις καταστροφές που υπέστησαν οι ελληνικές πόλεις κατά τους Μηδικούς πολέμους. Η ουσιαστική αιτία, όμως, βρισκόταν στην εδραιωμένη άποψη του Φιλίππου Β΄, την οποία ενστερνίστηκε και ο γιος του, ότι οι Μακεδόνες διέθεταν σαφή στρατιωτική υπεροχή έναντι των «μαλθακών και δειλών» Περσών. Η ευκολία με την οποία επέστρεψαν οι 10.000μύριοι του Ξενοφώντα από τα βάθη της Ασίας και η εκστρατεία του βασιλιά της Σπάρτης του Αγήσιλαου τον έπειθαν γι΄αυτό. Η γρήγορη εξέλιξη της εκστρατείας και η κατάρρευση της Περσικής Αυτοκρατορίας, τουλάχιστον στα πρώτα στάδιά της, φάνηκε να επιβεβαιώνουν αυτές τις εκτιμήσεις.

Τίποτα βέβαια από αυτά δεν θα γινόταν αν δεν υπήρχε η περίσσεια τόλμη και η στρατιωτική ευφυΐα  του Αλέξανδρου αλλά και τα στρατηγικά λάθη των Περσών.Ο Αλέξανδρος καλλιέργησε συστηματικά την εικόνα του απελευθερωτή των ελληνικών πόλεων και του τιμωρού των Περσών, συνδέοντας συνειδητά την εκστρατεία του με τους μεγάλους αγώνες των ελληνικών πόλεων.

Το μεγάλο σχέδιο

 Αναμφίβολα Αλέξανδρος είχε από την αρχή την πρόθεση να κατακτήσει και να κυβερνήσει την υπάρχουσα περσική αυτοκρατορία και ακόμα περισσότερο,όχι μόνο περιοχές όπως το Πακιστάν που διοικούσαν κάποτε οι Πέρσες,αλλά και νέα εδάφη μέχρι τον "Ωκεανό" την απέραντη θάλασσα ή ποταμό που πίστευαν τότε ότι περιέβαλε τον ηπειρωτικό κόσμο.

Ο νεαρός Μακεδόνας βασιλιάς δήλωνε ότι ηγούνταν μιας πανελλήνιας εκστρατείας που θα έπαιρνε εκδίκηση για την εισβολή των Περσών στην Ελλάδα,την εποχή του Ξέρξη,πριν από ενάμισι αιώνα και ότι θα απελευθέρωνε τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας.Στην πραγματικότητα βέβαια πέρα από τους δικούς του Μακεδόνες,τα στρατεύματα που συμμετείχαν στην εκστρατεία ήταν λιγοστά.Η Κορινθιακή Συμμαχία απείχε πολύ από το να είναι  ένωση ίσων πόλεων, ήταν μια νέα ηγεμονία,μακεδονική τώρα, 

Η εδραίωση της εξουσίας

Αμέσως μετά την άνοδό του στον θρόνο, ο Αλέξανδρος βρέθηκε αντιμέτωπος με σοβαρά προβλήματα. Σε όλα τα σύνορα του βασιλείου του τα σύννεφα του πολέμου άρχισαν να συγκεντρώνονται, καθώς παλιοί εχθροί θέλησαν να αμφισβητήσουν και να υποτιμήσουν τον νεαρό βασιλιά. Ο Αλέξανδρος αντέδρασε άμεσα και αποφασιστικά: οργάνωσε εκστρατεία, διέσχισε τις πύλες του Αίμου, έφτασε μέχρι τον Δούναβη και στη συνέχεια κινήθηκε νοτιοδυτικά προς την Ιλλυρία. Εκεί αντιμετώπισε διαδοχικά Θράκες, Γέτες και Ιλλυριούς, τους οποίους και υπέταξε, εδραιώνοντας την κυριαρχία του στα βόρεια σύνορα.

Την ίδια περίοδο, οι ελληνικές πόλεις έκαναν μια τελευταία προσπάθεια να επανακτήσουν την αυτονομία τους. Ενθαρρύνθηκαν από το περσικό χρυσάφι του Δαρείου Γ΄, αλλά και από τις επιτυχίες Περσών και Ελλήνων μισθοφόρων εναντίον του Παρμενίωνα στην Ασία, ο οποίος είχε σταλεί ως προπομπός της μεγάλης εκστρατείας. Επιπλέον, διαδόθηκε η φήμη ότι ο Αλέξανδρος είχε σκοτωθεί στην Ιλλυρία. Υπό αυτές τις συνθήκες, οι ελληνικές πόλεις επιχείρησαν μια τελευταία προσπάθεια να ανακτήσουν την ανεξαρτησία τους.

Η τιμωρία της Θήβας και η ελληνική συμμαχία

Κανείς κυριολεκτικά,ούτε οι σύμβουλοί του,ούτε οι εχθροί του δεν είχαν ψυχολογήσει καλά τη συμπεριφορά και τον χαρακτήρα νεαρού βασιλιά. Η απάντηση του Αλεξάνδρου υπήρξε κεραυνοβόλα. Στρέφοντας τις δυνάμεις του εναντίον των εξεγερμένων Ελλήνων, επέβαλε σκληρή τιμωρία στη Θήβα, διατάσσοντας την ολοκληρωτική καταστροφή της και τον εξανδραποδισμό των κατοίκων της.Τα πάντα ισοπεδώθηκαν στη Βοιωτία,εκτός από το σπίτι του ποιητή Πίνδαρου.Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο,οι Έλληνες έπρεπε να συνταχθούν μαζί του ή τουλάχιστον να μην τεθούν εναντίον του. Το παράδειγμα αυτό λειτούργησε αποτρεπτικά. Οι Αθηναίοι αποδέχθηκαν τους όρους του Αλεξάνδρου, ενώ το Κοινό των Ελλήνων του ανέθεσε επίσημα την αρχηγία της εκστρατείας εναντίον των «βαρβάρων» της Ασίας.

Οικονομικοί παράγοντες

Την εκστρατεία δεν εμπόδιζε αλλά, αντίθετα, την πυροδοτούσε η δύσκολη οικονομική κατάσταση του μακεδονικού βασιλείου.Χρήματα είχαν δαπανηθεί πολλά για προηγούμενους πολέμους και για δωρεές. Αυτή η ανεπάρκεια πόρων συνιστούσε το πιο ισχυρό κίνητρο της νίκης.Ο περσικός χρυσός αποτέλεσε ισχυρό δέλεαρ τόσο για τον βασιλιά όσο και για τους επιτελείς του, ενισχύοντας την απόφαση για την έναρξη της μεγάλης εκστρατείας προς την Ανατολή.

Η περσική αυτοκρατορία

Τις παραμονές της επίθεσης του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η Περσική Αυτοκρατορία φαινόταν πολύ ισχυρή, όμως η πραγματικότητα ήταν πιο σύνθετη. Θα ήταν λάθος να θεωρηθεί ότι βρισκόταν σε παρακμή ή σε αποσύνθεση. Επρόκειτο για ένα τεράστιο και πλούσιο κράτος, το οποίο διοικούνταν μέσω των σατραπειών, γεγονός που καθιστούσε δύσκολη την αποτελεσματική διοίκησή του.

Οι τοπικοί διοικητές, οι σατράπες, συχνά δεν συνεργάζονταν μεταξύ τους και δεν υπάκουαν πάντα στον Μεγάλο Βασιλιά. Παρ’ όλα αυτά, οι φόροι εισπράττονταν κανονικά και τα βασιλικά ταμεία παρέμεναν γεμάτα. Μετά την αποτυχία των Μηδικών Πολέμων, οι διάδοχοι του Δαρείου Α΄ είχαν εγκαταλείψει τις βλέψεις τους προς την Ελλάδα. Ούτε οι επιδρομές των νομάδων της Κεντρικής Ασίας, ούτε οι στρατιωτικές παρεμβάσεις των ελληνικών πόλεων στη Μικρά Ασία, ούτε καν οι απείθαρχοι σατράπες μπορούσαν να απειλήσουν σοβαρά τη σταθερότητα και την ευημερία της αυτοκρατορίας.

Η πολυπολιτισμική Περσική Αυτοκρατορία διακρινόταν για την ανεκτικότητά της. Σεβόταν τους διαφορετικούς λαούς, επέτρεπε τη χρήση ποικίλων γλωσσών και ανεχόταν διαφορετικές θρησκείες.Όλα αυτά είχαν ένα και μόνο στόχο,να διατηρηθεί η συνοχή της.

 Το 336 π.Χ. στον περσικό θρόνο ανέβηκε ο Δαρείος Γ΄, ύστερα από έντονες δυναστικές διαμάχες, γεγονός που αποδυνάμωσε προσωρινά την κεντρική εξουσία.Οι Πέρσες υποτίμησαν τον Αλέξανδρο, θεωρώντας τον πολύ νέο και άπειρο για να αποτελέσει σοβαρή απειλή,αν και γνώριζαν ότι ετοίμαζε εκστρατεία.

Οι δυο αντίπαλοι,οι προπαρασκευές πριν τη μάχη

Ένα μαγιάτικο πρωινό του 334π.Χ. ο Αλέξανδρος με τον στρατό του περνά τον Ελλήσποντο.Στα μέσα του περάσματος θυσιάζει έναν ταύρο και προσφέρει χοές με ένα χρυσό κύπελλο στον Ποσειδώνα,όπως είχε κανει και ο Ξέρξης.Μόλις πατά το έδαφος,καρφώνει το δόρυ στο χώμα και αναφωνεί:"Δέχομαι από τους Θεούς την Ασία την δορυάλωτη,που κέρδισα με το δόρυ μου".

Η περιοχή της Φρυγίας, όπου βρισκόταν η Τροία, ήταν τόπος εμβληματικός για τους Έλληνες. Για τον Αλέξανδρο ήταν κάτι παραπάνω· ήταν η εκπλήρωση ενός παιδικού ονείρου, να διαβεί τους τόπους του μυθικού προγόνου του Αχιλλέα. Τα όποια πολεμικά του σχέδια έπαιρναν μικρή αναβολή, μέχρι να ολοκληρωθεί η τελετουργική επίσκεψη στους τάφους των ομηρικών ηρώων. Ο ίδιος στεφάνωσε τον τάφο του Αχιλλέα, ενώ ο Ηφαιστίων  εκείνον του Πατροκλου, και από το ιερό της Τροίας πήρε, σύμφωνα με την παράδοση, την ασπίδα του Αχιλλέα ως ιερό σύμβολο της εκστρατείας του.

Η δύναμη του στρατού του ήταν περίπου 40.000 πεζικάριοι και 5.000 ιππείς.Τον πυρήνα αποτελούσε η μακεδονική φάλαγγα.α Η  κορινθιακή συμμαχία είχε διαθέσει 160 τριήρεις.Το πιο σπουδαίο του όπλο ήταν το ιππικό των Μακεδόνων ευγενών.οι περίφημοι Εταίροι που έφεραν κράνος,θώρακα,ξίφος και σάρισσα. Τη δύναμη των πεζών,οργανωμένη σε φάλαγγες,συγκροτούσαν πέρα από τους Μακεδόνες και  μισθοφόροι και συμμαχικά στρατεύματα.Eπρόκειτο για ένα στράτευμα σχετικά μεγάλο αλλά δυσανάλογο σε σχέση με το έργο που θα έφερνε σε πέρας.Ίσως όμως ήταν αριθμητικά αυτό που έπρεπε προκειμένου να κινηθεί και να συντηρηθεί,να μη χάσει τη συνοχή του σε μια εχθρική χώρα.

Οι Μακεδόνες διέθεταν σημαντικές καινοτομίες τόσο στην τακτική όσο και στον οπλισμό, που τους έδιναν σαφές πλεονέκτημα απέναντι στους Πέρσες.Η άρτια οργάνωση,η αυστηρή πειθαρχία αντιστάθμιζαν το αριθμητικό μειονέκτημα έναντι των Περσών. Ο στρατός λειτουργούσε ως ένα ενιαίο και ευέλικτο σύνολο, όπου πεζικό και ιππικό συνεργάζονταν άψογα. Η μακεδονική φάλαγγα καθήλωνε τον αντίπαλο, ενώ το ιππικό των Εταίρων εξαπέλυε τα αποφασιστικά πλήγματα, διασπώντας τις εχθρικές γραμμές. Οι Μακεδόνες ήταν ευέλικτοι, κινούνταν γρήγορα και προσαρμόζονταν εύκολα στις συνθήκες της μάχης, σε αντίθεση με τον ανομοιογενή περσικό στρατό. Παράλληλα, η χρήση της σάρισσας, του μακριού δόρατος της φάλαγγας, καθώς και ο καλύτερος αμυντικός και επιθετικός εξοπλισμός έκανε τους Μακεδόνες πολύ πιο αποτελεσματικούς είτε στις μάχες σώμα με σώμα είτα και από απόσταση.Συγκριτικά με τον περσικό ήταν ποιοτικά ανώτερος,ετοιμοπόλεμος από τα προηγούμενα χρόνια,ενώ διέθετε και μια πλειάδα ικανότατων στρατηγών.

 Το πιο βασικό του πλεονέκτημα ήταν η μεγαλοφυΐα του αρχηγού του. Μπορεί στον πολιτικό και διοικητικό τομέα κάποιοι να αμφισβήτησαν τις ικανότητές του Αλέξανδρου, αλλά στον πόλεμο ήταν αξεπέραστος. Τόλμη και ανδρεία,γρήγορη σκέψη και υποτίμηση του κινδύνου,που ορισμένοι τις χαρακτήρισαν μανία και τρέλα, ενεργητικότητα, επιμονή και υπομονή σε κάθε δυσκολία, υπερβαίνοντας το ανθρώπινο μέτρο.Πάντα ο ίδιος μπροστά,ηγέτης,αυτός που ριχνόταν στη φωτιά της μάχης,αγνοώντας τον κίνδυνο ή τις συνέπειες μιας ήττας. Αυτές οι αρετές του, από μόνες τους, μπορούσαν  να εμπνεύσουν πλήθη ολόκληρα και να φέρουν τα πιο μεγάλα αποτελέσματα.

 Ήταν φορές πάλι που αυτά τα χαρακτηριστικά μπορούσαν να βάλουν σε κίνδυνο το στράτευμα ή να φέρουν κόπωση.Ορισμένοι είπαν δεν χρησιμοποιούσε όσο έπρεπε τη διπλωματία,προτιμώντας τα όπλα.Ωστόσο η ταχύτατη δράση του ήταν αυτή που αιφνιδίαζε τους αντιπάλους και έφερνε τη νίκη.

Μετά τη χαμένη ευκαιρία να εμποδίσουν τη διάβαση του Ελλησπόντου, οι Πέρσες υποτίμησαν τον Αλέξανδρο και δεν κινητοποίησαν έγκαιρα το σύνολο των δυνάμεών τους, θεωρώντας την εκστρατεία του περιορισμένης σημασίας. Αν και διέθεταν ισχυρό στόλο και αριθμητική υπεροχή στη θάλασσα, δεν εκμεταλλεύτηκαν αυτή την υπεροχή για να αποκόψουν τις γραμμές ανεφοδιασμού του μακεδονικού στρατού και να τον απομονώσουν στην Ασία. Επιπλέον, η έλλειψη ενιαίας και αποφασιστικής διοίκησης αποδυνάμωνε τη στρατηγική τους, καθώς οι σατράπες ενεργούσαν συχνά αυτόνομα, χωρίς συντονισμό και κοινό σχέδιο, γεγονός που διευκόλυνε τον Αλέξανδρο να αντιμετωπίζει τις περσικές δυνάμεις τμηματικά και να επιτυγχάνει διαδοχικές νίκες.

 Λίγο πριν από την εισβολή του Αλεξάνδρου, ο περσικός στρατός ήταν αριθμητικά μεγάλος, αλλά στερούνταν συνοχής και ενιαίας οργάνωσης. Το βασικό του πλεονέκτημα ήταν οι ανεξάντλητοι οικονομικοί πόροι για τη χρηματοδότησή του, καθώς και οι μεγάλες εφεδρείες που μπορούσαν να αναπληρώνουν τις όποιες απώλειες. Αποτελούνταν από στρατεύματα διαφορετικών λαών της αυτοκρατορίας και από πολλούς μισθοφόρους, κυρίως Έλληνες που ήταν σαφώς λιγότερο εξασκημένοι και έτοιμοι για μάχη σε σύγκριση με τους Μακεδόνες στρατιώτες, οι οποίοι πολεμούσαν μαζί για πολλά χρόνια.Ούτε ο συντονισμός ούτε η πειθαρχία ήταν εύκολο να υπάρχουν σε ένα τόσο μεγάλο και ετερόκλητο στράτευμα. Η εκπαίδευση και ο εξοπλισμός των μονάδων διέφεραν σημαντικά και δεν βρίσκονταν όλοι στο ίδιο επίπεδο, ενώ η απουσία σταθερής τακτικής και κοινού πολεμικού δόγματος μείωνε την αποτελεσματικότητά του.Σημαντικό είναι το ότι  η στρατιωτική οργάνωση των Περσών δεν είχε σχεδιαστεί για να αντιμετωπίσει μια εισβολή τόσο μεγάλης έκτασης, την οποία δεν περίμεναν, γεγονός που καθιστούσε τον στρατό ευάλωτο απέναντι σε έναν άρτια οργανωμένο και ετοιμοπόλεμο αντίπαλο, ο οποίος,όπως είδαμε, διέθετε καινοτομίες τόσο στις τακτικές όσο και στον οπλισμό του.

Ο Δαρείος Γ΄ επιχείρησε παρασκηνιακά να διασπάσει την, ούτως ή άλλως, εύθραυστη ελληνική συμμαχία, χωρίς όμως να επιτύχει ουσιαστικά αποτελέσματα, πέρα από την αποστασιοποίηση της Σπάρτης από την εκστρατεία του Αλεξάνδρου. Ανέθεσε την αντιμετώπιση του κινδύνου στους σατράπες της Δυτικής Μικράς Ασίας και έθεσε σε επιφυλακή τόσο τον φοινικικό στόλο όσο και το σώμα των περίπου 5.000 Ελλήνων μισθοφόρων που είχε συγκροτήσει ο Μέμνων ο Ρόδιος.

Στην τελική ευθεία πριν τη σύγκρουση 

Ποιες ήταν όμως οι άμεσες προτεραιότητες του Αλέξανδρου μόλις πάτησε το πόδι του στην Ασία; Γνωρίζοντας ότι υστερούσε ναυτικά έναντι των Περσών, στόχευε πρωτίστως στην κατάληψη όλων των δυτικών παραλίων της Μικράς Ασίας, ώστε να ελαχιστοποιήσει τον κίνδυνο αποκλεισμού του ανεφοδιασμού του από τη Μακεδονία, αλλά και να αποτρέψει την πρόκληση κάποιας, υποκινούμενης από τους Πέρσες, εξέγερσης στη Νότια Ελλάδα.Επιδίωκε άμεσα να συναντήσει τον εχθρό και να συγκρουστεί μαζί του σε ανοικτή μάχη, κάτι που αποτελούσε χαρακτηριστικό του ελληνικού τρόπου διεξαγωγής του πολέμου.Ήθελε γρήγορα μια επιτυχία που θα έδινε ώθηση στην εκστρατεία,δεν γνώριζε ακριβώς τις προετοιμασίες των Περσών, υπολόγιζε δεν είχαν ακόμη οργανωθεί πλήρως, ενώ, το κυριότερο, διέθετε λίγα χρήματα και σύντομα θα  πιεζόταν από την ανάγκη να εξασφαλίσει άμεσα την τροφοδοσία του στρατού του.

Ακριβώς το ίδιο φαίνεται πως επιθυμούσαν και οι Πέρσες σατράπες και στρατηγοί, οι οποίοι είχαν συγκεντρωθεί στην πόλη Ζέλεια, στους βορειοανατολικούς πρόποδες του όρους Ίδη, με σκοπό να αντιμετωπίσουν τους Έλληνες. Στόχος τους ήταν να τους περιορίσουν στα παράλια, αποκλείοντας το ενδεχόμενο να διεισδύσουν στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας. Ο στρατός που είχαν συγκεντρώσει υπερτερούσε του ελληνικού σε ιππικό, αλλά υστερούσε σε πεζικό, παρά την παρουσία Ελλήνων μισθοφόρων.

Μάταια ο Έλληνας στρατηγός Μέμνων, αρχηγός του σώματος των μισθοφόρων και γνώστης των δυνατοτήτων του ελληνικού στρατού, πρότεινε να οπισθοχωρήσουν, εφαρμόζοντας την τακτική της καμμένης γης. Με τον τρόπο αυτό θα δυσχέραιναν τον εφοδιασμό των Ελλήνων. Πρότεινε επίσης, μέσω του περσικού στόλου, να μεταφερθεί ο πόλεμος στην ίδια την Ελλάδα.

Οι Πέρσες σατράπες, και ιδιαίτερα εκείνος της Φρυγίας, της οποίας η περιοχή ουσιαστικά θα καταστρεφόταν, σε καμία περίπτωση δεν δέχονταν αυτές τις προτάσεις.Ήταν ένα ακόμα στρατηγικό λάθος τους,πιθανότατα αν άκουαν τον Μέμνονα θα  ανάγκαζαν τον Αλέξανδρο να γυρίσει πίσω.Εκείνη τις στιγμές όμως η σιγουριά τους και αντίστοιχα η υποτίμηση του Αλέξανδρου περίσσευαν στο μυαλό των Περσών.

Στην ευρύτερη περιοχή της Τρωάδας,εκεί όπου έγινε η πιο συναρπαστική μάχη του αρχαίου κόσμου, στον ποταμό Γρανικό, στα τέλη Μαΐου με αρχές Ιουνίου, οι δύο αντίπαλοι επρόκειτο να συγκρουστούν για πρώτη φορά...