Η Μεθοδολογία και η Διαχρονικότητα του Έργου του Θουκιδίδη,β΄μέρος

 

Μεθοδολογία του Θουκυδίδη

 

Ο θεμελιωτής της ιστορικής επιστήμης,ο ανεπανάληπτος και αρχετυπικός Θουκιδίδης. 

Αλήθεια, όχι μύθοι· έρευνα, όχι εντυπωσιασμός. Ο Θουκυδίδης στηρίζει τη μεθοδολογία του στη συστηματική διερεύνηση των γεγονότων, στον έλεγχο των πηγών και στην αποστασιοποίηση από παραδόσεις και φήμες. Αντιμετωπίζει την ιστορία ως πεδίο ορθολογικής ανάλυσης, όπου η ανθρώπινη φύση καθορίζει τη δράση και εξηγεί την επανάληψη παρόμοιων γεγονότων στον χρόνο. 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

  

•  Έρευνα, όχι εντυπώσεις, όχι φήμες (Ιστορία Α΄ 22)

...τὰ δὲ ἔργα τῶν πραχθέντων ἐν τῷ πολέμῳ οὐχ ὡς ἐδόκει μοι ἕκαστα γενέσθαι ἔγραψα, οὐδ’ ὡς ἤκουον παρὰ τῶν ἄλλων, ἀλλ’ οἷς τε αὐτὸς παρῆν καὶ παρὰ τῶν ἄλλων ὅσον δυνατὸν ἀκριβῶς ἐξετάσας περὶ ἑκάστου.

 

Ο Θουκυδίδης δηλώνει ξεκάθαρα ότι δεν καταγράφει γεγονότα ούτε με βάση προσωπικές εντυπώσεις ούτε με βάση ανεξέλεγκτες μαρτυρίες, αλλά ύστερα από αυτοψία και αυστηρό έλεγχο των πηγών.Το υλικό της ιστορίας του το συλλέγει ταξιδεύοντας σε διάφορους τόπους για να συναντήσει αυτόπτες μάρτυρες και πρωταγωνιστές που θα του ιστορήσουν τις μάχες,τις πολιορκίες,τους διαλόγους που ειπώθηκαν.Σχετική έρευνα κάνει και σε δημόσια αρχεία των εμπολέμων.

•  Η δυσκολία της ιστορικής αλήθειας (Ιστορία Α΄ 22)

 Χαλεπὸν γὰρ τὴν ἀλήθειαν εὑρεῖν,διὰ τὸ τοὺς παρόντας τοῖς ἔργοις οὐ ταὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν λέγειν.

Η ιστορική αλήθεια είναι δύσκολη, επειδή ακόμη και οι αυτόπτες μάρτυρες δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Ο ιστορικός πρέπει να φιλτράρει και να κρίνει.Όλα αυτά έχουν ένα και μόνο σκοπό,να φτάσει όσο εγγύτερα μπορεί στην ιστορική αλήθεια και να εκμηδενίσει τον κίνδυνο εσφαλμένης αντίληψης.

•   Κριτική στάση απέναντι στην παράδοση (Ιστορία Α΄ 20)

οἱ δὲ ἄνθρωποι τὰ ἀκοῇ παραδεδομένα ἀβασανίστως πιστεύουσιν.

Οι άνθρωποι τείνουν να πιστεύουν άκριτα όσα ακούν. Ο Θουκυδίδης απορρίπτει αυτή τη στάση και απαιτεί κριτική εξέταση της παράδοσης.

•  Απόρριψη της μυθοποίησης των παλαιών χρόνων (Ιστορία Α΄ 21)

οἱ γὰρ πρὸ ἐμοῦ τὰ μὲν παλαιὰ μυθώδη ἐκόσμησαν, τὰ δὲ νεώτερα ἀνεξέταστα ξυνέγραψαν.

Κατηγορεί τους προγενέστερους ιστορικούς ότι μυθοποίησαν το παρελθόν και κατέγραψαν τα νεότερα γεγονότα χωρίς έλεγχο. Ο ίδιος διαφοροποιείται συνειδητά.Εντύπωση προκαλεί το ότι συνειδητά δεν  κάνει καμιά αναφορά στη θέληση των Θεών.Ο Θουκιδίδης είναι ορθολογιστής.Δεν αναφέρεται σε θαύματα ούτε παραθέτει χρησμούς.Τον ενδιαφέρει η αντικειμενική αφήγηση μακριά από θεολογικές ή μυθολογικές αναφορές

•  Μεθοδολογία στις δημηγορίες (λόγους)(Ιστορία Α΄ 22)

 ὡς δ’ ἂν ἐδόκουν μοἕκαστοι περὶ τῶν αἰεὶ παρόντων τὰ δέοντα μάλιστα εἰπεῖν.

Ο Θουκυδίδης δεν αποδίδει τους λόγους λέξη προς λέξη, αλλά όπως θεωρεί ότι ταίριαζε να ειπωθούν, διατηρώντας το ουσιαστικό τους νόημα.

•   Πιστότητα στο γενικό νόημα των λόγων (Ιστορία Α΄ 22)

ἐρρήθη δ’ ἐγγυτάτω τῆς ξυμπάσης γνώμης τῶν ἀληθῶς λεχθέντων.

Παρότι οι λόγοι δεν είναι κατά λέξη, αποδίδουν όσο το δυνατόν πιστότερα τη γενική σκέψη όσων πραγματικά ειπώθηκαν.

•  Σκοπός του έργου (Ιστορία Α΄ 22)

 κτῆμα ἐς αἰεὶ, μᾶλλον ἢ ἀγώνισμα,ἐς τὸ παραχρῆμα ἀκούειν ξυνέγραψα.

Το έργο δεν γράφεται για πρόσκαιρη εντύπωση, αλλά για διαχρονική χρησιμότητα.

•   Η ιστορία ως γνώση για το μέλλον

ὅσοι βουλήσονται,τῶν τε γενομένων τὸ σαφὲς σκοπεῖν καὶ τῶν μελλόντων ποτὲ αὖθις κατὰ τὸ ἀνθρώπινον τοιούτων καὶ παραπλησίων ἔσεσθαι.

Η ιστορία είναι χρήσιμη επειδή η ανθρώπινη φύση δεν αλλάζει και παρόμοια γεγονότα θα επαναληφθούν.

•   Αναζήτηση του βαθύτερου αιτίου  (Ιστορία Α΄ 23)

 τὴν μὲν ἀληθεστάτην πρόφασι τὴν δὲ μάλιστα λεληθυῖα τὴν τῶν Ἀθηναίων αὔξησιν  καὶ φόβον παρέσχε τοῖς Λακεδαιμονίοις.

Ο Θουκυδίδης ξεπερνά και διακρίνει τις επιφανειακές αφορμές από τις πραγματικές αιτίες. Απορρίπτει και αφαιρεί τα επουσιώδη και τα αληθοφανή. Αποζητά τη βαθύτερη και σε μεγαλύτερο βάθος διερεύνηση των πραγμάτων.

Μετά τη συλλογή του υλικού ακολουθεί η επεξεργασία των δεδομένων του. Τα ταξινομεί, τα αντιπαραβάλλει με τις μαρτυρίες, τα ιεραρχεί και αφαιρεί ό,τι θεωρεί περιττό, προτού καταλήξει στην οριστική καταγραφή.

Όλη αυτή η επίπονη διαδικασία έχει έναν και μόνο στόχο: να τον προστατεύσει από την ιστορική πλάνη και τον υποκειμενισμό. Για να επιτευχθεί αυτό, η συγγραφή πρέπει να έχει χρονική απόσταση από τα γεγονότα. Η αποστασιοποίηση αυτή θα φέρει την αντικειμενικότητα και θα αφαιρέσει το «εγώ» από το έργο του, κάτι το οποίο ο ίδιος αγωνίζεται να επιτύχει. Αυτό, ωστόσο, δεν είναι εύκολο, καθώς ο ίδιος είχε λάβει μέρος στον πόλεμο, και μάλιστα ως στρατηγός· είχε τιμωρηθεί και εξοριστεί από την πόλη του, όχι και με τον πιο δίκαιο τρόπο.

Ο ιστορικός Θουκυδίδης "νικά" τον στρατηγό. Παραμένει στην καθαρή αφήγηση των γεγονότων: δεν κρίνει, δεν ερμηνεύει και δεν παρεμβάλλει προσωπικά συμπεράσματα. Η αφήγηση αυτή εξελίσσεται σε ευθεία γραμμή· οι πληροφορίες δίνονται είτε μέσα από επεξηγήσεις είτε μέσα από τους λόγους των πρωταγωνιστών. Τον ενδιαφέρει η αντικειμενική περιγραφή των γεγονότων, μένοντας στην ουσία και αδιαφορώντας για τις δευτερεύουσες λεπτομέρειες. 

Η ίδια η γλώσσα στην οποία γράφει ο Θουκυδίδης υπηρετεί τον βασικό σκοπό του ιστορικού να καταγράψει την πραγματική ιστορία, απαλλαγμένη από μύθους, συναισθηματικές υπερβολές και ρητορικούς στολισμούς. Ο λόγος του είναι πυκνός, αυστηρός και απαιτητικός, καθώς αποσκοπεί όχι να συγκινήσει ή να ευχαριστήσει τον αναγνώστη, αλλά να αποδώσει με ακρίβεια τα γεγονότα και τα βαθύτερα αίτιά τους.

 Αυτό επιτυγχάνεται με τη χρήση σύνθετης σύνταξης, μακροπερίοδων προτάσεων και σ μετοχών και απαρεμφάτων, που του επιτρέπουν να αποδώσει λεπτές νοηματικές αποχρώσεις και αιτιώδεις σχέσεις. Το λεξιλόγιό του είναι σε μεγάλο βαθμό αφηρημένο και εννοιολογικό, με λέξεις που εκφράζουν έννοιες όπως ο φόβος, το συμφέρον, η δύναμη και η ανάγκη, ενώ αποφεύγονται οι ποιητικές εικόνες και οι συναισθηματικοί χαρακτηρισμοί. Παράλληλα, η αυστηρή επιλογή των λέξεων και η αποφυγή περιττών επαναλήψεων καθιστούν τη γλώσσα του ακριβές εργαλείο ιστορικής ανάλυσης και όχι μέσο λογοτεχνικής επίδειξης.

 

Η διαχρονικότητα της σκέψης του Θουκυδίδη

 Διαχρονική αξία έχει όπως αντιλαμβάνεται κανείς η   ιστορική του μέθοδος. Η απαίτηση για έρευνα, διασταύρωση πηγών, κριτική σκέψη και αποφυγή της παραπληροφόρησης είναι εξαιρετικά σημαντική στη σημερινή εποχή της υπερπληροφόρησης και των ψευδών ειδήσεων. Ο Θουκυδίδης υπενθυμίζει ότι η αλήθεια απαιτεί κόπο, έλεγχο και πνευματική πειθαρχία.

Ο Θουκυδίδης, παρότι έγραψε πριν από 2.500 χρόνια, ιδίως από την εποχή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και μετά, θεωρείται εξαιρετικά επίκαιρος, ενώ το έργο του μελετάται και αναλύεται συστηματικά σε πολλούς επιστημονικούς κλάδους. Η επικαιρότητά του, ωστόσο, δεν οφείλεται μόνο στα συγκεκριμένα και αναμφίβολα πολύ σημαντικά ιστορικά γεγονότα που περιγράφει, ούτε αποκλειστικά σε αυτό στο οποίο συχνά επιμένουν οι περισσότεροι, δηλαδή στις εμφανείς αναλογίες που παρουσιάζει το έργο του με κάθε άλλη ιστορική εποχή. Αν διαβάσει κανείς μια οποιαδήποτε πολιτικοστρατιωτική είδηση οπουδήποτε στον κόσμο, μπορεί πράγματι να εντοπίσει μια ακριβή παραπομπή στο έργο του Θουκυδίδη.

Το ιστορικό γίγνεσθαι, όπως το προσδιορίζει ο ίδιος, ερμηνεύεται μέσα από ορισμένες βασικές λέξεις-κλειδιά, όπως ο φόβος, το δέος, η τιμή, το γόητρο, η πολεμική αρετή, το όφελος και το συμφέρον, αλλά και έννοιες όπως η τιμωρία, η εισβολή και η επιβολή της ισχύος. Στο έργο του συναντά κανείς πληθώρα περιπτώσεων όπου μικρές πόλεις υποφέρουν από την εισβολή και την καταπίεση ενός ισχυρού γείτονα και αναζητούν τη βοήθεια μιας μεγαλύτερης, συμμαχικής ή ουδέτερης δύναμης για την αποκατάσταση της τάξης.

Αναμφίβολα, οι παραλληλισμοί με τη σύγχρονη εποχή είναι πολλοί και συχνά εντυπωσιακοί. Θα ήταν όμως μέγα λάθος να περιοριστεί κανείς μόνο σε αυτούς. Όσοι μένουν αποκλειστικά σε τέτοιου είδους συγκρίσεις, άθελα ή ηθελημένα, καταλήγουν να δικαιώνουν την πολιτική της βίας του ισχυρού, επικαλούμενοι μάλιστα μια υποτιθέμενη «σύμφωνη γνώμη» του Θουκυδίδη. Ωστόσο, ο Θουκυδίδης δεν νομιμοποιεί την ισχύ, την αναλύει και την ερμηνεύει, αποκαλύπτοντας τους μηχανισμούς που τη διέπουν και τις συνέπειές της για τους ανθρώπους και τις πόλεις.                          

 Η μεγαλοσύνη του έργου του έγκειται στον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύει την ιστορία και την ανθρώπινη συμπεριφορά.Θεωρεί ότι η ανθρώπινη φύση παραμένει σταθερή στον χρόνο. Φόβος, συμφέρον, φιλοδοξία και επιδίωξη της δύναμης καθορίζουν τις πράξεις των ανθρώπων και των κρατών σε κάθε εποχή. Γι’ αυτό και τα γεγονότα που περιγράφει δεν αποτελούν απλώς παρελθόν, αλλά προσφέρουν πρότυπα κατανόησης και για το παρόν. Η άποψή του ότι παρόμοιες καταστάσεις θα επαναληφθούν «κατὰ τὸ ἀνθρώπινον» καθιστά το έργο του διαχρονικό.

Επιπλέον, η ανάλυσή του για τις σχέσεις ισχύος μεταξύ κρατών είναι εντυπωσιακά σύγχρονη. Η ερμηνεία του Πελοποννησιακού Πολέμου μέσα από τον φόβο της Σπάρτης απέναντι στην αυξανόμενη δύναμη της Αθήνας θυμίζει σύγχρονες διεθνείς εντάσεις, όπου η άνοδος μιας δύναμης προκαλεί ανασφάλεια σε μια άλλη. Για τον λόγο αυτό, το έργο του μελετάται ακόμη και σήμερα στις διεθνείς σχέσεις,στις στρατιωτικές σχολές και την πολιτική επιστήμη.

Ιδιαίτερα επίκαιρη είναι και η περιγραφή της ηθικής φθοράς που προκαλεί ο πόλεμος. Στα επεισόδια του λοιμού της Αθήνας και των εμφύλιων συγκρούσεων, ο Θουκυδίδης δείχνει πώς σε συνθήκες κρίσης καταρρέουν οι θεσμοί, διαστρεβλώνονται οι αξίες,μεταλλάσσονται οι χαρακτήρες, μέχρι που  αλλάζει και  η σημασία των λέξεων. Οι παρατηρήσεις αυτές βρίσκουν μεγάλες αντιστοιχίες σε σύγχρονες κοινωνικές και πολιτικές κρίσεις.

Το έργο του Θουκυδίδη  διαβάζεται και θα διαβάζεται, θα αναλύεται και θα ερμηνεύεται, γιατί στον πυρήνα του έχει τον άνθρωπο και τη φύση του, τα κίνητρα και τις επιλογές του μέσα σε ιδιαίτερα δύσκολες καταστάσεις, όπως ο πόλεμος, η σύγκρουση συμφερόντων και η άσκηση της εξουσίας.Γι’ αυτό και το έργο του παραμένει, όπως ο ίδιος το χαρακτήρισε, ένα αληθινό «κτῆμα ἐς αἰεί».