Διογένης ο Κυνικός 412π.Χ-323 π.Χ.

 

Ζούσε στην απόλυτη φτώχεια, περιφρονούσε τον πλούτο και τον κοινωνικό καθωσπρεπισμό,δεν υπολόγιζε την πολιτική εξουσία,επιζητούσε την πλήρη αυτάρκεια και ελευθερία του ανθρώπου από κάθε τεχνητή ανάγκη,πίστευε ότι μόνο έτσι μπορεί να επιτευχθεί η αληθινή αρετή.

 γράφει  ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Ένας εντελώς ιδιόμορφος,ιδιαίτερος,εντελώς αντισυμβατικός,αντικομφορμιστής σύμφωνα με τα μέτρα της δικής μας εποχής φιλόσοφος ήταν ο Διογένης ο λεγόμενος Κυνικός.Ήταν ο άνθρωπος όχι των λόγων και της θεωρίας αλλά της πράξης μέχρι το πιο εσχατολογικό σημείο που θα μπορούσε να διανοηθεί κάποιος.

 

Ο Διογένης ο Κυνικός υπήρξε μία από τις πιο ιδιόμορφες και ακραίες μορφές της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Εκπρόσωπος του κυνισμού, ξεχώρισε για τον ριζικά αντισυμβατικό τρόπο ζωής του και για την απόρριψη των κοινωνικών συμβάσεων. Σε αντίθεση με άλλους φιλοσόφους της εποχής του, δεν ανέπτυξε συστηματικό θεωρητικό έργο, αλλά εξέφρασε τη φιλοσοφία του κυρίως μέσα από τη στάση ζωής και τις πράξεις του. Για τον Διογένη, η φιλοσοφία δεν ήταν λόγος και θεωρία, αλλά πράξη που όφειλε να εφαρμόζεται με απόλυτη συνέπεια.

 

Γεννήθηκε στη Σινώπη του Πόντου το 412 π.Χ.. Ο πατέρας του ήταν χαράκτης νομισμάτων και, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, ο ίδιος ο Διογένης εξορίστηκε από την πατρίδα του λόγω υπόθεσης παραχάραξης νομισμάτων. Μετά την εξορία του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου ήρθε σε επαφή με τον Αντισθένης, μαθητή του Σωκράτη και βασικό εκπρόσωπο του κυνισμού.

 

Η σχέση του με τον Αντισθένη δεν υπήρξε αρχικά εύκολη. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Αντισθένης τον απωθούσε επανειλημμένα και κάποια στιγμή τον χτύπησε με ραβδί. Ο Διογένης, όμως, επέμεινε και φέρεται να του είπε ότι δεν υπάρχει ξύλο αρκετά σκληρό ώστε να τον απομακρύνει από τη φιλοσοφία. Τελικά, συνδέθηκε στενά με τη διδασκαλία του και την εξέφρασε με τον πιο ριζοσπαστικό τρόπο.

 

Η ζωή του Διογένη χαρακτηριζόταν από ακραία λιτότητα. Απέρριπτε κάθε μορφή πολυτέλειας, περιουσίας και κοινωνικής ευπρέπειας. Σύμφωνα με την παράδοση, ζούσε μέσα σε ένα πιθάρι, φορούσε κουρελιασμένα ρούχα και τρεφόταν με τον πιο απλό τρόπο. Με τη στάση αυτή ήθελε να δείξει ότι οι πραγματικές χαρές της ζωής είναι εκείνες που προσφέρει η φύση και ότι ο άνθρωπος μπορεί να είναι ευτυχισμένος χωρίς υλικά αγαθά. Ο ίδιος διακήρυσσε ότι η στάση απέναντι στην εξουσία πρέπει να είναι προσεκτική, όπως απέναντι στη φωτιά: ούτε πολύ κοντά, ώστε να καεί κανείς, ούτε πολύ μακριά, ώστε να παγώσει.

 

Χαρακτηριστική είναι και η συμβολική του συμπεριφορά να κυκλοφορεί στην πόλη κρατώντας αναμμένο φανάρι ακόμη και την ημέρα, λέγοντας ότι αναζητά έναν τίμιο άνθρωπο. Με αυτόν τον τρόπο καυτηρίαζε την υποκρισία και τη διαφθορά που, κατά τη γνώμη του, χαρακτήριζαν την κοινωνία.

 

Ιδιαίτερα ανατρεπτική ήταν και η στάση του απέναντι στην καταγωγή και την ταυτότητα. Όταν ερωτήθηκε για την πατρίδα του, απάντησε ότι είναι «κοσμοπολίτης», δηλαδή πολίτης ολόκληρου του κόσμου. Σε μια εποχή όπου η πόλη–κράτος και οι πρόγονοι αποτελούσαν βασικά στοιχεία της ταυτότητας του ανθρώπου, η δήλωση αυτή ήταν εξαιρετικά ριζοσπαστική.

 Η ονομασία «Κυνικός» συνδέεται τόσο με τον τρόπο ζωής όσο και με τη συμπεριφορά του Διογένη. Ο όρος προέρχεται από τη λέξη «κύων» (σκύλος) και χρησιμοποιήθηκε αρχικά υποτιμητικά από τους συγχρόνους του, επειδή ο Διογένης ο Κυνικός ζούσε δημόσια, περιφρονούσε τις κοινωνικές συμβάσεις και συμπεριφερόταν με τρόπο που θύμιζε την απλότητα και την αυτάρκεια του ζώου. Ο ίδιος αποδεχόταν τον χαρακτηρισμό, θεωρώντας ότι ο σκύλος ζει σύμφωνα με τη φύση, χωρίς περιττές ανάγκες και υποκρισία. Έτσι, ο κυνισμός δεν αποτέλεσε απλώς προσωνύμιο, αλλά βασικό στοιχείο της φιλοσοφικής του στάσης ζωής.

Οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τον Διογένη προέρχονται κυρίως από μεταγενέστερες αρχαίες πηγές, με σημαντικότερη τον Διογένης Λαέρτιος στο έργο του Βίοι Φιλοσόφων, καθώς και από τον Πλούταρχος. Οι πηγές αυτές διασώζουν σύντομα επεισόδια και συνομιλίες που, αν και έχουν ανεκδοτολογικό χαρακτήρα, αποτυπώνουν με σαφήνεια το φιλοσοφικό ήθος του Διογένη.

 

Ιδιαίτερα γνωστή είναι η αντιπαράθεσή του με τον Πλάτωνα. Όταν ο Πλάτων όρισε τον άνθρωπο ως «ζώον δίπουν άπτερον», ο Διογένης, σύμφωνα με την παράδοση, παρουσίασε έναν μαδημένο κόκορα λέγοντας ειρωνικά ότι αυτός είναι ο άνθρωπος του Πλάτωνα. Το επεισόδιο αυτό εκφράζει την αντίθεσή του προς τη θεωρητική φιλοσοφία και την έμφαση που έδινε στην εμπειρική πραγματικότητα.

 

Η πιο γνωστή συνομιλία του Διογένη είναι εκείνη με τον  Μέγα Αλέξανδρο, η οποία τοποθετείται στην Κόρινθο. Όταν ο Μακεδόνας βασιλιάς τον ρώτησε αν επιθυμούσε κάτι, ο Διογένης απάντησε «μη μου σκιάζεις τον ήλιο». Με τη φράση αυτή εξέφρασε την πλήρη ανεξαρτησία του από κάθε μορφή εξουσίας και υλικής προσφοράς. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Αλέξανδρος θαύμασε τη στάση του, αναγνωρίζοντας την εσωτερική του ελευθερία.

 

Συνολικά, ο Διογένης ο Κυνικός υπήρξε φιλόσοφος που δίδαξε όχι με θεωρίες και κείμενα, αλλά με τη ζωή του. Η ακραία λιτότητα, η απόρριψη της εξουσίας και η προσήλωση στην αυτάρκεια τον καθιστούν μία μοναδική μορφή της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Παρότι η στάση του φαινόταν υπερβολική ακόμη και στους συγχρόνους του, το μήνυμά του για την ελευθερία και την αλήθεια παραμένει διαχρονικό.