Κ Υ Π Ρ Ο Σ 1974,η πρώτη ημέρα της τουρκικής εισβολής

 

Οι προετοιμασίες των Τούρκων κορυφώνονται στις 19 Ιουλίου, όταν ολοκληρώνεται η επιβίβαση των μονάδων στα αποβατικά σκάφη και η νηοπομπή είναι έτοιμη για απόπλου. Αποτελείται από 20 αποβατικά και αρματαγωγά, συνοδευόμενα από πέντε αντιτορπιλικά, τα οποία θα μετέφεραν αρχικά 3.200 άνδρες και άρματα μάχης.

 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Η νηοπομπή ξεκινά στις 17.00 το απόγευμα από το λιμάνι της Μερσίνα κάτω από τις ιαχές χιλιάδων Τούρκων που είναι συγκεντρωμένοι στην προβλήτα.Η είδηση κάνει το γύρο του κόσμου μέσα από τις ανταποκρίσεις διεθνών πρακτορείων, ιδίως του  BBC. H αντίδραση της Αθήνας είναι η ίδια,αδιαφορία και εκτίμηση  περί ασκήσεων του  τουρκικού στόλου...Ο διοικητής της Εθνοφρουράς Μιχάλης Γιαννίτσης που είχε διοριστεί από τον Ιωαννίδη, θα επιχειρήσει να κάνει μια ασυντόνιστη και περιορισμένης έκτασης επιστράτευση. Κινητοποίηση υπάρχει στον ναύσταθμο Σαλαμίνας με τον απόπλου τριών υποβρυχίων,ενώ σχετική ετοιμότητα στην Ελληνική Αεροπορία. 

Η τουρκική νηοπομπή εντοπίζεται από ραντάρ στο ακρωτήρι του Αγίου Ανδρέα.Οι Τούρκοι ακολουθούν δυο διαδρομές: η πρώτη παραπλανητική με έξι εμπορικά πλοία με νοτιοανατολική κατεύθυνση προς Αμμόχωστο και η δεύτερη η εκστρατευτική νοτιοδυτικά προς την Κερύνεια.Για τον προσανατολισμό της αποστολής έχουν ανάψει μεγάλες φωτιές στον Πενταδάχτυλο.

Από τις 02:00 είναι ξεκάθαρο ότι οι Τούρκοι είναι έτοιμοι να πατήσουν το πόδι τους στο νησί.Ο διοικητής της Εθνοφρουράς ταξίαρχος Μιχάλης Γιαννίτσης αντί να θέσει άμεσα σε εφαρμογή το σχέδιο άμυνας,ζητά οδηγίες από το Αρχηγείο Ενόπλων Δυνάμεων που επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο: «Πρόκειται περί γυμνασίων».

Στην Κερύνεια υπήρχαν λίγες ελληνικές δυνάμεις,καθώς το μεγαλύτερο μέρος των τριών μοιρών καταδρομών ήταν στη Λευκωσία για την ενίσχυση του πραξικοπήματος κατά του Μακάριου.Από τις 5.00 τα ξημερώματα αρχίζουν οι προσβολές  στρατιωτικών στόχων στην ευρύτερη περιοχή της Κερύνειας από την τουρκική αεροπορία.Στην πρωτεύουσα προσβάλλεται το ΓΕΕΦ και το στρατόπεδο της ΕΛΔΥΚ που παθαίνει μεγάλες καταστροφές.  Ευτυχώς όμως ο διοικητής του  είχε την πρόνοια από τη νύχτα να διατάξει διασπορά των δυνάμεων,αντίθετα άλλες δυνάμεις στη Λευκωσία είχαν απώλειες από τους βομβαρδισμούς.Την ίδια πρόνοια με τον διοικητή της ΕΛΔΥΚ έδειξε και ο διοικητής της Μοίρας Πεδινού Πυροβολικού Δημήτριος Γκότσης που πήρε θέση στην περιοχή του αεροδρομίου και ξεκίνησε βολές.

Ο στόχος των Τούρκων και οι αλεξιπτωτιστές 

Ο στόχος των Τούρκων με την απόβαση στο Πενταμίλι της Κερύνειας στις 20 Ιουλίου 1974 ήταν να δημιουργήσουν προγεφύρωμα με ασφαλή διάδρομο επικοινωνίας από τη βόρεια ακτή μέχρι τον μεγάλο τουρκοκυπριακό θύλακα της Λευκωσίας – Κιόνελι (ή "Γκιόντελι" στα τουρκικά).Περιλάμβανε τα χωριά: Κιόνελι,Ομορφίτα, Άγιος Παύλος,περιοχές εντός και γύρω της Λευκωσίας.Είχε ένοπλη παρουσία από τουρκοκυπριακές παραστρατιωτικές δυνάμεις (TMT),ήταν καλά οχυρωμένη, και δέσποζε της δυτικής εισόδου της πόλης.

 

Μετά τις πρώτες επιθέσεις αρχίζει η ρίψη αλεξιπτωτιστών στο νοτιοανατολικό τμήμα του θύλακα Λευκωσίας-Κιονέλι,στο χωριό Χαμίτ-Μάνδρες.Τα μεταγωγικά αεροπλάνα και ελικόπτερα πηγαινοέρχονται στην Τουρκία εντελώς ανενόχλητα. Τις πρώτες κρίσιμες ώρες δεν ρίχνεται εναντίον τους ούτε μια αντιαεροπορική βολή.Και ενώ πέφτουν οι αλεξιπτωτιστές και είναι ένας εύκολος στόχος για τα πυροβόλα η ΑΕΔ συστήνει «αυτοσυγκράτησις…».

Ως ακτή αποβίβασης επελέγη  η ακτή του Πενταμιλίου 5 μίλια δυτικά της Κερύνειας διότι απείχε περί τα 4 χμ. από το βόρειο άκρο του θύλακα Λευκωσίας-Αγίου Ιλαρίωνα κοντά στο τουρκοκυπριακό χωριό Τέμπλος.Έτσι θα ήταν δυνατή η συνένωση του προγεφυρώματος  με το θύλακο την πρώτη μέρα της απόβασης για να γίνει η προώθηση αρμάτων και πυροβολικού.

Η θυσία των δυο τορπιλακάτων 

Και ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, η νηοπομπή φτάνει στις ακτές της Κερύνειας με προπομπό τα πέντε αντιτορπιλικά.Στο ναυτικό σταθμό Κερύνειας ναυολοχούν δυο από τις πέντε συνολικά τορπιλάκατοι.Στις 5.45 βγαίνουν από τη βάση τους για να συναντήσουν τα εχθρικά πλοία,σε μια επιχείρηση που από την αρχή έχει λίγες πιθανότητες επιτυχίας και μόνο αν καταστεί δυνατό να υπάρξει αιφνιδιασμός του εχθρού. Δυστυχώς η καθυστέρηση και ο εντοπισμός τους με το πρώτο φως της μέρα από τα εχθρικά αεροπλάνα θα είναι μοιραίος για τα δυο πλοία και τα ηρωικά πληρώματα τους που θα είναι οι πρώτοι πεσόντες της τουρκικής εισβολής.

Η αποβίβαση των στρατευμάτων-επιστράτευση στην Κύπρο 

Το πρώτο κύμα απόβασης γίνεται στις 7.00  το πρωί της 20ής Ιουλίου στο Πενταμίλι, δυτικά της Κερύνειας.Πρώτοι βγαίνουν οι πεζοναύτες και στη συνέχεια πεζικάριοι χωρίς να συναντήσουν αντίσταση.Σύμφωνα με πληροφορίες τα πρώτα αυτά τουρκικά στρατιωτικά σώματα αποτελούνταν από Τούρκους πολίτες κουρδικής  και αραβικής καταγωγής.

 Και ενώ οι πρώτες μάχες μαίνονται,στη ΓΕΕΦ επικρατεί σύγχυση και αντί να ξεδιπλωθούν άμεσα τα σχέδια αντίδρασης ζητούνται εναγωνίως οδηγίες από την Αθήνα που κωλυσιεργεί, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να αμφισβητεί τα όσα μεταφέρονται από την Κύπρο για την ήδη εκδηλωθείσα τουρκική απόβαση. Η επίσημη κήρυξη του πολέμου και της επιστράτευσης γίνεται από τον Γιαννίτση στις 7 η ώρα ενώ από το ΑΕΔ ακόμα αργότερα μετά τις 8 και μισή το πρωί.Ακριβώς στις 8.00 το ΡΙΚ μεταδίδει το πρώτο πολεμικό ανακοινωθέν που δεν ομιλεί για απόβαση αλλά για βομβαρδισμούς,προφανώς για να μην πανικοβληθεί ο κόσμος.Η επιστράτευση είναι προβληματική και γίνεται  μέσα σε συνθήκες σύγχυσης και χάους.

 

 

Οι πρώτες προσπάθειες αναχαίτισης του εχθρού  

Η πρώτη προσπάθεια σοβαρής αντιμετώπισής τους θα γίνει από την 190 Μοίρα Αντιαρματικού Πυροβολικού,στην κίνηση της όμως προ το Πενταμίλι θα πέσει σε ενέδρα τουρκικού τμήματος που κάνει αναγνώριση και θα εξουδετερωθεί.Θα ακολουθήσει η γενναία δράση του 251 Τ.Π. με επικεφαλής τον αντισυνταγματάρχη Παύλο Κουρούπη με 300 άνδρες, χωρίς υποστήριξη πυροβολικού ή τεθωρακισμένων αντιστέκεται ηρωικά, προκαλώντας σημαντικές απώλειες στους Τούρκους. Ζητά  ενισχύσεις που δεν έρχονται ποτέ. Τελικά, όταν η κατάληψη της Κερύνειας είναι αναπόφευκτη, διατάζει σύμπτυξη του τάγματος.Νυχτερινή επίθεση κατά του προγεφυρώματος,αν και υπήρχε στα αμυντικά σχέδια ουσιαστικά δε θα γίνει ποτέ. λόγω ασυνεννοησίας και ελλιπούς προετοιμασίας των μονάδων.Γύρω στις 14.30 τη νύχτα της 21ης Ιουλίου, χωρίς την υποστήριξη πυροβολικού παρά το ότι στον Πενταδάχτυλο υπήρχε πυροβολαρχία ξεκίνησε μια αντεπίθεση που έλαβε τη μορφή μικρής προώθησης χωρίς αποτέλεσμα αφού λίγο αργότερα οι στρατιώτες επανήλθαν στους χώρους εξόρμησής τους.

Με πλήρως αιφνιδιασμένη αλλά και αποδιοργανωμένη την πραξικοπηματική ηγεσία της Εθνική Φρουράς τα όποια επιχειρησιακά σχέδια αντιμετώπισης τουρκικής απόβασης είναι στον αέρα.Τη δεδομένη στιγμή με την επιστράτευση να έχει κηρυχτεί με εγκληματική καθυστέρηση και χωρίς την υποστήριξη ναυτικών και αεροπορικών μέσων από την Ελλάδα η κατάσταση είναι δραματική.Από τη στιγμή που τα αποβατικά στρατεύματα διατήρησαν τις θέσεις του,η μάχη ουσιαστικά είχε κριθεί.Το σχέδιο άμυνας του νησιού,αν εφαρμόζονταν σωστά,κάτι που δεν έγινε λόγω του πραξιοπήματος, θα είχε σοβαρές πιθανότητες επιτυχίας.

Η πρώτη επίθεση της ΕΛΔΥΚ 

Ακολουθείται το σχέδιο άμεσης επέμβασης της δύναμης της ΕΛΔΥΚ κατά του κεντρικού θύλακα Λευκωσίας-Κιονέλι  υποστηριζόμενη με άρματα μάχης της Εθνοφρουράς.Η περιοχή πέρα από το ότι ήταν οχυρωμένη από τους Τουρκοκύπριους,ήταν επίπεδη,γεγονός που διευκόλυνε τους αμυνόμενους.Η ελληνική δύναμη παρακάμπτει το στρατόπεδο της ΤΟΥΡΔΥΚ που έχει εγκαταλειφθεί και προχωρεί γρήγορα προς το Κιονέλι υπό τα καταιγιστικά πυρά του εχθρού με πολυβόλα και όλμους.Η τουρκική αεροπορία,αν και θα μπορούσε,δεν έβαλε,αρχικά τουλάχιστον,εξάλλου δεν είχε αντίπαλο,αφού τα ελληνικά πολεμικά αεροπλάνα καθηλώθηκαν στην Κρήτη.

Στη διάρκεια της πορείας τους,κάποια άρματα παθαίνουν βλάβη.Οι Έλληνες στρατιώτες προχωρούν,φτάνοντας 4 χμ. πριν το Κιονέλι,στην πορεία τους συναντούν και   εξουδετερώνουν  αλεξιπτωτιστές που ακόμα πέφτουν από τον αέρα. Λίγο πριν την είσοδο στο χωριό η πορεία επιβραδύνεται λόγω φωτιάς που ξεσπά με κατεύθυνση προς τις ελληνικές δυνάμεις. Κι ενώ βάλλει και η τουρκική αεροπορία, αρκετοί  Έλληνες χωρίς τα τανκς που καθηλώνονται από τις οχυρώσεις.Οι μάχες είναι σώμα με σώμα και σημειώνονται αρκετές απώλειες.Δυστυχώς η επιθετική αυτή κίνηση δεν υποστηρίζεται από δεύτερη επίθεση όπως προέβλεπαν τα σχέδια. Οι Έλληνες στρατιώτες  διατάσσονται να οπισθοχωρήσουν στις θέσεις εξόρμησης. Έως το τέλος της μέρας πάνω από 2.000 Τούρκοι αλεξιπτωτιστές είναι μέσα στον τουρκοκυπριακό θύλακα διατηρώντας τον έλεγχο παρά την πίεση που εξασκεί η Εθνοφρουρά και η ΕΛΔΥΚ.

Μάχες σε όλο το νησί 

Από το πρωινό της 20ής Ιουλίου, σημειώνονται μάχες σχεδόν σε όλες τις περιοχές του νησιού. Ακόμη και στα μικρά χωριά υπήρχαν οργανωμένες τουρκοκυπριακές δυνάμεις, ενώ στις μεγάλες πόλεις είχαν συγκροτηθεί ολόκληρα τάγματα. Οι ελληνικές και κυπριακές δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς δεν αντιμετώπιζαν μόνο το προγεφύρωμα στο Πενταμίλι της Κερύνειας ή τον κεντρικό τουρκοκυπριακό θύλακα βόρεια της Λευκωσίας, αλλά και δεκάδες επιθέσεις σε διάσπαρτα σημεία.

Ξεσπούν σκληρές μάχες παντού — στη Λεμεσό, στην Πάφο, στην Αμμόχωστο — με τη συμμετοχή ακόμη και μαθητών γυμνασίου. Οι περισσότεροι τουρκοκυπριακοί θύλακες καταλαμβάνονται τελικά από την Εθνική Φρουρά, με βαρύ τίμημα.

Στην Πάφο, θα συνδράμει αποφασιστικά το αρματαγωγό «Λέσβος», το οποίο υποστηρίζει με δραστικά πυρά τα ελληνικά τμήματα που δέχονται επίθεση από τουρκοκυπριακές δυνάμεις.

Στην Αμμόχωστο, ωστόσο, τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα: οι Τουρκοκύπριοι καταφεύγουν στο φρούριο της πόλης, δημιουργώντας μια ανθεκτική εστία αντίστασης, που προκαλεί καθυστέρηση και φθορά στις δυνάμεις της Ε.Φ.

Παρατηρούνται επίσης και οι πρώτες μετακινήσεις άμαχου πληθυσμού, συγκεκριμένα Ελληνοκύπριοι καταφεύγουν στον Νότο και Τουρκοκύπριοι στον βορά για να προστατευτούν.

 

Η κρίσιμη σύσκεψη του ΑΕΔ στην Αθήνα και η βοήθεια που δε θα έρθει

Στην Αθήνα συγκαλείται επιτέλους το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Αμύνης,αρχικά με την παρουσία του υφυπουργού Εξωτερικών Σίσκο και του πρεσβευτή Τάσκα.

Οι Αμερικανοί επιτακτικά από την αρχή ζητούν και πιέζουν να μην υπάρξει εμπλοκή της Ελλάδας στον πόλεμο.Ο Ιωαννίδης, εμφανώς αιφνιδιασμένος από τις εξελίξεις αναφωνεί:«Μας εξαπατήσατε»,προφανώς ότι άλλες ήταν οι συμφωνίες και διαβεβαιώσεις που του είχε δώσει η Ουάσιγκτον…Ο δικτάτορας αρχίζει τους λεονταρισμούς και τα χτυπήματα στο τραπέζι,απειλώντας με πόλεμο.Αμέσως μετά οι Αμερικανοί αποχωρούν από τη σύσκεψη.Οι Αμερικανοί γνωρίζουν καλά την αδυναμία του καθεστώτος να διεξάγει μετωπικό πόλεμο και σε αυτή τη βάση προωθούν τα συμφέροντά τους,είναι όμώς σε επαγρύπνηση λόγω του παρανοϊκού Ιωαννίδη και της αστάθειας των καθεστώτων σε Ελλάδα και Τουρκία.

Κάποιοι προτείνουν την άμεση κήρυξη πολέμου.Ο Ιωαννίδης,εμφανώς αιφνιδιασμένος και εκνευρισμένος, θέλει να αναγγείλει την "Ένωση" με την Κύπρο για να εκφοβίσει τους Τούρκους.Αποφασίζονται μέτρα επαγρύπνησης στον Έβρο και στα νησιά και διασπορά του στόλου στο Αιγαίο.Κλείνουν οι αεροδιάδρομοι του Fir Aθηνών και ανακαλείται ο πρέσβης στην Άγκυρα.

Το πιο κρίσιμο θέμα είναι η κήρυξη γενικής επιστράτευσης. Αποφασίζεται τελικά «μερική» επιστράτευση που αφορά εφεδρικά στρατεύματα και κυρίως μονάδες που θα μπορούσαν να ενισχύσουν την ΕΛΔΥΚ (Ελληνική Δύναμη Κύπρου).

Η κινητοποίηση χαρακτηρίστηκε βραδυκίνητη και αποδιοργανωμένη.Η απόφαση αυτή ανέδειξε τις αντιφάσεις του καθεστώτος που διηύθυνε μια μικρή ομάδα μέσων βαθμών αξιωματικών.Η επίσημη ηγεσία του στρατού θεωρούσε  ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε να ανταποκριθεί με επιτυχία σε γενικευμένο πόλεμο με την Τουρκία.Ο  αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων στρατηγός Μπονάνος φέρεται να είπε: «Αν πολεμήσουμε, θα χάσουμε και την Κύπρο και τη Θράκη».

Η απόσταση της ηπειρωτικής Ελλάδας από την Κύπρο,αιτία στρατηγικής μειονεξίας της Αθήνας έναντι της Άγκυρας,η ανάγκη αποφυγής κλιμάκωσης που θα έφερνε ελληνοτουρκικό πόλεμο που η στρατιωτική ηγεσία δεν πίστευε ότι θα φέρει σε πέρας και βέβαια η αμερικανική πίεση για αποκλιμάκωση της έντασης ήταν παράγοντες καθοριστικοί για τις τελικές αποφάσεις.

Στις 20 Ιουλίου με εντολή του ναύαρχου Αραπάκη δυο υποβρύχια προσέγγισαν την Κύπρο,τα οποία τελικώς μια μέρα μετά ανακλήθηκαν πίσω.Βοήθεια από αέρα θα μπορούσαν να δώσουν τα πολεμικά αεροπλάνα F-4Ε που και αυτά όμως δεν θα σηκωθούν ποτέ και δεν θα φτάσουν στους αιθέρες της Κύπρου.

Απέμεινε η ενίσχυση της Εθνικής Φρουράς της Κύπρου με χερσαίες δυνάμεις.Η μεταφορά ενός τάγματος καταδρομών (Α' Μοίρα Καταδρομών) που είχε σχεδιαστεί για τη νύχτα της 20ής Ιουλίου 1974 αναβλήθηκε λόγω κακής οργάνωσης και καθυστερήσεων, και τελικά πραγματοποιήθηκε τη νύχτα 21 προς 22 Ιουλίου, με 15 μεταγωγικά αεροσκάφη τύπου Noratlas της Πολεμικής Αεροπορίας.Η αποστολή, γνωστή ως Επιχείρηση "ΝΙΚΗ", πραγματοποιήθηκε υπό άκρα μυστικότητα και χωρίς να έχει ενημερωθεί η Εθνική Φρουρά της Κύπρου, με αποτέλεσμα να θεωρήσουν τα αεροσκάφη εχθρικά και να υπάρξει κατάρριψη ενός από φίλια πυρά.

Ένας συνδυασμός έλλειψης οργάνωσης,σχεδιασμού και προετοιμασίας,η ανυπαρξία σοβαρής ηγεσίας συν ορισμένα θέματα τεχνικής και γεωγραφικής φύσης κατέστησαν τελικά  αδύνατη την αποστολή βοήθειας στο νησί. 

Στο τέλος της μέρας 

Στον κεντρικό τουρκοκυπριακό θύλακα, οι ρίψεις αλεξιπτωτιστών συνεχίζονται καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας. Ωστόσο, αρκετοί από αυτούς εξουδετερώνονται, είτε λόγω λανθασμένης προσγείωσης, είτε από την απρόσμενη μαχητικότητα ντόπιων κατοίκων, οι οποίοι κινητοποιούνται αυθόρμητα και επιτίθενται εναντίον τους.

Μέχρι τη δύση του ήλιου, η τουρκική αεροπορία συνεχίζει αδιάκοπα τη δράση της, προκαλώντας σοβαρές απώλειες. Μονάδες της Εθνικής Φρουράς κινούνται προς την περιοχή της απόβασης, αλλά υφίστανται ισχυρά πλήγματα. Το 281 Τάγμα Πεζικού πλήττεται σφοδρά από αεροπορική επιδρομή, ενώ το 286 Μηχανοκίνητο Τάγμα Πεζικού, μια κρίσιμη δύναμη για την άμυνα, πλήττεται με παρόμοιο τρόπο.

Άλλη μονάδα, αποτελούμενη από επιστρατευμένους του 316 ΤΠ, πέφτει σε ενέδρα καθ’ οδόν προς το Πενταμίλι. Οι άνδρες της εξοντώνονται σχεδόν όλοι από τα τουρκικά τμήματα.

Ήταν πια εμφανές: οι δυνάμεις που είχαν κινηθεί προς το Πενταμίλι ήταν ανεπαρκείς για μετωπική επίθεση και εξάλειψη του προγεφυρώματος. Η έλλειψη συντονισμού, υποστήριξης και προετοιμασίας καθιστούσε κάθε μέρα πιο δύσκολη.

Το μόνο που απέμενε, στρατιωτικά ρεαλιστικό, ήταν μια νυχτερινή επίθεση κατά του προγεφυρώματος και του θύλακα — τη στιγμή που η τουρκική αεροπορία δεν θα μπορούσε να δράσει. Μια επίθεση που, τελικά, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.