H Ρ Ο Δ Ο Τ Ο Σ,ο πατέρας της Ιστορίας

Πατρίδα του ιστορικού των ελληνοπερσικών πολέμων είναι η δωρική Αλικαρνασσός στη μικρασιατική ακτή απέναντι από την Κω.Γεννιέται γύρω στο 484 π.Χ.,δηλαδή λίγο πριν από την εκστρατεία του Ξέρξη στην Ελλάδα. Ο πατέρας του, ο Λύξης, και ο στενός του συγγενής (θείος ή εξάδελφος) επικός ποιητής Πανύασσις φέρουν καρικά ονόματα· τα ονόματα της μητέρας του (Ροιὼ ή Δρυώ) και του αδελφού του (Θεόδωρος) είναι ελληνικά. Δεν αποκλείεται λοιπόν στις φλέβες του Ηρόδοτου να έρεε αίμα προελληνικό-καρικό από τη μεριά του πατέρα του και ελληνικό-δωρικό από τη μεριά της μητέρας του.Η οικογένειά του προερχόταν βέβαια από την αριστοκρατική τάξη επειδή όμως συμμετείχε στην προσπάθεια ανατροπής του φιλοπέρση τυράννου της Αλικαρνασσού, του Λύγδαμη, του γιου της βασίλισσας Αρτεμισίας, εξορίστηκε από την πατρίδα του. Ο Ηρόδοτος διαμένει για κάποιο χρονικό διάστημα στη Σάμο, για να επιστρέψει στην πατρίδα του μετά την πτώση του Λύγδαμη (πριν το 454 π.Χ.).

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

 Τα επόμενα χρόνια ο Ηρόδοτος κάνει τα μεγάλα της ζωής του ταξίδια στην Αίγυπτο,στη Φοινίκη,στη Μεσοποταμία, στη Σκυθία,στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας,στη Μακεδονία,στη Θράκη.Tο ερώτημα είναι αν μέσα από αυτά τα μεγάλα ταξίδια γεννήθηκε η ιδέα και προέκυψε η ανάγκη να γράψει το έργο του ή μήπως εξαρχής η ιστορική του κλίση τον εξώθησε σε μακρινά ταξίδια για να συγκεντρώσει το υλικό για το έργο του.Σίγουρο είναι ότι η διαμονή του στην Αθήνα και οι ποικίλες επαφές του στον ελληνικό χώρο έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ωρίμανσή του ως ιστορικού. Στην Αθήνα θα μείνει για αρκετό καιρό.Το σπίτι του Περικλή είναι ανοιχτό για αυτόν,ενώ συνδέεται με βαθιά φιλία με τον Σοφοκλή.Ταξιδεύει συχνά στα μεγάλα ιερά,στους Δελφούς,στην Ολυμπία,στη Δωδώνη και επισκέπτεται τις μεγάλες πόλεις Σπάρτη,Κόρινθο,Θήβα.Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός του είναι τα πεδία των μεγάλων μαχών για να δει από κοντά τα τοπία,να συνομιλήσει με τους πρωταγωνιστές και τους ντόπιους που είτε είδαν είτε άκουσαν από συμπολίτες τους γεγονότα στα οποία είχαν συμμετάσχει.Όταν με απόφαση του Περικλή ιδρύεται το 443 π.Χ. η πανελλήνια αποικία των Θουρίων στην Κάτω Ιταλία,παίρνει και ο ίδιος μέρος.Το σίγουρο είναι ότι προλαβαίνει να δει την αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου,ο θάνατος τον βρίσκει λίγο μετά το 430 π.Χ. 

 

 

Πριν από τον Ηρόδοτο από το πρώτο μισό του 6ου αιώνα στην Μίλητο "γεννιέται" η φιλοσοφία με τους μεγάλους φιλοσόφους Θαλή,Αναξίμανδρο και Αναξιμένη.Στα ίδια εκείνα μέρη η αποστασιοποίηση από τον μύθο συνοδεύεται από την εγκατάλειψη του ποιητικού λόγου και την καθιέρωση ενός πεζού λόγου για την καταγραφή εθνογραφικών,γεωγραφικών και ιστορικών πληροφοριών.Οι λογογράφοι αυτοί,όπως ονομάστηκαν αργότερα από τον Θουκιδίδη,πρώτοι χρησιμοποιούν τη λέξη Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Α:ίστωρ,είναι αυτός που,έχοντας δει κάτι με τα ίδια του τα μάτια, μπορεί να παρουσιαστεί ως αυτόπτης μάρτυρας.Στο περιβάλλον αυτό και στη γλώσσα την ιωνική θα γράψει ο Ηρόδοτος παρά τη δωρική καταγωγή του.

 Το έργο του Ηροδότου,η έκθεση της έρευνάς του όπως το ονομάζει ο ίδιος,είχε διπλό στόχο: να μην αφήσει να ξεχαστούν στο πέρασμα του χρόνου τα μεγάλα και σπουδαία επιτεύγματα των Ελλήνων αλλά και των άλλων ανθρώπων και βεβαίως να καταδείξει τους λόγους της πολεμικής αντιπαράθεσης Ελλήνων και βαρβάρων.Ο Ηρόδοτος όμως είναι ένας μορφωμένος,ένας διανοούμενος,ένας κοσμοπολίτης και σαν τέτοιος δεν περιορίζεται να καταγράψει μόνο μάχες .Στόχος του είναι να κρατήσει στη μνήμη των κατοπινών γενεών την κάθε εκδήλωση της ζωής των ανθρώπων από τα παλιά χρόνια μέχρι την εποχή του,την πολεμική και πολιτική ιστορία μαζί όμως με τη ζωή των λαών,για τη θρησκεία,τα ήθη και έθιμά τους,τη γλώσσα.Στη συγγραφή του παρατίθενται πληροφορίες γεωγραφικού,εθνογραφικού,ιστορικού ενδιαφέροντος, συχνά με τη μορφή παρεκβάσεων.Πολλοί λαοί περιγράφονται με πολλές λεπτομέρειες όπως οι Πέρσες,οι Μασσαγέτες,οι Αιγύπτιοι,οι Αιθίοπες,οι Σκύθες,οι Λίβυοι και άλλοι.Με ανάλογο τρόπο παρουσιάζεται και η ελληνική χώρα,και στην πορεία της αφήγησής του συνδέεται με τα κοσμοϊστορικά γεγονότα των Περσικών πολέμων.Πρόθεσή του είναι να μην τα κατηγοριοποιήσει σε σημαντικά ή λιγότερο σημαντικά,αλλά απλώς για διαφορετικά πράγματα που αξίζει όμως να τα γνωρίζει κάποιος.Φαίνεται έντονα ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας της νέας επιστήμης, της ιστορίας,η ισότιμη ανάδειξη Eλλήνων και βαρβάρων ως προς τα πολιτικά και πολιτιστικά επιτεύγματα, ακόμη και τα αίτια του μεταξύ τους πολέμου. 

Η γεωγραφική περιοχή για την οποία έγραψε ο Ηρόδοτος

 Το έργο του Ηροδότου το χώρισαν οι Αλεξανδρινοί γραμματικοί σε εννέα βιβλία,δίνοντας στο καθένα το όνομα μιας από τις εννέα Μούσες.Ο ίδιος το ονομάζει Ιστορίης απόδεξις και ήδη στο προοίμιό του εξηγεί τον κύριο λόγο της συγγραφής του, τον σκοπό και το περιεχόμενο του έργου του, καθώς και τις προθέσεις του. 

 Προοίμιο Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, ὡς μήτε τὰ γενόμενα ἐξ ἀνθρώπων τῷ χρόνῳ ἐξίτηλα γένηται, μήτε ἔργα μεγάλα τε καὶ θωμαστά, τὰ μὲν Ἕλλησι τὰ δὲ βαρβάροισι ἀποδεχθέντα, ἀκλεᾶ γένηται, τά τε ἄλλα καὶ δι' ἥν αἰτίην ἐπολέμησαν ἀλλήλοισι. 

 O Hρόδοτος από την Aλικαρνασσό εκθέτει εδώ την ιστορική έρευνά του, ώστε ούτε όσα πραγμάτωσε το ανθρώπινο γένος να ξεθωριάσουν με τον καιρό, ούτε έργα1 μεγάλα και αξιοθαύμαστα, άλλα Eλλήνων και άλλα βαρβάρων2 επιτεύγματα, να μείνουν στην αφάνεια — και όλα τα παραπάνω και επιπρόσθετα ποια ήταν η αιτία που πολέμησαν ο ένας τον άλλο. (Mτφρ. Hλ. Σπυρόπουλος)

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο Ηρόδοτος δομεί το έργο του περσοκεντρικά.Ξεκινά με το κράτος των Λυδών και τον Κροίσο και ακολουθούν οι βασιλείς των Περσών,ο Κύρος,ο Καμβύσης,ο Δαρείος,ο Ξέρξης.Στη βασιλεία του Δαρείου πρώτα και έπειτα του Ξέρξη εντάσσονται οι ελληνοπερσικοί πόλεμοι που αποτελούν το κύριο θέμα των Ιστοριών του Ηρόδοτου. 

 H ιστορική αφήγηση διακόπτεται από τις περίφημες παρεκβάσεις  προσθήκες), πάνω από 200, ένα ποικίλο υλικό από εθνογραφικές και γεωγραφικές πληροφορίες και περιλαμβάνουν τους Λόγους, ένα είδος ταξιδιωτικών εντυπώσεων, σύμφωνα με την παράδοση των Iώνων λογογράφων, που αναφέρονται στην περιγραφή πόλεων, μνημείων, εθίμων κ.ά. των τόπων που επισκέφθηκε και τις ελεύθερες λογοτεχνικές δημιουργίες, που διακρίνονται στις διηγήσεις που έχουν θέμα την τραγική μοίρα ενός προσώπου, τα ανέκδοτα, με συχνά ευτράπελο τόνο, τις αγορεύσεις και τους διαλόγους σημαντικών προσωπικοτήτων, όπως στο έπος.

 H μέθοδος του Hρόδοτου είναι η παρατήρηση, η έρευνα και η κρίση. Παραθέτει ό,τι ακούει, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι τα πιστεύει,καταβάλλει, όμως, αξιόλογη προσπάθεια για αμερόληπτη  έκθεση των γεγονότων. Για τον σκοπό αυτόν ο ιστορικός συνηθίζει να αναφέρει και τα λόγια επωνύμων (λέγεται ή λέγουσιν ή λέγει). Υπογραμμίζει, συνήθως, το πιθανό, αλλά παράλληλα παραθέτει και τις διάφορες εκδοχές, στις οποίες ασκεί κριτικό έλεγχο.

Η γλώσσα στην οποία γράφει ο Ηρόδοτος είναι η ιωνική,την οποία επέβαλαν οι λογογράφοι ως γλώσσα της ιστοριογραφίας,είναι η γλώσσα που μιλούσαν στην περιοχή της Μιλήτου.Ο Ηρόδοτος και στην γλώσσα διαφοροποιείται από τους προγενέστερους του,δημιουργεί νέους τύπους ή επαναφέρει αρχαϊκούς,μεταχειρίζεται λέξεις και εκφράσεις ξένες προς την καθομιλουμένη.Αυτή η ιωνική γλώσσα του Ηροδότου αποτελεί ένα αθάνατο μνημείο έντεχνου πεζού ελληνικού λόγου. 

Ο αναγνώστης που θα καθίσει να διαβάσει το έργο του,ενώ θα περιμένει να μάθει μόνο για τους Μηδικούς πολέμους, θα βρεθεί μπροστά σε μια έκπληξη,βλέποντας να ξετυλίγεται μπροστά του όλος ο αρχαίος γνωστός τότε κόσμος.Ο Ηρόδοτος ούτε βιάζεται ούτε περιορίζεται από γεγονότα.Οι παρεκβάσεις,οι προσθήκες και οι διηγήσεις του πλουτίζουν την αφήγησή του και την καθιστούν γοητευτική αλλά και  πολύτιμη για τις ιστορικές πληροφορίες που μας μεταδίδει.Το όνομα "Πατέρας της Ιστορίας" που του αφιέρωσε ο Κικέρωνας,ταιριάζει απόλυτα στον μεγάλο συγγραφέα.