Οι Επίγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου

 

Η διάσπαση της αυτοκρατορίας και η δημιουργία των ελληνιστικών βασιλείων

«Στον καλύτερο…» Τα τελευταία λόγια του Αλεξάνδρου σχετικά με τον διάδοχό του ήταν προφητικά.Ο ίδιος ο μεγάλος στρατηλάτης γνώριζε ότι ο θάνατός του θα αποτελούσε αφετηρία μεγάλων ανταγωνισμών και συγκρούσεων από τους διαδόχους του.Αυτές ξεκίνησαν άμεσα,από τους επιτύμβιους αγώνες που διοργανώθηκαν αμέσως μετά την ταφή του Μακεδόνα βασιλιά.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Η εποχή που θα ξεκινήσει θα είναι η πιο τρομακτική ίσως στην παγκόσμια ιστορία όσον αφορά την επίδειξη και χρήση στρατιωτικής δύναμης,έντασης και βίας.Η αιτία εύκολα γίνεται κατανοητή.Ο Αλέξανδρος είχε δημιουργήσει ένα τεράστιο κράτος,είχε συσσωρεύσει απίστευτη στρατιωτική δύναμη και ετοιμαζόταν για νέες κατακτήσεις.Όσο ήταν στη ζωή, οι νίκες και η επικράτηση ήταν δεδομένες.Τώρα που είχε εκλείψει ποιος ή ποιοι θα τον διαδεχόταν;O διανοητικά καθυστερημένος ετεροθαλής αδερφός του Αρριδαίος και το παιδί που θα γεννούσε η Ροξάνη δεν μπορούσαν να παίξουν αυτόν το ρόλο.

 

 

Υπήρχαν μόνο οι Στρατηγοί,οι ισχυροί άνδρες που είχαν υψηλές θέσεις και ήταν αυτοί τώρα που θα καθόριζαν τις εξελίξεις.Από τη μια μεριά ήταν η παλιά γενιά,όσοι ανήκαν στη γενιά του Φιλίππου,ο Αντίπατρος και ο Αντίγονος ο Μονόφθαλμος.Ο πρώτος είχε μείνει στη Μακεδονία σαν αντικαταστάτης του βασιλιά,είχε έρθει βέβαια σε σύγκρουση με τη μητέρα του Αλέξανδρου την Ολυμπιάδα,ενώ είχε διαφωνήσει και για τις νέες ιδέες του,για αυτό και αντικαταστάθηκε.Ο δεύτερος ήταν αρχηγός των ελληνικών συμμαχικών δυνάμεων και είχε μείνει στη Φρυγία σαν σατράπης.

Από την άλλη υπάρχει η γενιά του Αλέξανδρου,οι στρατηγοί δηλαδή που ήταν της ίδιας περίπου ηλικίας.Νέοι,δυναμικοί και φιλόδοξοι ήταν  στενά δεμένοι με τον βασιλιά,ήταν στρατηγοί αλλά και σωματοφύλακές του.

.Ο Κρατερός,που ουσιαστικά αντικατέστησε τον Παρμενίωνα,ο Λεοννάτος που συνδεόταν συγγενικά με τη βασιλική οικογένεια,ο Περδίκκας,πολύ σημαντικός στρατηγός, ήταν ο άνθρωπος που ο Αλέξανδρος εμπιστεύτηκε τη σφραγίδα του. Ο Πτολεμαίος,στενός φίλος του βασιλιά,ο Λυσίμαχος και ο Σέλευκος.Ο Κάσσανδρος, γιος του Αντίπατρου,που δεν είχε πάρει μέρος στην εκστρατεία και ο γραμματέας του Αλέξανδρου Ευμένης στον οποίο είχε αναθέσει και στρατιωτική διοίκηση.

Σχεδόν όλοι ήταν μεγαλωμένοι με την ίδια  ελληνική παιδεία και μόρφωση του Αλέξανδρου.Ιδανικά τους ήταν η τιμή και η δόξα μέσα από την άμιλλα.Η διεκδίκηση όμως τόσο μεγαλεπήβολων στόχων,η δίψα για επικράτηση,ο ισχυρός ανταγωνισμός που θα αναπτυχθεί, θα δημιουργήσει ένα σκηνικό πολεμικό που θα συγκλονίσει τον κόσμο για περίπου πενήντα χρόνια.Όλοι θα εκφράσουν ηγετικές φιλοδοξίες και θα κινηθούν για την  επέκταση της δύναμης και κυριαρχίας τους.Η εκδήλωση αυτής της τάσης από  τον έναν τον έφερνε αντιμέτωπο με τους υπόλοιπους, δημιουργώντας πρόσκαιρες συμμαχίες που γρήγορα χαλούσαν.

Καθοριστικής σημασίας ήταν ο θάνατος του Αντίγονου το 310 π.Χ. στη μάχη της Ιψού. Αυτός(αλλά και ο γιος του Δημήτριος) ο  ήταν ο μόνος ίσως που θα μπορούσε να παίξει το ρόλο του ενός διαδόχου και λόγω της προσωπικότητάς του αλλά και των μέσων που διέθετε.Από το σημείο αυτό και μετά η ιδέα της ενότητας δεν πρόβαλε τόσο δυνατά και σιγά σιγά θα προκύψει η δημιουργία των ελληνιστικών βασιλείων.

Προς στιγμή το πρόβλημα της διαδοχής  αντιμετωπίστηκε με την αναγνώριση της συμβασιλείας στον ετεροθαλή αδελφό του,τον Φίλιππο Αρριδαίο (Φίλιππος Γ'),ανίκανο να κυβερνήσει, και στον αναμενόμενο γιο του από τη Ρωξάνη (Αλέξανδρος Δ'). Ωστόσο, και οι δύο δεν είχαν τις προϋποθέσεις να διεκδικήσουν δυναμικά την εξουσία και να διατηρηθούν στον θρόνο.

Ο Περδίκκας συγκάλεσε συμβούλιο των βασιλικών φίλων για να μοιραστούν τα αξιώματα.Ο Αντίπατρος θα ήταν στρατηγός της Ευρώπης,ο Κρατερός προστάτης του βασιλείου του Αρριδαίου,ο Περδίκκας χιλίαρχος της χιλιαρχίας του Ηφαιστείωνα.Ο Πτολεμαίος πήρε την Αίγυπτο,ο Αντίγονος όλη τη δυτική Μικρά Ασία,ο Λυσίμαχος τη Θράκη που χωρίστηκε από τη Μακεδονία.Ο Λεοννάτος την περιοχή του Ελλήσποντου,όμως πέθανε μετά από λίγο και ο Ευμένης την Καππαδοκία και Παφλαγονία.

Αυτοί που θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο θα είναι ο Πτολεμαίος,ο Αντίγονος,ο Ευμένης και ο Λυσίμαχος.Η επανάσταση στη Νότια Ελλάδα (Λαμιακός πόλεμος) θα αντιμετωπιστεί από τους Κρατερό και Αντίπατρο,ο Περδίκκας θα προσπαθήσει να απομονώσει τον Αντίπατρο.Εναντίον του θα κινηθούν οι υπόλοιποι και μόνο η δολοφονία του το 320 π.Χ. θα αποτρέψει τον πόλεμο.

 Το 320 στο Τρισπαράδεισο της βόρειας Συρίας έγινε σύνοδος των διαδόχων.Ο Αντίπατρος,ο μεγαλύτερος σε ηλικία,ορίστηκε προστάτης των βασιλέων και στρατηγός της Ευρώπης,ο Κρατερός πέθανε στη σύγκρουσή του με τον Ευμένη,ο Αντίγονος έγινε στρατηγός της Ασίας και η Αίγυπτος ανήκε στον Πτολεμαίο.Η Βαβυλωνία είχε δοθεί στον Σέλευκο.

Οι τρεις μεγάλες περιοχές,η Μακεδονία,η Ασία,η Αίγυπτος είχαν σχηματοποιηθεί και ανήκαν σε διαφορετικά χέρια, προοιωνίζοντας τον τελικό διαχωρισμό.

Στην πορεία επικρατέστερος και ισχυρότερος όλων αναδείχθηκε ο Αντίγονος.Αρχικά προσπάθησε να εξοντώσει τον Ευμένη,στο μεταξύ όμως πεθαίνει ο Αντίπατρος αφήνοντας αντιβασιλέα τον Πολυπέρχοντα,αξιωματικό του Φιλίππου Β΄. Δημιουργεί  μετά με τον Λυσίμαχο,τον Πτολεμαίο, και τον γιο του Αντίπατρου Κάσσανδρο,νέο συνασπισμό κατά του Πολυπέρχοντα.Στον ελληνικό χώρο ο Κάσσανδρος καταφέρνει να ελέγξει την κατάσταση.Ο Αντίγονος ξαναρχίζει τον πόλεμο με τον Ευμένη,τον νικά και τον εκτελεί(315 π.Χ.).Ο Αντίγονος επεκτείνει την εξουσία του ως τον Ιράν,γεγονός που τον καθιστά δεδηλωμένο εχθρό των υπολοίπων.Εκδιώκει από τη Βαβυλωνία τον Σέλευκο και αυτό έχει ως αποτέλεσμα Πτολεμαίος,Κάσσανδρος και Λυσίμαχος να του στείλουν τελεσίγραφο να αποκαταστήσει τον Σέλευκο και να μοιραστεί μαζί τους τους θησαυρούς του Ευμένη.

Ο Αντίγονος συνεχίζει να κατακτά εδάφη,ενεργό ρόλο παίζει και ο γιος του Δημήτριος,συμμαχεί με τον Πολυπέρχοντα,καλεί τον Κάσσανδρο να υποταχτεί στην εξουσία του και θέτει θέμα αυτονομίας των ελληνικών πόλεων.Από κοντά και ο Πτολεμαίος βγάζει μια παρόμοια διακήρυξη.Είναι φανερό ότι όλοι ενδιαφέρονται για τον έλεγχο του ελληνικού χώρου.

Οι ισχυρότατοι ανταγωνισμοί θα συνεχιστούν  ώσπου το 311 θα συμφωνηθεί μια προσωρινή ειρήνη που θα βάλει φρένο στις επιδιώξεις του Αντίγονου. Ο Κάσσανδρος θα παρέμενε στρατηγός της Ευρώπης,ως την ενηλικίωση του γιου του Μεγάλου Αλέξανδρου,ο Λυσίμαχος της Θράκης,ο Πτολεμαίος της Αιγύπτου και της Λιβύης και Αραβίας,ο Αντίγονος θα ήταν κύριος όλης της Ασίας,ενώ γινόταν λόγος για αυτονομία των ελληνικών πόλεων.Στην όλη εξίσωση των διαδόχων δεν συμπεριλήφθηκε ο Σέλευκος που είχε ανακαταλάβει την Βαβυλώνα και ο Πολυπέρχοντας που δρούσε στην Πελοπόννησο.

Λίγο αργότερα ο Κάσσανδρος σκοτώνει τη Ρωξάνη και τον μικρό Αλέξανδρο Δ΄,γεγονός που ικανοποιεί όλους του επίδοξους διαδόχους.

Η ειρήνη ήταν προσωρινή,άμεσα ανοίγει νέος κύκλος συγκρούσεων όπου φαινομενικά όλοι είναι εναντίον του Αντίγονου,όμως σε πολλές περιπτώσεις θα έρθουν σε συνεννόηση με τον κοινό τους εχθρό.

Μήλο της έριδας θα αποδειχτεί ο έλεγχος του  Αιγαίου  ιδίως για τον Αντίγονο και τον Πτολεμαίο αφού και οι δυο κόπτονταν για την ελευθερία των Ελλήνων.

Η κατάληξη των εφήμερων συμμαχιών και των ισχυρών συγκρούσεων θα είναι η κατάληψη των Αθηνών από τον Δημήτριο,γιο του Αντίγονου το 307 και η εγκαθίδρυση Δημοκρατίας.Οι επιτυχίες του Δημήτριου συνεχίστηκαν και στη Κύπρο,οι Αντιγονίδες πρόβαλαν πια ως βασιλείς.Πατέρας και γιος φόρεσαν βασιλικό διάδημα,ενώ και στην Αίγυπτο ο Πτολεμαίος πήρε τον τίτλο του βασιλιά.Όλοι σχεδόν οι Διάδοχοι πήραν από μόνοι τους τον βασιλικό τίτλο. Ο καθένας,εκμεταλλευόμενοι και το θάνατο του Αλέξανδρου Δ΄ για να διεκδικήσουν το βασιλικό τίτλο,ο καθένας στη δική του επικράτεια.

Ο Δημήτριος θέλησε να συνεχίσει τις επιτυχίες του με την περίφημη πολιορκία της Ρόδου που του απέφερε τον τίτλο του Πολιορκητή το 305.Η όλη επιχείρηση που έμεινε στην ιστορία για τις μεθόδους πολιορκίας έληξε με συμβιβασμό ανάμεσα στα δυο μέρη.

Το 304 ο Δημήτριος  θα καταλάβει τον Ισθμό της Κορίνθου και αμέσως μετά θα προσπαθήσει να αναβιώσει την Ελληνική Συμμαχία του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου,κάτι που καταδεικνύει και πάλι τη σημασία που έδιναν όλοι στον έλεγχο του ελληνικού χώρου.

 

 

Οι εξελίξεις είναι ραγδαίες.Το 301π.Χ. στη Ιψό της Φρυγίας θα συγκρουστούν ο συνασπισμός του Κασσάνδρου,του Λυσίμαχου και του Σέλευκου με αυτόν του Αντίγονου και του Δημήτριου που εσπευσμένα ανακλήθηκε από την Ελλάδα.Ο Αντίγονος χάνει,σκοτώνεται και ο γιος του Δημήτριος τρέπεται σε φυγή.Ο Λυσίμαχος παίρνει το μεγαλύτερο κομμάτι της Μικράς Ασίας,ενώ και ο Πτολεμαίος επωφελείται με γειτονικά προς το βασίλειό του εδάφη.Στην Ιψό ουσιαστικά τελειώνει η ιδέα για μια ενιαία αυτοκρατορία που από την αρχή φάνηκε ότι ήταν ανέφικτη. Έτσι, από τη μάχη στην Ιψό προέκυψαν τέσσερα βασίλεια: το βασίλειο της Αιγύπτου με τον Πτολεμαίο, της Συρίας με το Σέλευκο, της Μακεδονίας με τον Κάσσανδρο και της Θράκης με το Λυσίμαχο.

 

 

Ανάμεσα στο 301 και 286 ο Δημήτριος θα κάνει τις τελευταίες του προσπάθειες για να ανακτήσει ερείσματα σε Μακεδονία και Νότια Ελλάδα.Θα δεχτεί όμως και την πίεση του Πύρρου της Ηπείρου,τελικά θα αιχμαλωτιστεί από τον Σέλευκο και θα πεθάνει το 285.

Θα ακολουθήσει νέος γύρος συγκρούσεων για την κατοχή της Μακεδονίας μετά και το θάνατο του Κάσσανδρου.Την προσαρτεί ο Λυσίμαχος ο οποίος θα συγκρουστεί το 282  στο Κουροπέδιο της Μικράς Ασίας με τον Σέλευκο,θα ηττηθεί και θα σκοτωθεί. Ο νικητής Σέλευκος θα περάσει στην Ευρώπη,θα δολοφονηθεί όμως θα δολοφονηθεί από τον σύμμαχό του Κεραυνό,ο οποίος θα γίνει κυρίαρχος της Μακεδονίας.

 Δυο χρόνια αργότερα το 279 π.Χ, η Μακεδονία αλλά και η νότια Ελλάδα θα δεχτεί τις επιθέσεις των Γαλατών.Θα φτάσουν μέχρι τη Μικρά Ασία και θα εγκατασταθούν σε μια περιοχή που θα ονομαστεί Γαλατία.

Το 276  ο γιος του Δημήτριου Πολιορκητή,Αντίγονος Γονατάς νικά τους Γαλάτες στη Λυσιμάχεια και ανακηρύσσεται βασιλιάς της Μακεδονίας και Θεσσαλίας.

Η τεράστια αυτοκρατορία του Αλέξανδρου είχε διασπαστεί  σε βασίλεια:Αντιγονίδες στη  Μακεδονία, τους Πτολεμαίους στην Αίγυπτο, τους Σελευκίδες  στη Συρία, Μεσοποταμία και Ιράν.

 

 

Με κοινά στοιχεία την ελληνική γλώσσα,την πολιτική, κοινωνική   και οικονομική οργάνωση  θα δημιουργηθεί και θα αναδυθεί ο νέος ελληνιστικός κόσμος H Ελληνιστική Εποχή τελειώνει για κάποιους ιστορικούς το 146 π.Χ., όταν οι Ρωμαίοι κυριάρχησαν οριστικά στον ελλαδικό χώρο, και για άλλους το έτος 31 π.Χ., όταν ο Οκταβιανός βγήκε νικητής στη μάχη στο Άκτιο. 

Αυτή την περίοδο η πόλη-κράτος έχασε τη δύναμή της και ενισχύθηκε η μοναρχική εξουσία.Ανοί­χτηκαν νέοι δρόμοι για εμπορεύματα, ανθρώπους και ιδέες. Οι άνθρωποι άρχισαν=να χρησιμοποιούν ως γλώσσα επικοινωνίας τα ελληνικά και σταδιακά εξελληνίστηκε ένα μεγάλο μέρος της σημερινής Μέσης Ανατολής. Ταυτόχρονα όμως, οι συνεχείς διαμάχες, οι ανταγωνισμοί και οι πόλεμοι μεταξύ των ελληνιστικών κρατών εξασθένησαν την οικονομία τους. Από την κατάσταση αυτή ωφελήθηκαν οι Ρωμαίοι, που γρήγορα κυριάρχησαν.