Π Ε Λ Ο Π Ο Ν Ν Η Σ Ι Α Κ Ο Σ Π Ο Λ Ε Μ Ο Σ: Αιτίες και Αφορμές

 

Ο Πελοποννησιακός πόλεμος είναι ο κατεξοχήν μεγαλύτερος πόλεμος της αρχαιότητας που επέφερε την αποκρυστάλλωση και κατάλυση του θεσμού της πόλης κράτους,την κατάρρευση της κλασικής εποχής και την ανάδυση της αυτοκρατορίας των Μακεδόνων ως ενοποιητικής δύναμης του σπαρασσόμενου ελληνικού κόσμου.

Ο Θουκιδίδης, ο μέγας ιστορικός,είναι ξεκάθαρος στο πολυτιμότατη ιστορία του:Η αληθινή αιτία του πολέμου είναι ο φόβος της Σπάρτης για την αύξηση της δύναμης της Αθήνας.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Οι δυο κόσμοι,Αθήνα και Σπάρτη

Μετά τους μηδικούς πολέμους  η αδιαμφισβήτητη υπεροχή της Σπάρτης  αντικαθίσταται από τη βαθμιαία εξισορρόπηση των δυνάμεων της Σπάρτης και Αθήνας χάρη στην ραγδαία πολιτική και στρατιωτική άνοδο της τελευταίας. Οι Αθηναίοι προβάλλουν ως  η μεγάλη στρατιωτική δύναμη, αναλαμβάνοντας φιλόδοξες εκστρατείες  κατά των  εχθρών των Περσών. Οι Σπαρτιάτες αρχικά αντιδρούν αμήχανα, σύντομα όμως  αναλαμβάνουν πολεμική  δράση για την  αντιμετώπιση των αθηναϊκών φιλοδοξιών που μεγαλώνουν υπέρμετρα.

Η Αθήνα σύμφωνα και με τα λόγια του ίδιου του Περικλή επιθυμεί να διατηρήσει και να αυξήσει τη δύναμή της.Και όσο προσπαθεί να διατηρήσει τη θαλασσοκρατία της αλλά και την υπεροχή της απέναντι στους συμμάχους,τόσο πιο μισητή γίνεται στους  Σπαρτιάτες.Οι δύο πόλεις αντιπροσωπεύουν δυο διαφορετικές αντιλήψεις:η μία ανοιχτή,τολμηρή,επιθετική,η άλλη κλειστή, συντηρητική, εχθρική σε καθετί καινούριο.Οι Σπαρτιάτες αρκούνται στα λίγα που έχουν,οι Αθηναίοι αναζητούν τρόπους και τόπους για να αυξήσουν τη δύναμή τους.

Η άνοδος της Αθήνας γίνεται με τη μεταφορά του συμμαχικού ταμείου από τη Δήλο στην Αθήνα(454 π.Χ.) και με τη επιβολή του αθηναϊκού νομίσματος στον νησιωτικό χώρο. Η αθηναϊκή επιρροή απλώνεται σε όλο το Αιγαίο ως την Ιωνία.

Η αντίδραση των Σπαρτιατών  προκαλεί την πρώτη σύγκρουση μεταξύ τους κατά τα έτη 453-446 π.Χ. που λήγει χωρίς νικητή.Αποτέλεσμα είναι όμως να σχηματοποιηθούν τα δυο αντίπαλα ισχυρά κέντρα εξουσίας που θα ξεκινούν ένα σφοδρό ανταγωνισμό. Γύρω από την Αθήνα και την Σπάρτη με τον ένα ή τον άλλον τρόπο προσχωρούν οι ελληνικές πόλεις.Η Σπάρτη  δεν ενδιαφέρεται για τη δημιουργία ενός πολιτικού σχηματισμού λόγω της κλειστής κοινωνίας της, της αγροτικής οικονομίας και των παραδόσεων της. Η Αθήνα όμως θα εφαρμόσει μια άκρως επιθετική πολιτική επεκτείνοντας το ζωτικό πολιτικό και οικονομικό της χώρο στο Αιγαίο και στην Ιωνία μέσα από τη γιγάντωση της αθηναϊκής συμμαχίας. Με όργανο τα δημοκρατικά κόμματα και καθεστώτα στις διάφορες πόλεις της Ελλάδας οι Αθηναίοι θα επιχειρήσουν να τις εντάξουν στη σφαίρα επιρροής τους. Προοδευτικά η συμμαχία αυτή θα πάρει αυταρχικά χαρακτηριστικά και θα καταλήξει να είναι μια αθηναϊκή ηγεμονία-τυρρανία. Και όταν η δυσαρέσκεια μετατρέπεται σε εξέγερση, τότε η αθηναϊκή απάντηση είναι η βίαιη καταστολή. Έτσι αντιμετωπίζονται οι εξεγέρσεις  πολλών περιοχών πριν το 431 π.Χ., της Νάξου,της Θάσου,της Μιλήτου,της Χαλκίδας,της Ιστιαίας,της Σάμου,της Ποτίδαιας. Πίσω από τις μεγαλοστομίες των Αθηναίων για πανελλήνια ενότητα κρύβεται η διογκούμενη δυσαρέσκεια και η διεκδίκηση της πολιτικής ελευθερίας που έχει χαθεί.

Απέναντι σε όλα αυτά είναι πολύ εύκολο για τους Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους να προβάλλουν ως η δύναμη εκείνη που στέκεται εμπόδιο στην υποδούλωση των ελληνικών  πόλεμο από την Αθήνα.Στις πόλεις που ελέγχουν οι Αθηναίοι αρχίζουν και ενισχύονται οι ολιγαρχικοί με κυρίαρχο αίτημα να παραμείνουν ελεύθερες. Το παράδοξο είναι ότι στη διάρκεια του πολέμου η εξυπηρέτηση των συμφερόντων των περισσότερων πόλεων  θα συνδυαστεί με την ολιγαρχία και τη Σπάρτη και όχι με τη δημοκρατία και αυτό εξαιτίας της επεκτατικής και απολυταρχικής διάθεσης των Αθηναίων.

 

 

Η σύγκρουση των δυο αυτών κόσμων υπαγορεύεται από πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα, με βάση τα οποία και οι άλλες πόλεις επιλέγουν στρατόπεδο και όχι με φυλετικά.Το δίπολο Ίωνες αντίπαλοι με Δωριείς δεν μπορεί να εξηγήσει πειστικά τα αίτια της σύγκρουσης.

Ο αθηναϊκός επεκτατισμός  και η επιβολή της αθηναϊκής ηγεμονίας θα επιχειρηθούν με βίαιο τρόπο.Οι Αθηναίοι αντί να προσπαθήσουν να δημιουργήσουν όρους ισοτιμίας και πραγματικής συμμαχίας  θα προτιμήσουν την υπεροχή και απόλυτη κυριαρχία τους με την χρήση της δύναμής τους. Οι αποστασίες και οι εξεγέρσεις θα είναι φυσική συνέπεια για πόλεις-κράτη που έχουν παράδοση στα θεμελιώδη δικαιώματα της ανεξαρτησίας και ελευθερίας.Αρχικά οι Αθηναίοι επιτυγχάνουν να απομακρύνουν κάθε κίνδυνο κατάρρευσης της συμμαχίας τους.Γρήγορα όμως θα έρθουν και οι ήττες και οι καταστροφές όπως  η καθοριστική  Σικελική εκστρατεία,αλλά και η απώλεια του ζωτικού τους χώρου στο Αιγαίο και στην Ιωνία.

Δυο ολόκληροι κόσμοι αναμετρώνται σε αυτόν τον πόλεμο.Είναι η  Αθήνα της Δημοκρατίας που μεγαλούργησε τα προηγούμενα χρόνια και που θέλει να εφαρμόσει την ηγεμονίας της  και η Σπάρτη της παράδοσης και την ευθύτητας και των ξεκάθαρων πολιτικών σκοπών,της αναγκαστικής φυγής στα όπλα.

Ο αναγνώστης που θέλει να εμβαθύνει στις διαφορές των δυο κόσμων,αρκεί να ανατρέξει στο έργο του Θουκιδίδη.Δυο φορές στην Ιστορία του ο μέγιστος των Ιστορικών αντιπαραβάλει τα χαρακτηριστικά των δυο μεγάλων αντιπάλων. Για τη Σπάρτη στη δημηγορία των Κορινθίων και για την Αθήνα στον περίφημο Επιτάφιο Λόγο.

Αθήνα και Κόρινθος

Στο οικονομικό επίπεδο η άνοδος της Αθήνας γίνεται αισθητή και ενοχλητική όχι για την Σπάρτη,αλλά για τη μεγάλη σύμμαχό της, την Κόρινθο.Αυτή είναι η πλούσια πόλη κατά τον 6^ο και 5^ο πρώιμο αιώνα η οποία βλέπει όμως την κυριαρχία της να κλονίζεται.Η Κόρινθος έχει λιμάνι,έχει στόλο και αποικίες, σωρεύει πλούτο από το εμπόριο και απειλείται από την Αθήνα που χάρη στον Πειραιά και το δικό της στόλο,τους νησιωτικούς συμμάχους της προβάλλει ως η νέα μεγάλη ναυτική δύναμη. Ήδη από τον "πρώτο πελοποννησιακό πόλεμο" (457-446π.Χ.) έχουν αρχίσει  οι διαμάχες Αθηναίων και Κορινθίων στη Δυτική Ελλάδα για την κατοχή λιμανιών όπως για παράδειγμα της Ναυπάκτου.Η κορύφωση όμως της σύγκρουσής τους θα γίνει το 433 π.Χ. με τα «Κερκυραϊκά».Από εδώ και πέρα μιλάμε για τις αφορμές του μεγάλου πανελλήνιου ουσιαστικά πολέμου,αφού θα εμπλακεί σχεδόν το σύνολο του ελληνικού κόσμου.

Οι αφορμές του μεγάλου πολέμου

Η Κέρκυρα, αποικία της Κορίνθου, στρέφεται κατά της μητρόπολής της για το θέμα της Επιδάμνου,στην απέναντι της ακτή, της Ηπείρου.Οι Κορίνθιοι συγκεκριμένα παρεμβαίνουν στην Επίδαμνο που είναι στη σφαίρα οικονομικής επιρροής της Κέρκυρας.Οι δύο πόλεις αν και μητρόπολη (Κόρινθος) με αποικία (Κέρκυρα) δεν διατηρούν καλές σχέσεις.Το 435 π.Χ. ανοιχτά του ακρωτηρίου της Λευκίμμης θα συγκρουστούν σε ναυμαχία,στην οποία θα επικρατήσουν οι Κερκυραίοι και έτσι η Επίδαμνος θα γίνει δική τους περιοχή. Ακολουθούν δυο χρόνια πυρετωδών προετοιμασιών από τους Κορίνθιους που ετοιμάζουν δυναμική αντίδραση. Οι Κερκυραίοι θα θορυβηθούν, θα απευθυνθούν στους Αθηναίους οι οποίοι θα εκμεταλλευτούν τη  δυνατότητα που έδιναν οι  Τριακονταετείς Σπονδές για νέες συμμαχίες με ουδέτερες πόλεις. Η απόφασή τους να στηρίξουν τους Κερκυραίους  εξυπηρετούσε τα σχέδιά τους  για επέκταση στο Ιόνιο και τη δυτική Μεσόγειο.Το 433 π.Χ.  οι αντίπαλοι στόλοι Κερκυραίων και Κορινθίων θα συγκρουστούν στα Σύβοτα, θα επικρατήσουν προς στιγμήν οι Κορίνθιοι, όμως  η παρουσία αθηναϊκών πλοίων θα τους εμποδίσει να ολοκληρώσουν τη νίκη τους.

Ο ανταγωνισμός Αθηναίων και Κορινθίων θα μεταφερθεί βόρεια στη Χερσόνησο της Χαλκιδικής,στην Ποτίδαια που ήταν μέλος της αθηναϊκής συμμαχίας αλλά και κορινθιακή αποικία. Σε μικρή απόσταση από την Ποτίδαια είναι η Αμφίπολη  που με τον ορυκτό και δασικό της πλούτο  είναι περιοχή ιδιαίτερα σημαντική για τα οικονομικά συμφέροντα της Αθήνας. 

Το χειμώνα του 433 π.Χ. οι Αθηναίοι ζητούν από τους Ποτιδαιάτες να ακυρώσουν τις επαφές τους με τους Κορίνθιους και να γκρεμίσουν τα τείχη της πόλης φοβούμενοι πιθανή αποστασία.Οι Ποτιδαιάτες  απευθύνονται στους Σπαρτιάτες που υπόσχονται ότι αν οι Αθηναίοι κάνουν εκστρατεία στην Χαλκιδική, θα εισβάλλουν με τον στρατό τους στην Αττική. Η εμπλοκή της Σπάρτης ενισχύει τα επαναστατικά εγχειρήματα  και άλλων πόλεων της περιοχής. Στο παιχνίδι μπαίνει και ο βασιλιάς της Μακεδονίας Περδίκκας που είναι εχθρός με τους Αθηναίους. Το πολεμικό σκηνικό είχε στηθεί στην περιοχή με την αποστολή αθηναϊκών και κορινθιακών στρατευμάτων.Στην μάχη που γίνεται στον Ισθμό της περιοχής οι Αθηναίοι θα νικήσουν τους Ποτιδαιάτες και Κορίνθιους που θα καταφύγουν στα τείχη της πόλης στα τέλη του φθινοπώρου του 432 π.Χ.. Οι Αθηναίοι θα αποκλείσουν από τη στεριά την πόλη και η  Ποτίδαια τελικά θα παραδοθεί το χειμώνα του 429 π.Χ. μετά την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου. Παράλληλα  ο  Περικλής με τη στρατηγική κίνηση που θα κάνει (Κατά Μεγαρέων ψήφισμα)να αποκλείσει τους Μεγαρείς, συμμάχους των Πελοποννησίων από τις ελεγχόμενες από Αθηναίους περιοχές θα πετύχει ουσιαστικά να τραβήξει προς την αθηναϊκή συμμαχία  την πόλη των Μεγάρων, στερώντας  ένα σημαντικό  ναυτικό  σύμμαχο από τους Πελοποννήσιους. Αυτό είναι ένα ακόμη γεγονός που θορυβεί τους Κορίνθιους  οι οποίοι καλούν τους Σπαρτιάτες να αναλάβουν δράση. Καλείται γενική συνέλευση της Πελοποννησιακής Συμμαχίας.

Πρώτα μιλούν οι Μεγαρείς,μετά οι Αιγηνήτες,παραδοσιακοί εχθροί με τους Αθηναίους και τελευταίοι και πιο σημαντικοί οι Κορίνθιοι,οι οποίοι φτάνουν στο σημείο να απειλήσουν με αποχώρηση από τη συμμαχία αν δεν υπάρξει αντίδραση πολεμική σε βάρος των Αθηναίων.

Μεταξύ των Σπαρτιατών υπάρχουν δυο αντίθετες φωνές: η νηφάλια και φιλειρηνική του βασιλιά Αρχίδαμου  που συνιστά ψυχραιμία και όχι βιαστικές αποφάσεις. Ζητά να σκεφτούν καλά όλοι τις συνέπειες, υπογραμμίζει την υπεροχή του αθηναϊκού στόλου και ζητά, αν τελικά επιλεγεί ο πόλεμος να υπάρξει πρώτα κατάλληλη προετοιμασία για να μηδενιστεί ο κίνδυνος της ήττας. Απέναντι του είναι ο φιλοπόλεμος έφορος Σθενελαϊδας  που τονίζει τις παράνομες ενέργειες των Αθηναίων που έχουν παραβιάσει τις Τριακονταετείς Σπονδές. Προτείνει να τεθεί το θέμα σε ψηφοφορία και επικρατεί με μεγάλη πλειοψηφία η φιλοπόλεμη πλευρά.Η Σπάρτη αποφασίζει τον πόλεμο το καλοκαίρι του 432 π.Χ.

Θα ακολουθήσει νέα συνέλευση των Πελοποννησίων το φθινόπωρο, όπου παίρνεται επίσημη απόφαση.Πλησιάζει όμως ο χειμώνας  που είναι απαγορευτικός για μάχες,οι Πελοποννήσιοι θέλουν να κερδίσουν χρόνο για να προετοιμαστούν κατάλληλα και να προσεταιρισθούν  τις δυσαρεστημένες με τους Αθηναίους πόλεις. Αποφασίζουν  να στείλουν πρεσβεία στην Αθήνα όπου όμως έντεχνα προβάλλουν υπερβολικές απαιτήσεις,όπως την εξορία όσων εμπλέκονται στο Κυλώνειο Άγος,στοχεύοντας ουσιαστικά στον Περικλή που ήταν απόγονος τους.Ανάλογα απαντούν και οι Αθηναίοι, υπενθυμίζοντας το άγος του Ταινάρου και της Χαλκιοίκου Αθηνάς,όπου μεταξύ άλλων είχε φονευθεί, παρότι ικέτης, ο νικητής στις Πλαταιές στρατηγός Παυσανίας.

Μετά από αυτές τις απαιτήσεις που είναι σίγουρο ότι θα απορριφθούν, οι Πελοποννήσιοι στέλνουν  νέα πρεσβεία ζητώντας από τους Αθηναίους να αποχωρήσουν από την Ποτίδαια,να ανακαλέσουν το Μεγαρικό ψήφισμα και να αυτονομήσουν την Αίγινα.Από τα τρία αιτήματά τους επέμεναν ιδιαίτερα στο δεύτερο.

Οι Αθηναίοι και ο Περικλής απορρίπτουν αυτές τις αξιώσεις και οι Λακεδαιμόνιοι στέλνουν και νέα πρεσβεία που όμως αυτήν την φορά είναι ουσιαστικά τελεσίγραφο πολέμου.Απαιτούν,για να υπάρξει ειρήνη,να δώσουν οι Αθηναίοι αυτονομία στις ελληνικές πόλεις.Ζητούν ουσιαστική την διάλυση της αθηναϊκής συμμαχίας και πρόβαλλαν σαν υπερασπιστές της ελευθερίας των Ελλήνων από τις επιβουλές των Αθηναίων.

Ο Περικλής ζητά από τους Αθηναίους να μην υποκύψουν στις απαιτήσεις των Πελοποννησίων γιατί μετά από αυτές θα προκύψουν και άλλες,εκφράζει την αισιοδοξία του λόγω της υπεροχής του αθηναϊκού ναυτικού και προτείνει διαιτησία. Το αναμφισβήτητο γεγονός όμως είναι ότι οι Αθηναίοι βρίσκονται για πρώτη φορά απέναντι σε ένα συσπειρωμένο αντιαθηναικό μπλοκ πόλεων και η σύγκρουση είναι μοιραία και αναπόφευκτη.

Η εκρηκτική κατάσταση  που δημιουργείται τον χειμώνα του 431 π.Χ. θα ξεσπάσει με την επίθεση των Βοιωτών,συμμάχων των Λακεδαιμονίων,εναντίον των Πλαταιέων,πόλη της Βοιωτίας που ήταν σύμμαχος των Αθηναίων την άνοιξη του 431 καταστρατηγώντας εκ των πραγμάτων τις Τριακονταετείς Σπονδές.Ο πόλεμος είναι πλεόν πραγματικότητα.

Συνοψίζοντας, η οικονομική δύναμη και ο φθόνος που προκαλεί είναι ικανά κίνητρα για να οδηγήσουν σε πολεμική σύρραξη.Η έκβαση τέτοιων πολέμων είναι απρόβλεπτη,η μελέτη τους όμως είναι χρήσιμη και απαραίτητη.Το έργο του Θουκιδίδη είναι σπουδαιότατο και ιδιαίτερα χρήσιμο μέχρι και σήμερα όχι μόνο σε σχολεία και πανεπιστήμια αλλά και στις μεγαλύτερες στρατιωτικές σχολές.