Η πορεία προς τη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936

Το βράδυ της 4ης Αυγούστου 1936 ο Ιωάννης Μεταξάς, εντολοδόχος πρωθυπουργός από τον Απρίλιο με την ανοχή των δύο μεγάλων παρατάξεων, των φιλοβασιλικών και των βενιζελικών, μετέβη στα Ανάκτορα και παρουσίασε στον βασιλιά Γεώργιο Β΄ τα διατάγματα για την αναστολή βασικών άρθρων του Συντάγματος, ιδιαίτερα εκείνων που προστάτευαν την προσωπική ελευθερία, το απαραβίαστο της κατοικίας και το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι. Μαζί με αυτά υπέγραψε και τα διατάγματα με τα οποία αναστελλόταν η επανασύγκληση της Βουλής και αναβάλλονταν οι εκλογές. Ο Γεώργιος υπέγραψε χωρίς καμία επιφύλαξη, ολοκληρώνοντας ουσιαστικά την επιβολή της δικτατορίας.

Μέσα σε λίγες ώρες στρατιωτικές περίπολοι κατέλαβαν τα σημαντικότερα δημόσια κτίρια της πρωτεύουσας, ενώ η Ασφάλεια προχώρησε στις συλλήψεις κομμουνιστών, αριστερών πολιτικών και συνδικαλιστών. Η δικτατορία είχε επιβληθεί αναίμακτα και με τόσο εύκολο τρόπο, κυρίως επειδή το πολιτικό σύστημα είχε κυριολεκτικά πιαστεί στον ύπνο. Από τον Απρίλιο ακόμη, όταν η Βουλή είχε εξουσιοδοτήσει την κυβέρνηση να νομοθετεί με διατάγματα και είχε διακόψει τις εργασίες της, είχαν δημιουργηθεί όλες οι προϋποθέσεις που επέτρεψαν στον Μεταξά να κινηθεί χωρίς ουσιαστική αντίσταση.

 Στις εκλογές που έγιναν το 1936, βασιλικοί και βενιζελικοί αναδείχθηκαν ισοδύναμοι, με αποτέλεσμα το ΚΚΕ που είχε εκλέξει 15 βουλευτές, να παίζει ρόλο ρυθμιστή. Τότε ο Γεώργιος Β΄ διόρισε πρωθυπουργό τον Ιωάννη Μεταξά,κάτι που δέχτηκαν αρχικά τα πολιτικά κόμματα.

Στις 4 Αυγούστου 1936 ο βασιλιάς Γεώργιος ο Β΄ και ο Ιωάννης Μεταξάς επικαλούμενοι «κομμουνιστικό κίνδυνο» κήρυξαν δικτατορία.

"...Συνεπώς δι’ ημάς τους Έλληνας, το πρόβλημα δεν είναι πώς θα μείνωμεν εις τον κοινοβουλευτισμόν, αλλά διά ποίας θύρας θα εξέλθωμεν εξ αυτού. Διά της θύρας του κομμουνισμού ή διά της θύρας του εθνικού κράτους....".

Συνέντευξη στην εφημερίδα Καθημερινή, 6 Ιανουαρίου 1934.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου, αν και εντάσσεται στο κύμα των αυταρχικών και δικτατορικών καθεστώτων που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση. Το πιο χαρακτηριστικό και σχετικά σπάνιο στοιχείο της είναι ότι δεν επιβλήθηκε έπειτα από στρατιωτικό πραξικόπημα ή εμφύλια σύγκρουση, αλλά με την ανοχή και τη νομιμοφανή διαδικασία του ίδιου του κοινοβουλευτικού συστήματος.

Η Βουλή είχε παράσχει ψήφο εμπιστοσύνης στον διορισμένο από τον βασιλιά Γεώργιο Β΄ πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά. Στη συνέχεια διέκοψε τις εργασίες της και εξουσιοδότησε την κυβέρνηση να νομοθετεί με νομοθετικά διατάγματα για ένα ευρύ φάσμα θεμάτων. Λίγους μήνες αργότερα, στις 4 Αυγούστου 1936, ο Μεταξάς, με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά, ανέστειλε βασικές διατάξεις του Συντάγματος, διέλυσε ουσιαστικά τον κοινοβουλευτικό έλεγχο και επέβαλε δικτατορικό καθεστώς.

Η Ελλάδα πριν από τη δικτατορία

 Στην Ευρώπη, μετά τον αιματηρό Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η εμφάνιση δικτατορικών καθεστώτων έγινε σχεδόν ο κανόνας. Η κρίση του κοινοβουλευτισμού, η επικράτηση του μπολσεβικισμού στη Ρωσία και η μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 κλόνισαν τα δημοκρατικά καθεστώτα και ενίσχυσαν την άνοδο αυταρχικών ιδεολογιών. Σε δύο από τις σημαντικότερες ευρωπαϊκές χώρες, την Ιταλία και τη Γερμανία, επικράτησαν ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός, ενώ αυταρχικά καθεστώτα εγκαθιδρύθηκαν και σε πολλές άλλες χώρες της Ευρώπης. Μέσα σε αυτό το πολιτικό κλίμα δεν έμεινε ανεπηρέαστη ούτε η Ελλάδα.

Μέσα σε αυτό το ευρωπαϊκό κλίμα η Ελλάδα, με τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη. Η λεγόμενη Β΄ Ελληνική Δημοκρατία (1924–1935), χωρίς βασιλιά, προσπαθούσε να λειτουργήσει και να ισορροπήσει με πολλά όμως προβλήματα και εξωγενείς παράγοντες που την υπονόμευαν.Το δημοκρατικό πολίτευμα  απειλούνταν συχνά από προσωποπαγή στρατιωτικά κινήματα και πραξικοπήματα, στα οποία συμμετείχε μέρος του στρατού.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτέλεσε η δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου (Ιούνιος 1925 – Αύγουστος 1926), η οποία όμως είχε μικρή διάρκεια, καθώς ανατράπηκε από τον στρατηγό Γεώργιο Κονδύλη. Παρά τις συνεχείς αναταράξεις, η μεγάλη εκλογική νίκη του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1928 εξασφάλισε για λίγα χρόνια πολιτική σταθερότητα και μια περίοδο σημαντικών μεταρρυθμίσεων.

Η ελληνική κοινωνία είχε βιώσει μεγάλες ανακατατάξεις που είχαν αλλάξει βαθιά τη φυσιογνωμία της χώρας. Η Μικρασιατική Καταστροφή και η άφιξη εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων δημιούργησαν μια νέα κοινωνική πραγματικότητα. Η σημαντική εκβιομηχάνιση ανάπτυξη  συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας ολοένα και ισχυρότερης εργατικής τάξης, ενώ το σοσιαλιστικό κίνημα ενισχυόταν και το ΣΕΚΕ μετεξελισσόταν στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ).

Ο Εθνικός Διχασμός ήταν πάντα παρών και  εξακολουθούσε να επηρεάζει την πολιτική ζωή της χώρας. Η αντιπαράθεση βενιζελικών και αντιβενιζελικών παρέμενε έντονη και εκδηλωνόταν σχεδόν σε κάθε πτυχή του δημόσιου βίου. Από τη μία βρίσκονταν οι συντηρητικοί και φιλοβασιλικοί αντιβενιζελικοί και από την άλλη οι βενιζελικοί, οι οποίοι είχαν ταυτιστεί με την Αβασίλευτη Δημοκρατία και τις μεταρρυθμίσεις. Το χάσμα ανάμεσα στις δύο παρατάξεις είχε βαθύνει ακόμη περισσότερο μετά τη Δίκη και την εκτέλεση των «Έξι» το 1922. Τα διαδοχικά στρατιωτικά κινήματα και από τις δύο πλευρές δημιουργούσαν μια θολή εικόνα για τη λειτουργία της δημοκρατίας, καθώς κανείς δεν φαινόταν πρόθυμος να αποδεχθεί πλήρως τους κανόνες του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος.

Η μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 επηρέασε και την Ελλάδα. Η φτώχεια και η  οικονομική δυσπραγία, σε συνδυασμό με την πολιτική πόλωση, αποδυνάμωσε την κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος ηττήθηκε στις εκλογές του 1933. Το αποτυχημένο κίνημα του Νικολάου Πλαστήρα το ίδιο έτος και κυρίως το βενιζελικό κίνημα του 1935 αποτέλεσαν καθοριστικές εξελίξεις. Μετά την αποτυχία τους, η βενιζελική παράταξη έχασε σχεδόν όλα τα ερείσματά της στον στρατό, ενώ πολλοί αξιωματικοί αποτάχθηκαν ή αποστρατεύθηκαν.

Στην ηγεσία του Λαϊκού Κόμματος βρισκόταν ο μετριοπαθής Παναγής Τσαλδάρης.Στην Ελλάδα όμως του Μεσοπολέμου εξακολουθούσαν να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο ισχυρές προσωπικότητες του στρατεύματος. Ο Γεώργιος Κονδύλης, αν και είχε ξεκινήσει ως βενιζελικός αξιωματικός, πρωταγωνίστησε στις πολιτικές εξελίξεις του 1935. Με πραξικοπηματικές ενέργειες ανέτρεψε την κυβέρνηση, κατήργησε την Αβασίλευτη Δημοκρατία και προχώρησε στην επαναφορά του βασιλιά Γεωργίου Β΄ στον ελληνικό θρόνο, ανοίγοντας τον δρόμο για τις εξελίξεις που οδήγησαν στη δικτατορία της 4ης Αυγούστου.

25 Νοεμβρίου 1935, Φάληρο. Ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ και ο στρατηγός Γεώργιος Κονδύλης κατά την επίσημη υποδοχή του βασιλιά, μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα και την παλινόρθωση της μοναρχίας.

Ο νέος βασιλιάς Γεώργιος Β΄ θα προσπαθήσει να ελέγξει τις πολιτικές εξελίξεις και να καθορίσει την πορεία του πολιτεύματος. Στην προσπάθειά του αυτή θα τον ευνοήσουν τόσο τα ίδια τα γεγονότα όσο και η αβελτηρία, ο εφησυχασμός και η αδυναμία των ίδιων των κοινοβουλευτικών ανδρών να συνεννοηθούν και να δώσουν διέξοδο στην πολιτική κρίση.

Οι εκλογές του 1936

Η λαϊκή ετυμηγορία στις βουλευτικές εκλογές του Ιανουαρίου 1936 οδήγησε σε σχεδόν απόλυτη ισοδυναμία των δύο μεγάλων πολιτικών παρατάξεων. Οι αντιβενιζελικοί κατέλαβαν 143 έδρες και οι βενιζελικοί 142, χωρίς καμία πλευρά να διαθέτει την απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία για τον σχηματισμό σταθερής κυβέρνησης. Ρυθμιστικό ρόλο απέκτησε το Παλλαϊκό Μέτωπο, που υποστηριζόταν από το ΚΚΕ και εξέλεξε 15 βουλευτές, οι οποίοι μπορούσαν να επηρεάσουν καθοριστικά τις πολιτικές εξελίξεις.

Η αδυναμία συνεργασίας των δύο μεγάλων παρατάξεων μεγάλωσε  το πολιτικό αδιέξοδο. Την ίδια περίοδο, η υπογραφή του Συμφώνου Σοφούλη–Σκλάβαινα μεταξύ των Φιλελευθέρων και του Παλλαϊκού Μετώπου προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στους αντιβενιζελικούς, στο Παλάτι και σε μεγάλο μέρος του συντηρητικού πολιτικού κόσμου, οι οποίοι δεν θα δέχονταν κυβέρνηση Βενιζελικών που θα στηρίζονταν σε ψήφους κομμουνιστών.Τις ημέρες αυτές,6 Μαρτίου του 1936 ο βασιλιάς προχώρησε στον διορισμό του Ιωάννη Μεταξά ως υπουργού των Στρατιωτικών.Ουσιαστικά από εκείνη τη μερα ο Βασιλιάς σε συνεργασία με τον Μεταξά προετοίμαζαν το έδαφος για την επιβολή της δικτατορίας

Ο Ιωάννης Μεταξάς

Ο Μεταξάς ήταν απόστρατος στρατιωτικός, είχε διακριθεί στους Βαλκανικούς Πολέμους και είχε υπηρετήσει ως επιτελικός αξιωματικός και στενός συνεργάτης του διαδόχου Κωνσταντίνου, μετέπειτα βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄.Ήταν ικανός επιτελικός αξιωματικός, ο οποίος είχε εκφράσει από νωρίς την αντίθεσή του στη συνέχιση της Μικρασιατικής Εκστρατείας προς το εσωτερικό της Ανατολίας, θεωρώντας ότι η επιχείρηση υπερέβαινε τις δυνατότητες του ελληνικού στρατού.Ήταν όμως και γνωστός και για τις αυταρχικές και αντιδημοκρατικές του αντιλήψεις. Μετά την αποστρατεία του στράφηκε στην πολιτική, αναλαμβάνοντας την ηγεσία του Κόμματος των Ελευθεροφρόνων. Στις εκλογές του Ιανουαρίου 1936 το κόμμα του εξέλεξε μόλις επτά βουλευτές, γεγονός που δεν προμήνυε ότι λίγους μήνες αργότερα θα αναλάμβανε την πρωθυπουργία της χώρας.

Η επιλογή του από τον βασιλιά Γεώργιο Β΄ δεν προκάλεσε αρχικά έντονες αντιδράσεις. Ακόμη και ο Βενιζέλος, ο οποίος βρισκόταν αυτοεξόριστος στο Παρίσι, συνεχάρη τον βασιλιά για την απόφασή του, θεωρώντας ότι ο Μεταξάς θα μπορούσε να συμβάλει στην αποκατάσταση της πολιτικής σταθερότητας. Κανείς τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι λίγους μήνες αργότερα ο νέος πρωθυπουργός θα καταργούσε τον κοινοβουλευτισμό και θα επέβαλλε δικτατορικό καθεστώς.

Ο δρόμος προς την δικτατορία

Μέσα σε αυτό το κλίμα αβεβαιότητας, στις 13 Απριλίου 1936, ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Δεμερτζής πέθανε αιφνίδια από ανακοπή καρδιάς. Ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ ανέθεσε αμέσως την πρωθυπουργία στον Ιωάννη Μεταξά. Παρά το γεγονός ότι το κόμμα του διέθετε μόλις επτά βουλευτές, η κυβέρνηση Μεταξά έλαβε  ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή με τη στήριξη τόσο του Λαϊκού Κόμματος όσο και των Φιλελευθέρων και πεντάμηνη νομοθετική εξουσιοδότηση.Ήταν πασιφανές ότι το υπάρχων πολιτικό προσωπικό ήταν και κουρασμένο και χωρίς καθαρή κρίση.Θα ακολουθήσουν έντονες κοινωνικές αναταραχές, με κορυφαία τα αιματηρά γεγονότα και τις μεγάλες απεργίες στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1936, κατά τα οποία σκοτώθηκαν διαδηλωτές. Τα γεγονότα αυτά αποτέλεσαν την αφορμή για την κυβέρνηση του Ιωάννη Μεταξά να λάβει αυστηρά μέτρα ασφαλείας, επικαλούμενη τον κίνδυνο του κομμουνισμού και την ανάγκη διατήρησης της δημόσιας τάξης.

Η κοινοβουλευτική αυτή στήριξη, σε συνδυασμό με την απόφαση της Βουλής να διακόψει τις εργασίες της και να εξουσιοδοτήσει την κυβέρνηση να νομοθετεί με νομοθετικά διατάγματα μέχρι την επανασύγκλησή της, έδωσε στον Μεταξά σημαντική ελευθερία κινήσεων. Ωστόσο, στα μέσα του Ιουλίου 1936 άρχισαν να διαφαίνονται προοπτικές εξόδου από το πολιτικό αδιέξοδο. Με πρωτοβουλία του Θεμιστοκλή Σοφούλη, Φιλελεύθεροι και Λαϊκοί είχαν καταλήξει σε κατ' αρχήν συμφωνία για τον σχηματισμό κυβέρνησης, η οποία θα αναλάμβανε καθήκοντα μετά τη λήξη της πεντάμηνης εξουσιοδότησης της κυβέρνησης Μεταξά, την 1η Οκτωβρίου 1936. Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα των διαπραγματεύσεων ήταν η επάνοδος των βενιζελικών αξιωματικών που είχαν αποταχθεί μετά το αποτυχημένο κίνημα του 1935. Παρά τις εξελίξεις αυτές, τίποτε δεν στάθηκε ικανό να ανακόψει την πορεία προς τη δικτατορία. 

Την ίδια περίοδο, οι μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις και ιδιαίτερα τα αιματηρά γεγονότα της Θεσσαλονίκης τον Μάιο του 1936 είχαν οξύνει το πολιτικό κλίμα. Για τις 5 Αυγούστου 1936 είχε προκηρυχθεί πανελλαδική γενική απεργία, γεγονός που η κυβέρνηση προέβαλε ως απόδειξη ότι η χώρα κινδύνευε να οδηγηθεί σε γενικευμένη κοινωνική αναταραχή.Επικαλούμενος αυτούς τους κινδύνους  και την κομμουνιστική απειλή, ο Ιωάννης Μεταξάς, με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά Γεωργίου Β΄, επέβαλε στις 4 Αυγούστου 1936 δικτατορικό καθεστώς, αναστέλλοντας βασικές διατάξεις του Συντάγματος και καταργώντας ουσιαστικά τον κοινοβουλευτισμό.

Αθήνα, 1939. Ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ αποδίδει στρατιωτικό χαιρετισμό στον πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά κατά τη διάρκεια επίσημης τελετής.

Συμπερασματικά, η εγκαθίδρυση της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου δεν οφείλεται σε μία μόνο αιτία. Ήταν αποτέλεσμα της πολιτικής αστάθειας που χαρακτήριζε την Ελλάδα του Μεσοπολέμου, του Εθνικού Διχασμού, της αδυναμίας των πολιτικών δυνάμεων να συνεργαστούν και του γενικότερου κλίματος ανασφάλειας που επικρατούσε στη χώρα. 

Καθοριστικό ρόλο έπαιξε ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄, ο οποίος επιθυμούσε να διατηρήσει τον έλεγχο των Ενόπλων Δυνάμεων και να έχει ενεργό ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις, στηρίζοντας αποφασιστικά τον Ιωάννη Μεταξά.Ο φόβος του κομμουνισμού, οι έντονες κοινωνικές αναταραχές και το ευρωπαϊκό πολιτικό κλίμα της εποχή  ευνοούσε την άνοδο αυταρχικών καθεστώτων. Όλοι αυτοί οι παράγοντες οδήγησαν στην κατάργηση του κοινοβουλευτισμού και στην επιβολή του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου.