Η ΗΡΩΙΚΗ ΕΞΟΔΟΣ του ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ

 

Απρίλης 1826

Από τις 25 του Μάρτη το τελευταίο προπύργιο του Μεσολογγίου, το κομβικό νησάκι της Κλείσοβας, που έπαιζε καίριο ρόλο για την επικοινωνία της πόλης με τη θάλασσα, έχει πέσει στα χέρια των Τουρκοαιγυπτίων. Λίγες μέρες μετά, η προσπάθεια του Μιαούλη με μοίρα του ελληνικού στόλου να σπάσει τον κλοιό και να ανεφοδιάσει την πόλη αποτυγχάνει μπροστά στην πολλαπλάσια εχθρική δύναμη.

Ο πίνακας του Βρυζάκη για την Έξοδο του Μεσολόγγι παρουσιάζει το γεγονός ως πράξη ηρωισμού και θυσίας. Με τη χρήση φωτός και θρησκευτικών συμβόλων, αποδίδει στην Έξοδο έναν ιερό χαρακτήρα και τη μετατρέπει σε σύμβολο ελευθερίας.Για τους Μεσολογγίτες και όλου; τους Έλληνες ειναι η ιερή εικόνα της πόλης.

 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Όλες οι προτάσεις συνθηκολόγησης είχαν απορριφθεί αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της μακράς πολιορκίας. Για τους πολιορκημένους, η παράδοση των όπλων ήταν θέμα τιμής, όπως θέμα τιμής ήταν και η παράδοση των αμάχων στο έλεος ή στις ορέξεις των κατακτητών. Η πόλη, παρά την ελλιπή οχύρωση, χάρη στο σθένος και στην αντίσταση που είχαν προβάλει, είχε αντέξει. Η συνοχή των πολιορκημένων, ενόπλων και αμάχων, ντόπιων και ξένων, Ρουμελιωτών και Σουλιωτών, παρά τα προβλήματα, δεν είχε διαρραγεί. Αντιπαραθέσεις υπήρχαν, όμως επιλύονταν και υποχωρούσαν μπροστά στον κίνδυνο και στο μίσος για τον εχθρό. Η μόνη επιλογή που συζητούσαν όλοι ήταν η αντίσταση μέχρι την αποχώρηση του εισβολέων ή η έξοδος, με προσπάθεια διάσπασης του κλοιού.

Η κορύφωση του δράματος 

Μέσα στη σκληρά δοκιμαζόμενη πόλη ολοκληρωνόταν η κορύφωση του δράματος. Από τα μέσα του Φλεβάρη ο λιμός ταλαιπωρεί τους Μεσολογγίτες, ιδίως τις πιο φτωχές οικογένειες και τους απλούς στρατιώτες. Υπάρχουν φαινόμενα αυθαιρεσίας των οπλαρχηγών στη διανομή τροφίμων. Οι πολιορκημένοι αναγκάζονται να τρέφονται με ζώα ακατάλληλα για ανθρώπινη τροφή, ακόμα και ποντίκια, αναζητούν χόρτα και στρέφονται ακόμα και στα αρμυρίκια της λιμνοθάλασσας. Η πείνα και η εξαθλίωση φτάνουν σε ακραία επίπεδα, οδηγώντας σε πράξεις απελπισίας, ενώ σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες σημειώνονται και μεμονωμένα περιστατικά κανιβαλισμού, ως ύστατη προσπάθεια επιβίωσης. Το Μεσολόγγι ζει τις τελευταίες του στιγμές πριν από τη δραματική Έξοδο, με τους κατοίκους να παλεύουν ανάμεσα στην πείνα και την τιμή.

Η απόφαση

Η απόφαση για εγκατάλειψη της πόλης και η προσπάθεια διαφυγής για τη σωτηρία προκρίνεται από όλους για να αποφευχθεί η πλήρης κατάρρευση.Φαίνεται να είναι η τελευταία απέλπιδα ενέργεια. Η προοπτική της Εξόδου επιδρά ευεργετικά στο καταρρακωμένο ηθικό των αγωνιστών.Και αυτό γιατί αποφασίζεται η συμμετοχή όλων όσων μπορούν να κινηθούν,διαλύοντας τον φόβο της εγκατάλειψης των αμάχων.Πλησίαζε το Πάσχα,η θρησκευτικότητα και η Πίστη τόνωναν την ελπίδα στο Μεσολόγγι που βίωνε τις ύστατες στιγμές του.

Το σχέδιο της Εξόδου απαιτεί προσεκτικό σχεδιασμό για να υπάρξουν πιθανότητες επιτυχίας. Οι κινήσεις όμως που σχεδιάζονται είναι ενδεικτικές της ηθικής δοκιμασίας αλλά και της τραγικής μεταμόρφωσης μετά από τη μεγάλη και σκληρή πολιορκία, ιδίως των ενόπλων της φρουράς. Αποφασίζουν να εξοντώσουν όλους τους μουσουλμάνους και χριστιανούς αιχμαλώτους, για να μη διαρρεύσει το σχέδιο της Εξόδου. Πίσω από την απόφαση αυτή κρύβεται και το ένστικτο της εκδίκησης για την τραγική κατάσταση που βιώνουν οι πολιορκημένοι.

Ακόμη πιο τραγική και αλλόκοτη για τα μέτρα της ανθρώπινης ζωής είναι η σκέψη ότι,για να μην ακουστεί το κλάμα των μικρών παιδιών αλλά και για να μην υπάρξουν αιχμάλωτοι, η ένοπλη φρουρά να σκοτώσει όλες τις γυναίκες και τα παιδιά, σύμφωνα με τα γραπτά του αυτόπτη μάρτυρα Νικόλαο Κασομούλη. Για να μην υπάρξουν δισταγμοί και ενοχές, κάθε ένοπλος φαμελίτης Μεσολογγίτης να σκοτώσει την οικογένεια του άλλου.

Η αντίδραση του επισκόπου Ιωσήφ Ρωγών είναι άμεση και καταλυτική.Η παράλογη αυτή ενέργεια αποτρέπεται. Αν γινόταν κάτι τέτοιο, το βάρος και οι ενοχές θα ήταν αδυσώπητες και δύσκολα διαχειρίσιμες από τους επιζώντες. Τελικά αποφασίζεται ο καθένας να φροντίσει την οικογένειά του, ενώ στα μικρά παιδιά να δοθεί αφιόνι για να παραμείνουν υπνωτισμένα την ώρα της Εξόδου. 

Η Έξοδος ήταν μια επιχείρηση γεμάτη ρίσκο και κινδύνους.Ήταν σίγουρο ότι κάποια στιγμή θα εμπλέκονταν σε μάχη με τον εχθρό. Για να ελαττώσουν την επιθετικότητα των Τουρκοαιγύπτιων, σκέφτονται να προκληθεί αντιπερισπασμός με επίθεση από ελληνικά σώματα των γύρω περιοχών. Στέλνουν  δύο άνδρες στο λημέρι του Καραϊσκάκη. Ο ίδιος είναι  άρρωστος και αδυνατεί να ηγηθεί της επιχείρησης. Στέλνει όμως μηνύματα σε άλλους οπλαρχηγούς, οι οποίοι δεσμεύονται  ότι θα κινηθούν οργανωμένα, πλήττοντας τη νύχτα της Εξόδου το εχθρικό στρατόπεδο.

Οι τελικές αποφάσεις συμφωνούνται το βράδυ της 9ης Απριλίου στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, όπου είχαν συγκεντρωθεί οι ηγέτες της πόλης. Η Έξοδος θα γινόταν από δύο φάλαγγες ενόπλων, με τους αμάχους να αποτελούν μια τρίτη ομάδα που θα προστατευόταν από τους ένοπλους συγγενείς. Για να είναι δυνατή η διάβαση της τάφρου, έφτιαξαν τρεις ξύλινες γέφυρες, τρυπώντας το τείχος σε επιλεγμένα σημεία που παρείχαν κάλυψη, ώστε να διευκολυνθεί η έξοδος τόσο μεγάλου πλήθους. Σκοπός ήταν η διάσπαση του εχθρικού κλοιού με κατεύθυνση προς τα ορεινά, όπου θα τους ανέμεναν οι Έλληνες οπλαρχηγοί.

Το πιο δύσκολο και τραγικό ζήτημα ήταν η τύχη των πολλών αρρώστων και ανήμπορων να ακολουθήσουν την Έξοδο. Μαζί τους αποφάσισαν να μείνουν κάποιοι συγγενείς τους με όπλα, για να τους υπερασπιστούν μέχρι τελευταίας στιγμής. Την ίδια απόφαση πήραν και αρκετοί πυροβολητές, οι οποίοι θα έμεναν πίσω για να υποστηρίξουν με τα κανόνια την επιχείρηση. Ο πρόκριτος Χρήστος Καψάλης περιφερόταν στην πόλη και προσπαθούσε να πείσει κι άλλους να μείνουν, ώστε να υποστηρίξουν τη σωτηρία των υπολοίπων. Είχε σκοπό να ταμπουρωθεί στο σπίτι του και να το ανατινάξει όταν θα προσέγγιζε ο εχθρός. Ένας ιερέας, ο Διαμαντής Σουλιώτης, αποφάσισε να κρυφτεί σε ένα λαγούμι και να το ανατινάξει όταν θα ένιωθε ότι οι Τουρκοαιγύπτιοι βρίσκονταν από πάνω του.

Παιδιά που μπορούσαν να φέρουν όπλο οπλίστηκαν, ενώ γυναίκες και νεαρές κοπέλες ντύθηκαν με αντρικές φορεσιές και κρατούσαν μαχαίρια και σπαθιά, αποφασισμένες να σωθούν πολεμώντας.Οι πιθανότητες επιτυχίας του παράτολμου σχεδίου στηρίζονταν στον επιδιωκόμενο αιφνιδιασμό των εχθρών. Η ταυτόχρονη επίθεση των ενόπλων σωμάτων που βρίσκονταν έξω από το Μεσολόγγι, σε συνδυασμό με την ορμητική και αιφνιδιαστική επίθεση των πολιορκημένων, αποτελούσε το βασικό του στοιχείο. Η προϋπόθεση ήταν να πιαστούν οι Τουρκοαιγύπτιοι στον ύπνο και να προκληθούν αιφνιδιασμός και σύγχυση.Όπως θα αποδειχτεί,οι πολιορκητές είχαν ενημερωθεί,από φυγάδες ή κατασκόπους,την κατάσταση και την πρόθεση για εγκατάλειψη της πόλης.Αν και αγνοούσαν το πλήρες σχέδιο,ήταν σε επιφυλακή,οργανώνοντας μια παγίδα γύρω από την πόλη.

   Η εκτέλεση του σχεδίου

 Η πόλη ανέπνεε τις πιο έντονες αλλά και τελευταίες στιγμές της. Ήταν Σάββατο βράδυ, παραμονή των Βαΐων. Η φρουρά ήταν έτοιμοπόλεμη.Το πρώτο τμήμα είχε αρχηγό τον Δημήτρη Μακρή,το δεύτερο τον Νότη Μπότσαρη.Οι άνδρες που γνώριζαν τα σημεία από τα οποία θα έβγαιναν, με τα γιαταγάνια στα χέρια θα έπρεπε ταχύτατα να προωθηθούν μέσα από τις εχθρικές γραμμές για να ανοίξουν τον δρόμο για τους άμαχους.Στις θέσεις τους για να διαβούν τις γέφυρες ήταν και οι άμαχοι με τη συνοδεία διακοσίων ανδρών με αρχηγό τον Αθανάσιο Ραζηκότσικα και τον Μήτρο Ντεληγιώργη,παρά τις οδηγίες για τάξη και ησυχία,ο φόβος και η αγωνία έφερναν ταραχή και θόρυβο.Η κινητικότητα στην πόλη εύκολα θα μοορούσε να προδώσει το σχέδιο της εξουδου. Αυτό βέβαια είχε προδοθεί το απόγευμα εκείνης της μέρας από έναν φυγά.Ο Ιμπραήμ έδωσε άμεσα διαταγές να μη χτυπηθούν κατά την έξοδο αλλά αφού ξεκινήσουν και απομακρυνθούν από την πόλη από τις ενέδρες που φρόντισε να στήσει κυκλώνοντας όλη την περιοχή.

 Λίγο πριν σουρουπώσει, στις 8 το βράδυ, ακούστηκε από τον Άγιο Συμεών ομοβροντία κανονιοβολισμών. Ήταν το σύνθημα ότι άρχιζε η επίθεση των ενόπλων, η οποία όμως θα ήταν μικρή και αδύναμη, αφού αρκετοί οπλαρχηγοί δεν πειθάρχησαν στις εντολές του Καραϊσκάκη.

Όταν απλώθηκε το σκοτάδι, οι πολιορκημένοι άρχισαν να περνούν τις γέφυρες, αφήνοντας πίσω την πόλη τους. Προς στιγμήν δημιουργήθηκε πρόβλημα στη διάβαση των αμάχων· χρησιμοποιήθηκαν μέχρι και στρώματα για να περάσουν την τάφρο γυναίκες και παιδιά. Στη φάλαγγα αυτή βρίσκονταν ο Μάγερ, ο επίσκοπος Ιωσήφ, ο Κοκκίνης και άλλοι πρόκριτοι. Η σελήνη είχε σκεπαστεί από ένα μαύρο σύννεφο που προμήνυε βροχή. Ήταν προχωρημένα μεσάνυχτα, όμως δεν ακούγονταν κανονιοβολισμοί από τους καπεταναίους, γεγονός που προκάλεσε ανησυχία στους Εξοδίτες. Την ίδια στιγμή άρχισε μια σύντομη βροχή, που  γρήγορα σταμάτησε, και η σελήνη πρόβαλε φωτεινή, προδίδοντας τις θέσεις και τις κινήσεις τους.

Ήταν αργά για να κάνουν πίσω. Οι φάλαγγες με τα παλικάρια προχωρούσαν, έστω και χωρίς το στοιχείο του αιφνιδιασμού, κάτω από συνθήματα και ιαχές που ενίσχυαν το δύσκολο έργο τους. Οι Τουρκοαιγύπτιοι άρχισαν, με πυκνά πυρά κανονιών και τουφεκιών, να τους χτυπούν. Ο καθένας τους προσπαθούσε να ανατρέψει τα εμπόδια που βρίσκονταν μπροστά του και να περάσει. Ορμούσαν προς τα εχθρικά χαρακώματα και διέσχιζαν τον  κλοιό,με πολύ κόπο και απώλειες.

Ήταν η σειρά της τρίτης φάλαγγας, με τα γυναικόπαιδα, τους φρουρούς τους και τους φιλέλληνες, που έπρεπε να κινηθεί στον δρόμο που άνοιξαν οι δύο πρώτες φάλαγγες. Ήταν μια δύσκολη πορεία απελπισμένων αλλά και αποφασισμένων ανθρώπων να παλέψουν ως την ύστατη στιγμή. Ενώ προχωρούσαν, ακούστηκε η διαταγή: «Πίσω, πίσω, Μεσολογγίτες, στα κανόνια σας». Η φωνή αυτή, είτε ήταν προδοτική ενέργεια είτε προερχόταν από κάποιον Εξοδίτη που ένιωσε κίνδυνο και θέλησε να προφυλάξει τους άλλους, είχε τραγικά αποτελέσματα. Ο κόσμος μπερδεύτηκε, διχάστηκε και η πορεία σταμάτησε, τη στιγμή που οι Τουρκοαιγύπτιοι βγήκαν από τα χαρακώματά τους και άρχισαν να τους χτυπούν ανελέητα. Κάποιοι επέστρεψαν πίσω και βρέθηκαν εκτεθειμένοι στην αφύλακτη πόλη, ενώ οι περισσότεροι χάθηκαν πριν προλάβουν να διαφύγουν. Ανάμεσά τους ήταν ο Αθανάσιος Ραζηκότσικας, ο Μάγερ, ο Κοκκίνης, ο Παλαμάς και πολλοί φιλέλληνες. Μόνο ο Μητρο Δεληγιώργης κατάφερε, μαζί με ορισμένους που πέρασαν την τάφρο, να συνεχίσει την πορεία τους, φτάνοντας μέχρι το προκαθορισμένο σημείο συνάντησης, τον Άγιο Συμεών.

Οι εκρήξεις των υπονόμων που είχαν ετοιμάσει οι πολιορκημένοι στη Μεγάλη Τάπια, και που είχε μείνει για να πυροδοτήσει ο Σουλιώτης ιερέας Διαμαντής, δημιούργησαν μια εφιαλτική εικόνα.Έξω πια από τα τείχη,οι άνδρες των δύο σωμάτων, αναθαρρημένοι, προχωρούσαν ανοίγοντας δρόμο, ενώ πίσω τους ακολουθούσαν οι Τουρκοαιγύπτιοι, χτυπώντας τους. Κοντά στους εχθρικούς προμαχώνες τους περίμενε δύναμη με τον Ιμπραήμ επικεφαλής. Δόθηκε μια σκληρή μάχη, με τους Εξοδίτες μαχητές να περνούν και να συνεχίζουν την ηρωική τους πορεία. Όλος ο τόπος γύρω από το εχθρικό στρατόπεδο είχε γίνει ένα απέραντο σφαγείο. Στην πορεία τους έπεσαν σε ενέδρα ιππικού πεντακοσίων ιππέων, την οποία με δυσκολία απέκρουσαν.

Ήταν προχωρημένη η νύχτα όταν έφτασαν στην τοποθεσία «του Κότσικα το αμπέλι» και σταμάτησαν για να πάρουν μια ανάσα. Τη στιγμή εκείνη, πέρα στην πόλη, ακούστηκε μια τρομερή έκρηξη,φλόγες τύλιξαν την αιματοβαμμένη πόλη. Ήταν η πυριτιδαποθήκη του σπιτιού του που είχε ανατινάξει, όπως είχε προγραμματίσει και πει σε όλους, ο ηρωικός Χρήστος Καψάλης.

Πριν προλάβουν να συνέλθουν από το δέος της έκρηξης, δέχτηκαν νέα επίθεση, αυτή τη φορά από Αλβανούς. Οι απώλειες ήταν πολλές από την αιφνιδιαστική αυτή επίθεση των εχθρών που ήταν κρυμμένοι σε χαράδρες και υψώματα.

Ξημέρωνε πια… Κυριακή των Βαΐων… Το Μεσολόγγι ζούσε τη μαρτυρική του σταύρωση. Όσοι κατάφεραν να σωθούν έφτασαν στην κορυφή του Ζυγού. Κάτω, η πόλη ακόμα καιγόταν και υπόκωφοι κρότοι κανονιών και πυροβολισμών ακούγονταν.

Από τους 3.000 ενόπλους σώθηκαν μόνο 1.300, ανάμεσά τους ο Δημήτρης Μακρής και ο Νότης Μπότσαρης. Από τις γυναίκες διασώθηκαν μόλις 13 Σουλιώτισσες και 3 ή 4 παιδιά. Πολύ μεγάλες ήταν, φυσικά  οι απώλειες των Τουρκοαιγυπτίων.

Στην αφύλαχτη και φλεγόμενη πόλη άρχισαν να εισρέουν Τουρκοαιγύπτιοι και Αλβανοί. Είχαν επιστρέψει όσοι ένοπλοι δεν μπόρεσαν να διαφύγουν, καθώς και άμαχοι, και ενώθηκαν με τους ανήμπορους Μεσολογγίτες που είχαν παραμείνει στην πόλη. Η τελευταία ελπίδα ήταν οι παγιδευμένοι υπόνομοι, που με τις εκρήξεις τους θα μπορούσαν να αναχαιτίσουν την εισβολή των εχθρών. Μέσα στον πανικό, όμως, όχι μόνο δεν βοήθησαν, αλλά προκάλεσαν και θύματα μεταξύ των Μεσολογγιτών. Οι εχθροί είχαν καταλάβει όλους τους προμαχώνες και κάθε οργανωμένη αντίσταση ήταν πλέον αδύνατη.

Τότε άρχισε η μεγάλη σφαγή. Κάθε σπίτι έγινε ένα οχυρό από όπου οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» προσπαθούσαν να αμυνθούν. Οι Αιγύπτιοι σκότωναν αδιακρίτως, ενώ μέσα στη σύγχυση σημειώνονταν συγκρούσεις ακόμη και μεταξύ των επιτιθέμενων. Συνεχείς εκρήξεις, πυροβολισμοί, καταδιώξεις γυναικόπαιδων, αρπαγές και λεηλασίες συνέθεταν την εικόνα της καταστροφής. Οι περισσότεροι άνδρες σφαγιάστηκαν, ενώ τα γυναικόπαιδα οδηγήθηκαν στην αιχμαλωσία. Οι αιχμάλωτοι ανήλθαν περίπου στους 4.000, ενώ άλλοι τόσοι σκοτώθηκαν.

Η έκρηξη της πυριτιδαποθήκης του Χρήστου Καψάλη  αποτέλεσε μία από τις πιο δραματικές στιγμές. Όταν μια μεγάλη ομάδα εχθρών περικύκλωσε το αρχοντόσπιτό του, εκείνος προσποιήθηκε την παράδοση και στη συνέχεια πυροδότησε την έκρηξη, ανατινάζοντας το κτίριο μαζί με τους επιτιθέμενους.

Τα ξημερώματα της 11ης Απριλίου 1826, στην πόλη του Μεσολόγγι κυριαρχούσε η εικόνα των πολυάριθμων πτωμάτων μέσα στις τάφρους και στη λάσπη. Σπίτια καίγονταν, ενώ άλλα είχαν ήδη καταρρεύσει, ολοκληρώνοντας την καταστροφή. Όρθια είχε μείνει εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα και το τουρκικό τζαμί και ελάχιστα σπίτια.

Η τελευταία πράξη του δράματος παίχτηκε στο νησάκι του Ανεμόμυλου. Εκεί είχε καταφύγει, με λίγους άνδρες, μετά την οπισθοχώρηση των αμάχων, ο επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ Ρωγών. Στις 12 Απριλίου, οι Τουρκοαιγύπτιοι τους επιτέθηκαν και ο επίσκοπος διέταξε την ανατίναξη.Η έκρηξη δεν τον σκότωσε, αλλά του προκάλεσε βαρύ τραυματισμό. Οι εχθροί τον συνέλαβαν και τον κρέμασαν στα ερείπια.

Για την οθωμανική πλευρά, η άλωση της πόλης, μετά από τόσες σκληρές πολιορκίες, ήταν μια μέγιστη επιτυχία με αντίτιμο βέβαια μεγάλες απώλειες. Ανακοινώθηκε με θριαμβολογίες από τον Κιουταχή προς τον Σουλτάνο. Ο επόμενος στόχος θα ήταν η Αθήνα και η Ακρόπολή της.

 Οι αποκαμωμένοι μαχητές της Ελευθερίας, όσοι σώθηκαν, δεν είχαν τη διάθεση να συνεχίσουν οργανωμένα την αντίσταση. Παρά την προτροπή του Καραϊσκάκη  να συγκροτήσουν ένα στρατόπεδο και να ζητήσουν τη βοήθεια της κυβέρνησης, αποφάσισαν να αποτραβηχτούν. Ήταν φανερό ότι τα σημάδια από τις ταλαιπωρίες της πολιορκίας και η εφιαλτική εμπειρία της Εξόδου ήταν τόσο έντονα που δεν τους επέτρεπαν να συνεχίσουν τον αγώνα με την ίδια οργάνωση και δύναμη. Κατευθύνθηκαν, οι περισσότεροι, προς τα Σάλωνα και αργότερα έφθασαν στο Ναύπλιο, όπου ο κόσμος τούς υποδέχτηκε με τιμές και συγκίνηση.Δεν έλειψαν αργότερα οι αντιζηλίες για τα προνόμια και την ενίσχυση που τους δόθηκε από την κυβέρνηση.

Στην οικονομία του ελληνικού αγώνα, η πτώση προσέφερε τεράστιες υπηρεσίες. Το Μεσολόγγι, μετά από τη σχεδόν δωδεκάμηνη πολιορκία, είχε πέσει. Είναι παραδεκτό ότι, αν συνεχιζόταν έστω και ο μερικός ανεφοδιασμός του, θα άντεχε. Η είδηση της πτώσης μεταδόθηκε στη Ρούμελη, στον Μοριά, στα νησιά και σε όλον τον κόσμο.Έγινε πρωτοσέλιδο σε ξένες εφημερίδες,συζητήθηκε και σχολιάστηκε ως μια "νίκη" της βάρβαρης Ανατολής έναντι μιας χριστιανικής πόλης. Τότε ξεκίνησε ο θρήνος για τη χαμένη πόλη. Η ηρωική έξοδος των Μεσολογγιτών  ήταν αυτή που βοήθησε, όσο καμιά ελληνική νίκη, την ελληνική υπόθεση. Η θυσία τους αποτέλεσε το έναυσμα για τη «σταυροφορία» που θα ξεκινούσαν φιλέλληνες από όλον τον κόσμο για την Ελευθερία των Ελλήνων.Σύντομα και οι ίδιοι οι ηγέτες των Μεγάλων Δυνάμεων θα αναθεωρούσαν τη στάση τους απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση.

Στη συλλογική μνήμη  του ελληνισμού η Ηρωική Έξοδος του Μεσολογγίου είναι η κορυφαία στιγμή της εθνεγερσίας των Ελλήνων.Οι μαχητές της Ελευθερίας πολεμώντας μέσα από τον "ταπεινό φράχτη" της πόλης και κατά την Έξοδο ανέδειξαν τα ακραία όρια της ανθρώπινης δύναμης και κατέστησαν την πόλη τους αιώνιο σύμβολο αξιοπρέπειας,αυτοθυσίας και ελευθερίας.