Η επανάσταση στο Μεσολόγγι

  

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Η κατάσταση στην πόλη λίγον πριν την επανάσταση

Στο Μεσολόγγι στις παραμονές της επανάστασης ο πληθυσμός υπολογίζεται περίπου στις 4.000 κατοίκους και σχεδόν όλοι ήταν Έλληνες χριστιανοί. Οι ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι οι Οθωμανοί κάτοικοι μέσα στην πόλη ήταν πολύ λίγοι, γιατί το Μεσολόγγι δεν αποτελούσε σημαντικό διοικητικό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι Οθωμανοί αξιωματούχοι και οι στρατιωτικές δυνάμεις βρίσκονταν σε άλλα σημεία της περιοχής στο Αιτωλικό,στη Ναύπακτο. Έτσι, όταν ξεκίνησε η επανάσταση,το Μεσολόγγι ήταν ουσιαστικά μια πόλη με σχεδόν αποκλειστικά ελληνικό πληθυσμό, γεγονός που βοήθησε ώστε να οργανωθεί γρήγορα η άμυνα της πόλης στις πολιορκίες που ακολούθησαν.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Η καταπιεστική πολιτική του Σουλτάνου και η υψηλή φορολογία είχαν δημιουργήσει μεγάλη δυσαρέσκεια στους προκρίτους και στους στρατιωτικούς της περιοχής. Υπήρχε πάντοτε η πρόθεση να εκμεταλλευτούν τον εμφύλιο πόλεμο των Οθωμανών ανάμεσα στον ισχυρό Αλή και την Υψηλή Πύλη. Ωστόσο, η προηγούμενη άσχημη εμπειρία από τη συμμετοχή στα Ορλωφικά, η εγγύτητα των σουλτανικών στρατευμάτων, που βρίσκονταν στην Ήπειρο, οι οικονομικές δυσκολίες και η απουσία  μύησης μελών  από τη Φιλική Εταιρεία είχαν ως αποτέλεσμα να επικρατεί στάση αναμονής και όχι άμεση δραστηριοποίηση πριν από το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.

Πρόκριτοι και κάτοικοι της πόλης επηρεασμένοι από τον ενθουσιώδη απόηχο των επαναστατικών γεγονότων στην Πελοπόννησο και στα νησιά,αναζητούσαν την κατάλληλη ευκαιρία να απαλλαγούν από τα παλιά αλλά και τα νέα βάρη του οθωμανικού καθεστώτος προσδοκώντας ένα καλύτερο μέλλον με εμπορική και οικονομική ανάπτυξη ανάλογη του πρόσφατου παρελθόντος.

Επανάσταση στο Μεσολόγγι

Στις 20 Μαΐου υδραίικα και σπετσιώτικα καράβια εμφανίζονται στον Πατραϊκό κόλπο για να εμψυχώσουν και να ξεσηκώσουν τους Έλληνες της ευρύτερης περιοχής. Έτσι δίνεται το έναυσμα στους Μεσολογγίτες, με αρχηγούς τον Παλαμά και τον Μακρή, για την κατάληψη του Διοικητηρίου και την επανάσταση στην πόλη, πιθανότατα στις 22–23 Μαΐου, με τους λίγους μουσουλμάνους και τη φρουρά να αποχωρούν εσπευσμένα.

Η επανάσταση επεκτάθηκε γρήγορα στη δυτική Στερεά και μέσα στο καλοκαίρι οι εξεγερμένοι κατέλαβαν ολόκληρη την περιοχή, με σημαντικότατη εξαίρεση τη Ναύπακτο. Σύντομα η πόλη του Μεσολογγίου άρχισε να δέχεται κύματα προσφύγων από τις βορειότερες περιοχές της Ηπείρου. Ως καταλύματα για τους ανθρώπους αυτούς χρησιμοποιήθηκαν σπίτια που ανήκαν προηγουμένως σε μουσουλμάνους, εκκλησίες αλλά και κάθε ελεύθερος χώρος.

Παράλληλα, η πληθυσμιακή εικόνα επηρεαζόταν και από ένα άλλο προσφυγικό ρεύμα προς τα Επτάνησα και την ιταλική χερσόνησο. Όσοι είχαν τη δυνατότητα, κυρίως οι πιο εύποροι, έπαιρναν τις οικογένειές τους και μετακινούνταν στη Δύση. Ανάμεσα στις διάφορες κατηγορίες ανθρώπων που έφταναν στην πόλη ήταν οι άμαχοι πληθυσμοί που αναζητούσαν καταφύγιο. Έπειτα οι ένοπλοι, όπως οι εκατοντάδες Επτανήσιοι εθελοντές, ένα ρεύμα που δεν σταμάτησε μετά την ήττα στα Πέτα,αλλά και ένοπλοι από άλλες ελλαδικές περιοχές.

Ξεχωριστή κατηγορία αποτελούσαν οι ξένοι εθελοντές, που ξεχώριζαν από τη διαφορετική τους εμφάνιση, γλώσσα και συμπεριφορά. Πρέπει ακόμη να σημειωθεί ότι υπήρχε συνεχής κινητικότητα: ορισμένοι αναχωρούσαν για άλλα μέρη και έφθαναν νέα κύματα ανθρώπων.

Έναν χρόνο μετά την κήρυξη της επανάστασης, ο πληθυσμός του  πρέπει σχεδόν να είχε διπλασιαστεί και να έφτανε πλέον τους 10.000 κατοίκους,

 Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτης ήρθε στο Μεσολόγγι και πρόσφερε τα μέγιστα στην άμυνα της πόλης

 

Η άφιξη του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου

Κομβικό γεγονός και αφετηρία όλων των οργανωτικών προσπαθειών θα αποτελέσει η άφιξη, τον Ιούνιο του 1821, του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου. Οι Μεσολογγίτες θα τον υποδεχτούν θερμά.Φέρει ένα καλό όνομα, έχει συστάσεις από προκρίτους και οπλαρχηγούς, θεωρείται κατάλληλος για να οργανώσει την άμυνα της πόλης, αλλά έχει μαζί του και πολεμοφόδια καθώς και άλλα υλικά.

 Στο Μεσολόγγι ο Μαυροκορδάτος θα επιδιώξει τη συγκρότηση οργανωμένου ελληνικού κράτους κατά τα δυτικά πρότυπα, με κεντρική διοίκηση, οργανωμένο στρατό και θεσμούς παρόμοιους με εκείνους των ευρωπαϊκών κρατών.Σαφέστατα όμως οι περισσότεροι από τους στόχους αυτούς έρχονταν σε αντίθεση με τις ιδέες και επιδιώξεις ισχυρών κοινωνικών ομάδων,τοπικών προκρίτων,οπλαρχηγών αλλά και του κλήρου.

Ο Οργανισμός της Δυτικής Χέρσου Ελλάδας

Αποτέλεσμα των διαβουλεύσεων και των προσπαθειών του Μαυροκορδάτου ήταν η υπογραφή από πρόκριτους και οπλαρχηγούς της συμφωνίας για το σχηματισμό "Διοίκησης" Στις 27 Ιουνίου 1821 υπογράφηκε στο Μεσολόγγι η Πράξη της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος.Η πράξη αυτή αποτέλεσε ένα από τα πρώτα πολιτικά οργανωτικά κείμενα της Ελληνικής Επανάστασης. Με αυτήν συγκροτήθηκε διοίκηση για τη δυτική Στερεά Ελλάδα, με σκοπό την οργάνωση της επαναστατημένης περιοχής και τη λειτουργία πολιτικών θεσμών.Το ζητούμενο πάντως ήταν ήταν  σε ποιο βαθμό και με ποιο τρόπο μπορούσαν να συμβιβαστούν η απόφαση για κεντρική διοίκηση του Αγώνα με την κατοχυρωμένη ως τότε δύναμη προκρίτων και οπλαρχηγών.

Λίγους μήνες μετά,στις 9 Νοεμβρίου 1821 ψηφίστηκε στο Μεσολόγγι ο Οργανισμός της Δυτικής Χέρσου Ελλάδας.Με τον οργανισμό αυτό οργανώθηκε η διοίκηση της δυτικής Στερεάς Ελλάδας. Προέβλεπε τη δημιουργία κεντρικής διοίκησης και τον καθορισμό αρμοδιοτήτων για τη διακυβέρνηση της περιοχής, καθώς και τη ρύθμιση ζητημάτων άμυνας, δικαιοσύνης και δημόσιας τάξης.Σκοπός του ήταν να οργανωθεί πολιτικά η επαναστατημένη περιοχή και να δημιουργηθούν θεσμοί διοίκησης.Την 1η Απρίλη του 1822 εκδόθηκε ειδικός νόμος που πρόβλεπε τη σύσταση τακτικού στρατού και καθορίζονταν με λεπτομέρειες όλα όσα αφορούσαν τη δομή, τον οπλισμό, το σιτηρέσιο,την ενδυμασία,τη μισθοδοσία σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Η πόλη θα γίνει διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο και, μέσα στην Επανάσταση, θα δίνει την εικόνα μιας ακμαίας και ασφαλούς πολιτείας. Η γειτνίαση με τα Επτάνησα και την Πελοπόννησο, η έστω και μικρή τεχνητή οχύρωση, καθώς και το γεγονός ότι αποτελούσε την έδρα της νέας τοπικής κυβέρνησης, η οποία μπορούσε να λαμβάνει αποφάσεις,έστω και μέσα από τους ανταγωνισμούς των προκρίτων και των οπλαρχηγών, συνέχισαν να προσελκύουν ποικίλες ομάδες ανθρώπων, εθελοντές, ναυτικούς αλλά και υλικό και πολεμοφόδια. Από την πόλη θα περάσει σημαντικός αριθμός Ελλήνων και ξένων εθελοντών, αλλά και στρατεύματα που θα εκστράτευαν στην Ήπειρο. Όλη αυτή η δραστηριότητα αποτυπώνεται και στην προσπάθεια οργάνωσης νοσοκομειακής περίθαλψης, απονομής δικαιοσύνης αλλά και έκδοσης εφημερίδας.

Η αυξημένη οικονομική δραστηριότητα από την έναρξη της Επανάστασης έως το καλοκαίρι του 1822 αναπτύχθηκε σε μεγάλο βαθμό έξω από τον έλεγχο των νέων τοπικών και κεντρικών αρχών. Το εμπόριο με τα Επτάνησα, οι λεηλασίες από πολεμικές επιχειρήσεις, η συμμετοχή σε πειρατείες και άλλες έκνομες δράσεις στερούσαν τα απαραίτητα ποσά από το κεντρικό ταμείο της διοίκησης. Το γεγονός αυτό έδενε τα χέρια της διοίκησης, ενώ οι πρόκριτοι και οι οπλαρχηγοί εξακολουθούσαν να είναι παντοδύναμοι.

Η πρώτη οχύρωση της πόλης 

Η πόλη ήταν ευάλωτη από τα βόρεια και λιγότερο από τα ανατολικά όπου το έδαφος ήταν βαλτώδες.Τον Ιούλιο του 1821, με πρωτοβουλία και χρήματα των προκρίτων και της Εκκλησίας, με την πρωτοκαθεδρία του Αθανάσιου Ραζηκότσικα,εκλεγμένου αρχηγού των ενόπλων σωμάτων της πολης, ξεκίνησαν οι πρώτες εργασίες για την οχύρωση. Άρχισε να κατασκευάζεται ένα μικρό τείχος με επάλξεις,πρόχειρο και αυτοσχεδιασμένο, ελάχιστα όμως  ικανό να αντισταθεί σε μια σοβαρή επίθεση από ελαφρύ πυροβολικό, καθώς και μια τάφρος που θα γέμιζε με θαλασσινό νερό και θα χώριζε την πόλη από την υπόλοιπη ξηρά. Πέρα από τις δυσκολίες της χρηματοδότησης,υπήρχε και η δυσκολία της ανεύρεσης υλικών για την οχύρωση. 

Ωστόσο η γεωγραφική θέση παρείχε καίρια πλεονεκτήματα.Τα ρηχά νερά,το υγρά και βαλτώδες τοπίο  ήταν αποτρεπτικά στη δυνατότητα ανάπτυξης μεγάλου στρατού, πυροβολικού και τη δημιουργία σταθερού στρατοπέδου γύρω του.Το φυσικό ανάγλυφο αποτελούσε το καλύτερο τείχος προστασίας για το Μεσολόγγι.Μαζί με αυτό, υπήρχε και η αίσθηση ότι, λόγω της παρουσίας ισχυρών οπλαρχηγών στην ευρύτερη περιοχή, η πόλη δεν κινδύνευε άμεσα από μεγάλη επίθεση.

Με την επιστροφή του Μαυροκορδάτου τον Σεπτέμβριο από την Πελοπόννησο ξεκινά μια ευρύτερη οργανωτική προσπάθεια στην οποία περιλαμβάνεται και η   καλύτερη και μεγαλύτερη οχύρωση της πόλης.Τα εμπόδια θα είναι πολλά για να καμφθούν οι αντιρρήσεις για κοπές δέντρων και γκρεμίσματα κτιρίων για να βρεθούν υλικά.Η παρουσία όμως του οθωμανικού στόλου στον κορινθιακό και η επίθεση στο Γαλαξίδι θα επιταχύνει τις εργασίες της οχύρωσης στο Μεσολόγγι και στο Βασιλούδι,νησάκι με κομβική θέση για την επικοινωνία του Μεσολογγίου με τη θάλασσα.

Παρά την κινητοποίηση η οχύρωση περιλάμβανε  ένα τείχος χωρίς πύργους, χτισμένο πάνω σε αδύναμα θεμέλια, ύψους 4 ποδών και πλάτους 2 ποδών, κατασκευασμένο εν μέρει από πέτρα και τούβλα, πάνω στο οποίο βρίσκονταν 14 παλιά σιδερένια κανόνια.Η τάφρος όσο και αν σκάφτηκε δεν ξεπερνούσε τα 2 μέτρα πλάτος,βάθους 1,20 και μήκους 1600 μέτρων.

Οι πολεμικές εξελίξεις επιτάχυναν τον κίνδυνο για το Μεσολόγγι και οδήγησαν στην πρώτη πολιορκία του από τους Τούρκους. Η κακώς σχεδιασμένη μάχη στα Πέτα τον Ιούλη του 1822, εναντίον των δυνάμεων του Κιουταχή, στην οποία πολέμησε ο τακτικός στρατός που είχε συγκροτήσει ο Μαυροκορδάτος αποτελούμενος από φιλέλληνες και Επτανήσιους, ενώ οι άνδρες των οπλαρχηγών είχαν δευτερεύοντα ρόλο, οδήγησε σε ήττα και σημαντικές απώλειες.

Οι στρατιωτικές εξελίξεις είχαν αρχίσει να παίρνουν δυσμενή τροπή στη δυτική Στερεά Ελλάδα, κυρίως επειδή οι σημαντικότεροι οπλαρχηγοί της περιοχής ήρθαν σε σύγκρουση με τον Μαυροκορδάτο, αλλά και μεταξύ τους, και φαίνονταν αποστασιοποιημένοι από τον αγώνα. Ο Γεώργιος Βαρνακιώτης, ο Γιαννάκης Ράγκος, ο Γώγος Μπακόλας, ο Γεωργάκης Βαλτινός και ο Ανδρέας Ίσκος είχαν κατά περιόδους έρθει σε συνεννόηση ή είχαν συμβιβαστεί με τους Οθωμανούς, επιδιώκοντας τη διατήρηση των αρματολικιών και των προνομίων τους.

Το Μεσολόγγι σύντομα θα δοκιμαζόταν στην πρώτη του πολιορκία από τους Τούρκους...συνεχίζεται...