Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄, ο εθνομάρτυρας ιεράρχης,α΄ μέρος

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ υπήρξε ηγετική μορφή του Ελληνισμού στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Έζησε και έδρασε σε μια περίοδο έντονων πολιτικών ανακατατάξεων και επαναστατικών ζυμώσεων,όταν οι ιδέες της ελευθερίας και της εθνικής ανεξαρτησίας άρχισαν να διαδίδονται και στους υπόδουλους Έλληνες. Ως ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης των Ορθοδόξων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, βρέθηκε αντιμέτωπος με δύσκολα διλήμματα, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στην υποχρέωση διατήρησης της τάξης και προστασίας του ποιμνίου του και στις αυξανόμενες επαναστατικές τάσεις.

Η πιο μεγάλη του δοκιμασία ήταν όταν αναγκάστηκε στις 23 Μαρτίου 1821, με την απειλή μαζικών διωγμών από τον Σουλτάνο,να αφορίσει τον Υψηλάντη που από τον Φλεβάρη είχε ξεκινήσει το επαναστατικό του κίνημα στη Μολδοβλαχία....διαβάστε το πρώτο μέρος...

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Η είδηση για την έναρξη της επανάστασης στην Πελοπόννησο έφθασε στην Κωνσταντινούπολη την τελευταία μέρα του Μάρτη.Ήταν κάτι παραπάνω από βέβαιο ότι θα άνοιγε νέος κύκλος διωγμών σε βάρος των χριστιανών,ιδιαίτερα στην Πόλη. Για τον Σουλτάνο  η επανάσταση στην  Πελοπόννησο, λίγο μετά από αυτήν του Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία,ήταν η επιβεβαίωση των πληροφοριών του σχετικά με τις επαναστατικές κινήσεις των Ελλήνων,τις οποίες πίστευε ότι υποθάλπουν οι Ρώσοι.

Άμεσα αποφάσισε να εξαπολύσει μεγάλο κύμα διωγμών και τρομοκρατίας εναντίον των Ελλήνων. Την 1η Απριλίου οργανώθηκε διαδήλωση από φανατικούς μουσουλμάνους, η οποία κατέληξε στην εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής του Μπαλουκλί, έξω από τα βυζαντινά τείχη της πόλης, η οποία και λεηλατήθηκε.Ακολούθησαν συλλήψεις και εκτελέσεις επιφανών Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης.Οι στιγμές ήταν κρίσιμες.

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄ αντιλαμβανόμενος τις εξελίξεις, θα συμβουλέψει τον μέγα διερμηνέα Κωνσταντίνο Μουρούζη να αποχωρήσει για να γλιτώσει τη ζωή του.Τελικά και οι δυο θα παραμείνουν στην Πόλη, πιστοί στο καθήκον με τίμημα τη ζωή τους.

Τη Μεγάλη Δευτέρα στις 4 Απριλίου συλλαμβάνεται ο Κωνσταντίνος Μουρούζης.Επί δεκαετίες τα μέλη της οικογένειάς του με  την ζωή τους πληρώναν την οργή των σουλτάνων. Ο μέγας διερμηνέας (1796), Γεώργιος Μουρούζης, είχε εξοριστεί στην Κύπρο όπου και δολοφονήθηκε. Ο Παναγιώτης Μουρούζης ήταν μέγας διερμηνέας του στόλου, όταν αποκεφαλίστηκε στα 1812.Την ίδια χρονιά αποκεφαλίστηκε κι ο μέγας διερμηνέας της Πύλης, Δημήτριος Μουρούζης, επειδή θεωρήθηκε ότι δεν διαπραγματεύτηκε σωστά με τη Ρωσία.

Ο  Μουρούζης σύρεται μπροστά στον σουλτάνο που τον κατηγορεί ότι του έκρυψε την αλήθεια. Αυτός αρχίζει να τον καταριέται φωνάζοντας:«Σουλτάνε αιμοβόρε. Σουλτάνε άδικε. Σουλτάνε άθλιε...». Ακολουθεί ο αποκεφαλισμός του,ήταν μόνο 32 ετών,ένας αληθινός ευπατρίδης του Γένους.

Ακολουθούν όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα θανατώσεις επιφανών Ελλήνων.Η Πύλη διατάζει τον Πατριάρχη να στείλει απογραφή όλων των Ελλήνων που μένουν στο Φανάρι. Στόχος είναι να εντοπιστούν οι διακεκριμένοι χριστιανοί αλλά και όσοι έχουν έρθει από την Πελοπόννησο και τη Στερεά.Η σχετική λίστα επικαιροποιείται από Τουρκοκρητικούς που γνωρίζουν ελληνικά.

Την ίδια στιγμή εκδίδεται διάταγμα που απαγορεύει την αναχώρηση χριστιανών από την Πόλη αλλά και άλλα σημεία της αυτοκρατορίας.Ζητείται άδεια από τους πρέσβεις  των Μεγάλων Δυνάμεων να επιτρέψουν σχετικούς ελέγχους στα πλοία τους.Μόνο ο Ρώσος πρέσβης Στογιάνωφ αρνείται να υποκύψει σε αυτές  τις αντίθετες  προς τις διεθνείς συμβάσεις αποφάσεις.

Ο Πατριάρχης ακόμα και τότε, είχε τη δυνατότητα να διαφύγει ή να κρυφτεί, όμως σταθερά αρνήθηκε κάτι τέτοιο. Πίστευε ότι η θυσία του θα ήταν ευεργετική για το Γένος και θα συνέβαλλε στην εντατικοποίηση του Αγώνα.

Την Κυριακή Πάσχα του 1821, 10 Απριλίου, έφτασε στο Πατριαρχείο ο νέος πιστός στον Σουλτάνο διερμηνέας Σταυράκης Αριστάρχης,που είπε στον Γρηγόριο να συγκεντρωθούν στην αίθουσα όλοι οι συνοδικοί, οι προύχοντες και όσοι είχαν δικαίωμα ψήφου για τα ζητήματα του Πατριαρχείου. Σύντομα, η αίθουσα γέμισε από Τούρκους αξιωματούχους. Ανάμεσά τους, ήταν και ο κεσεδάρης, ο αρχιδήμιος. Ο Αριστάρχης, μέσα σε νεκρική σιγή, διάβασε το φιρμάνι:"Επειδή ο Πατριάρχης Γρηγόριος εφάνη ανάξιος του πατριαρχικού θρόνου, αχάριστος προς την Πύλην και ραδιούργος, καθίσταται έκπτωτος της θέσεώς του και του προσδιορίζεται διαμονή το Καδίκιοϊ , μέχρι νεοτέρας διαταγής".

Ο Γρηγόριος αποχώρησε αμέσως από την αίθουσα, φορώντας το ράσο και το καλυμμαύχι. Οδηγήθηκε στις φυλακές του Μποσταντζίμπαση, όπου υποβλήθηκε σε φρικτά βασανιστήρια. Όταν εκλέχθηκε νέος Πατριάρχης, ο Πισιδίας Ευγένιος, ο Γρηγόριος οδηγήθηκε φρουρούμενος με μια βάρκα, στην αποβάθρα του Φαναρίου.

Η κεντρική πύλη του Πατριαρχείου, όπου απαγχονίστηκε ο Γρηγόριος Ε΄, η οποία παραμένει κλειστή ως σήμερα.

Εκεί τον περίμεναν πλήθος ένοπλων Τούρκων, μαινόμενος όχλος και Εβραίοι ουρλιάζοντας για να παρακολουθήσουν την εκτέλεση του αρχηγού της επανάστασης των Ελλήνων,όπως πίστευαν.Τον μετέφεραν στην πλατεία του Φαναρίου όπου γίνονταν οι εκτελέσεις. Εξαντλημένος ο Γρηγόριος γονάτισε, αναμένονταν τον αποκεφαλισμό του. Ο δήμιος, αφού τον κλότσησε, του είπε: "Σήκω και βάδιζε. Δεν είναι εδώ ο τόπος του θανάτου σου". 

Με τη βοήθεια δύο στρατιωτών, ο Γρηγόριος σηκώθηκε και οδηγήθηκε μπροστά στην είσοδο του Πατριαρχείου.Είχε αποφασιστεί ο θάνατός του με απαγχονισμό από τη μεσαία από τις τρεις εξωτερικές θύρες. Εκεί ετοιμάστηκε η αγχόνη. Χρειάστηκε μία ώρα καθώς ο μαινόμενος όχλος, χλεύαζε και εξύβριζε τον Γρηγόριο.Αυτός παρέμενε ακίνητος και προσευχόταν. Σε λίγο, πέρασαν στο κεφάλι του τη θηλιά και τράβηξαν το σχοινί. Ο Πατριάρχης απαγχονίστηκε στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου και άφησε την τελευταία του πνοή έπειτα από βασανιστικό θάνατο.

Παρά τις εκκλήσεις και τις παρασκηνιακές προσπάθειες του νέου Πατριάρχη να δοθεί άδεια ενταφιασμού,αυτό τελικά δεν έγινε.Το άψυχο σώμα του Γρηγόριου, έμεινε στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου, που είναι κλειστή ως σήμερα,εκτεθειμένο στους φανατικούς  που εξύβριζαν και ασχημονούσαν.

Την Τρίτη 13 Απριλίου παραδόθηκε στον όχλο που αυτό περίμενε. Τον περιέφεραν τρεις φορές στην πλατεία του Φαναρίου, σύροντάς τον στο θαλερό λιθόστρωτο, και τελικά τον εγκατέλειψαν κοντά στη θάλασσα.Οι δήμιοι το περιμάζεψαν και το έριξαν στη θάλασσα, αφού έδεσαν πάνω του μια μεγάλη πέτρα.

Στις 16 Απριλίου η σορός του Πατριάρχη αναγνωρίστηκε από δύο κληρικούς που επέβαιναν σε πλοίο με προορισμό την Οδησσό. Την ανέσυραν και τη μετέφεραν εκεί, όπου έφτασαν στις 11 Μαΐου. Η είδηση της μεταφοράς της σορού του, μετά τον μαρτυρικό του θάνατο, συγκλόνισε την Οδησσό, όπου ζούσε πολυάριθμη ελληνική κοινότητα.     .Η σορός του παρέμεινε άταφη για κάποιο διάστημα, εκτεθειμένη σε λαϊκό προσκύνημα. Ο τσάρος Αλέξανδρος διέταξε να ταφεί με τιμές και η κηδεία του έγινε στις 17 Ιουνίου 1821.

Το 1871 τα οστά του μεταφέρθηκαν στην Αθήνα και τοποθετήθηκαν σε λάρνακα στον Μητροπολιτικό Ναό. Στις 10 Απριλίου 1921, εκατό χρόνια μετά τον θάνατό του, η Εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο και η μνήμη του τιμάται την ίδια ημέρα.

Η είδηση του μαρτυρικού θανάτου του μεταδόθηκε στην Ελλάδα αλλά και στην Ευρώπη.Η εκτέλεση του συγκλόνισε τους επαναστατημένους Έλληνες. Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι το γεγονός αυτό ενίσχυσε αποφασιστικά τον Αγώνα, καθώς καλλιέργησε έντονα αισθήματα εκδίκησης και κατέστησε αδύνατο κάθε συμβιβασμό με την Οθωμανική εξουσία.Η εκτέλεση του Πατριάρχη συνέβαλε στην εξάπλωση της Επανάστασης και στη μαζική συμμετοχή των Ελλήνων.

Την ίδια στιγμή, η εικόνα ενός Πατριάρχη που απαγχονίζεται και ρίχνεται στα νερά μεταδόθηκε σε όλη την Ευρώπη, προκαλώντας συγκίνηση και συμπάθεια στον ευρωπαϊκό κόσμο, ενισχύοντας τη διεθνή υποστήριξη προς τον ελληνικό αγώνα.

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος, σε εποχές που η ευθύνη ήταν βαριά, θυσιάστηκε μέσα στις δραματικές συνθήκες του Αγώνα για την ελευθερία του Γένους. Σήμερα, το όνομά του εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις σχετικά με το αν η στάση του υπήρξε περισσότερο συμβιβαστική ή πατριωτική.

Για τον ίδιο τον Γρηγόριο, σίγουρο είναι  ότι πιο βασανιστική υπήρξε η στιγμή που αναγκάστηκε να υπογράψει τον αφορισμό του πρίγκιπα Υψηλάντη, παρά το ίδιο το μαρτύριό του έξω από την πύλη του Πατριαρχείου...