Η Άλωση της Τριπολιτσάς Α΄ μέρος

 

Η αρχή του τέλους της οθωμανικής κυριαρχίας στην Πελοπόννησο

Ακριβώς έξι μήνες μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης, το στρατηγικό σχέδιο του Θεόδωρος Κολοκοτρώνης για την κατάληψη της Τριπολιτσάς στέφθηκε με επιτυχία. Για να επιτευχθεί αυτό, ο «Γέρος του Μοριά» χρειάστηκε πρώτα να πείσει οπλαρχηγούς και απλούς αγωνιστές για την αναγκαιότητα της επιχείρησης, η επιτυχία της οποίας θα εξασφάλιζε ουσιαστικά τον έλεγχο σχεδόν ολόκληρης της Πελοπόννησος.

 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

«Την εικοστήν τρίτην του μηνός επήραμεν την Τριπολιτσάν…». Μια απλή φράση που συμπυκνώνει χρόνια αγώνων, φόβου και ελπίδας.

Έτσι αρχίζει η ιστορική επιστολή με την οποία ο μεγάλος στρατηγός ενημέρωνε επίσημα την Πελοποννησιακή Γερουσία για την απελευθέρωση της πόλης. Η άλωση της Τριπολιτσάς, στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, υπήρξε το αποκορύφωμα των πρώτων μηνών της  Επανάστασης.

Η πόλη, διοικητικό κέντρο της οθωμανικής εξουσίας στην Πελοπόννησο, έπεσε ύστερα από πολύμηνη πολιορκία που ξεκίνησε την άνοιξη του 1821. Ήταν η σημαντικότερη νίκη του πρώτου έτους της Επανάστασης των Ελλήνων.

 ΤΡΙΠΟΛΗ

Η Τριπολιτσά, ως ένας μικρός αγροτοκτηνοτροφικός οικισμός, μνημονεύεται ήδη από τον 15ο αιώνα.Απέκτησε,ωστόσο, ιδιαίτερη πολιτική και οικονομική σημασία ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της ύστερης εποχής της Τουρκοκρατίας, όταν, το 1715, ορίστηκε έδρα του Οθωμανού διοικητή του Μοριά, του Μόρα Βαλεσή, δηλαδή του πασαλικιού του Μορέως.

Εξελίχθηκε σε σημαντικό αγροτικό, εμπορικό, συγκοινωνιακό και στρατιωτικό κέντρο της Πελοποννήσου. Στην πόλη αναπτύχθηκαν βιοτεχνίες και εργαστήρια, ενώ παράλληλα ενισχύθηκε το διαμετακομιστικό εμπόριο.Ταυτόχρονα, σημειώθηκε πρόοδος στην πνευματική, κοινωνική και θρησκευτική ζωή των κατοίκων. Ήδη από το 1673, ιδρύθηκε στην πόλη, έπειτα από αίτημα των κατοίκων, η «Αρχιεπισκοπή Υδραβολιτσάς», με πρώτο αρχιεπίσκοπο τον Άνθιμο.

Οι Οθωμανοί είχαν οχυρώσει την Τριπολιτσά με ισχυρό τείχος, το οποίο διέθετε επτά πύλες και κανόνια για την άμυνα της πόλης. Το τείχος είχε ύψος περίπου πέντε μέτρα, πλάτος δύο μέτρα στη βάση και ένα μέτρο στο επάνω μέρος. Περιμετρικά υπήρχαν πύργοι και διπλές πολεμίστρες, κατάλληλες για άμυνα με τουφέκια, καθώς και τριάντα κανόνια, από τα οποία όμως λίγα ήταν σε καλή κατάσταση,προσφέροντας έτσι περιορισμένη αποτελεσματικότητα.Σε ένα ψηλό σημείο της δυτικής πλευράς βρισκόταν η Μεγάλη Τάπια, που έμοιαζε με ακρόπολη.

Μέσα στην πόλη βρίσκονταν περίπου 16.000 ένοπλοι και 18.000–20.000 άμαχοι. Οι ένοπλες δυνάμεις αποτελούνταν από Τούρκους στρατιώτες, Αλβανούς και άλλους ενόπλους από διάφορες περιοχές της Πελοπόννησος. Ανάμεσά τους υπήρχαν και Έλληνες αιχμάλωτοι, μεταξύ των οποίων και γνωστοί πρόκριτοι που είχαν μεταβεί εκεί ανταποκρινόμενοι στο κάλεσμα του Μόρα Βαλεσή, λίγο πριν από την έναρξη της Επανάστασης.

Τα τρόφιμα και οι προμήθειες που διέθεταν δεν ήταν επαρκή, καθώς δεν είχαν φροντίσει να εφοδιαστούν κατάλληλα. Αν και η υδροδότηση είχε διακοπεί, υπήρχαν αρκετά πηγάδια, γεγονός που εξασφάλιζε σχετική επάρκεια σε νερό.

Πριν την πολιορκία

Οι νίκες στο Βαλτέτσι και στα Δολιανά δημιούργησαν νέα δεδομένα για την εξέλιξη της Επανάστασης στην Πελοπόννησο. Απέδειξαν ότι οι Οθωμανοί δεν μπορούσαν πλέον να την καταστείλουν εύκολα,έχοντας ως βάση των επιχειρήσεών τους την Τριπολιτσά και ότι θα χρειαζόταν ενισχύσεις με στρατιές που θα ξεκινούσαν από τον βορά.Η προσοχή των επαναστατημένων Ελλήνων θα μετατοπιστεί στο κέντρο του Μοριά,στην Τρίπολη.

Μέχρι τότε, η δράση των επαναστατών περιοριζόταν κυρίως σε παράκτιες περιοχές και σε μέρη όπου η οθωμανική παρουσία ήταν μικρή. Ο Κολοκοτρώνης, μετά τη μάχη στο Βαλτέτσι, αντιλήφθηκε τη μεγάλη σημασία που θα είχε η κατάληψη της Τριπολιτσάς για την εξέλιξη του Αγώνα.Χωρίς να κατέχει ακόμη επίσημα τον τίτλο του αρχιστρατήγου, αλλά με τη στήριξη του Δημήτριου Υψηλάντη, προώθησε τις ελληνικές δυνάμεις προς την Τριπολιτσά, οργανώνοντας παράλληλα το πιο συγκροτημένο στρατόπεδο που είχε έως τότε δημιουργηθεί στην Πελοπόννησο.Γνωρίζοντας την ανωτερότητα των Τούρκων δεν σκεφτόταν μια τακτική μάχη απέναντι τους.Αυτό που σχεδίαζε ήταν η κατοχή καίριων σημείων γύρω από την πόλη και η δημιουργία ενός ασφυκτικού κλοιού γύρω από τα τείχη της Τρίπολης.Συνέπεια αυτών θα ήταν το αδιέξοδο για τους Τούρκους και η αναζήτηση συμβιβαστικής λύσης για την παράδοση της πόλης ή κάποια απελπισμένη έξοδος.

Η σημαντική για τους Οθωμανούς Τρίπολη,έδρα του Μόρα Βαλεσή (διοικητή του Μοριά) Βρισκόταν σε οροπέδιο και περιβαλλόταν από βουνά,γεγονός που της παρείχε προστασία.Ωστόσο, αυτό θα μεταβληθεί σε αδυναμία, όταν οι Έλληνες από τα τέλη του Μάη θα καταλάβουν τα γύρω υψώματα,πολιορκώντάς την πιο εύκολα.Τα σημαντικότερα σημεία για τους πολιορκητές ήταν τα υψώματα του Μαινάλου και τα Τρίκορφα, ενώ γύρω από την πόλη υψώνονταν επίσης ο Πάρνωνας και το Αρτεμίσιο.

Οι Οθωμανοί αρχικά υποτίμησαν την κατάσταση, πιστεύοντας ότι μπορούσαν να κινηθούν ελεύθερα με το ιππικό τους και να εξασφαλίζουν την τροφοδοσία τους.Οι Έλληνες είχαν το πλεονέκτημα των υψωμάτων και παρακολουθούσαν τις κινήσεις τους, με αποτέλεσμα οι Οθωμανοί να εγκλωβιστούν μέσα στην πόλη.Δεν βιάζονταν να επιτεθούν, καθώς πίστευαν ότι ο χρόνος δούλευε υπέρ τους, εξαιτίας της  προοδευτικής έλλειψης τροφίμων και της πτώσης του ηθικού των πολιορκημένων.Ο  ίδιος ο  Κολοκοτρώνης είχε απαγορέψει στα διάφορα τμήματα των πολιορκητών να αναλαμβάνουν επιθετικές πρωτοβουλίες,αλλά να περιορίζονται στις περίφημες χωσιές(ενέδρες).

Από τον Ιούνιο, η πολιορκία οργανώνεται και ενισχύεται χάρη στη συμβολή των ντόπιων πληθυσμών.Με προτροπή του Κολοκοτρώνη κατασκευάζονται ορύγματα και προμαχώνες, ενώ το σημαντικότερο ήταν ο συνεχής εφοδιασμός των στρατιωτών με τρόφιμα και νερό, ώστε να μπορούν απερίσπαστοι να αφοσιωθούν στην πολιορκία.

Στον οικονομικό και οργανωτικό τομέα της πολιορκίας καθοριστικό ρόλο ανέλαβε ο Κανέλλος Δεληγιάννης. Όσον αφορά την προμήθεια πυρομαχικών, αυτή εξασφαλιζόταν από τα μπαρουτόμυλους της Δημητσάνας, όπου οι κάτοικοι εργάζονταν αδιάκοπα για την παραγωγή μπαρουτιού, καλύπτοντας τις ανάγκες της πολεμικής επιχείρησης.

Οι Έλληνες προώθησαν τα στρατόπεδά τους στα Τρίκορφα, φτάνοντας για πρώτη φορά πολύ κοντά στην Τριπολιτσά.Πίσω από τα Τρίκορφα δημιουργήθηκε κεντρική αποθήκη για τον ανεφοδιασμό των αγωνιστών, ενώ σταδιακά κατέλαβαν και άλλα γύρω υψώματα, σφίγγοντας τον κλοιό γύρω από την πόλη.Τα γύρω χωριά χρησιμοποιήθηκαν ως βάσεις υποστήριξης, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο την πολιορκία.Παράλληλα, τοποθετήθηκαν στρατιωτικά τμήματα σε καίρια σημεία γύρω από την Τριπολιτσά, ώστε να ελέγχουν τους δρόμους και να αποτρέπουν τη διαφυγή των Οθωμανών.

Ο αρχιτέκτονας του σχεδίου Κολοκοτρώνης κάλυψε με ασφυκτικό κλοιό τη διάταξη γυρω από την πόλη από την πλευρά των διακλαδώσεων του Μαινάλου,χωρίς να αφήσει ακάλυπτη την ανατολική πλευρά και τα πλάγια αυτής,ώστε ο αποκλεισμός όσο το δυνατόν  κυκλικό σχήμα.Σημαντική και επώδυνη  προσπάθεια πίεσης των Οθωμανών μέσα στην πόλη ήταν η διακοπή της υδροδότησης, η οποία γινόταν από δύο ποταμούς, των οποίων τα νερά κατέληγαν σε υδραγωγεία εντός της Τριπολιτσάς.Σύντομα το νερό από τα πηγάδια θα λιγοστέψει,η έλλειψη και η κακή ποιότητα θα φέρει προβλήματα στους πολιορκημένους.

Κατά τους μήνες Ιούνιο και Ιούλιο έγιναν πολλές συγκρούσεις μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, οι οποίοι έβγαιναν από τα τείχη για να συγκεντρώσουν τρόφιμα και να επιτεθούν στα ελληνικά φυλάκια. Όσο το τουρκικό ιππικό μπορούσε ακόμη να δρα, ο κάμπος βρισκόταν υπό τον έλεγχό τους και έτσι έβγαιναν, θέριζαν, αλώνιζαν και μετέφεραν στην πόλη τον καρπό και το άχυρο για να τραφούν άνθρωποι και ζώα. Οι Έλληνες έστηναν ενέδρες και επιτίθεντο στους Τούρκους, προκαλώντας απώλειες. Απέναντι στους Τούρκους καβαλάρηδες όμως, μειονεκτούσαν και αναγκάζονταν να υποχωρούν σε μέρη όπου δεν μπορούσαν να κινηθούν τα άλογα.

Ο Υψηλάντης αρχηγός ο Κολοκοτρώνης ο ηγέτης-Εντείνεται η πολιορκία 

Στις αρχές Ιουλίου έφθασε στην περιοχή ο Δημήτριος Υψηλάντης. Η άφιξή του προκάλεσε ενθουσιασμό και συνέβαλε στην περαιτέρω εντατικοποίηση της πολιορκίας. Στην περιοχή βρίσκονταν ήδη σημαντικοί οπλαρχηγοί, όπως ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, ο Ζανέτος Χριστόπουλος και ο Δημήτριος Πλαπούτας. Γύρω από την πόλη είχαν συγκεντρωθεί περίπου 7.000 Έλληνες, ενώ λίγο πριν από την άλωση ο αριθμός τους έφθασε τις 10.000.

Στις αρχές Ιουλίου καταλήφθηκαν θέσεις κοντά στην πόλη της Τριπολιτσάς. Οι ένοπλες δυνάμεις χωρίστηκαν σε τέσσερα σώματα υπό τους Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, Αναγνωσταράς, Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης και Γιατράκος.

Για πρώτη φορά από την αρχή της Επανάστασης συγκεντρώθηκαν τόσοι πολλοί αγωνιστές από όλες τις επαρχίες της Πελοποννήσου, οι οποίοι ζούσαν σε στρατόπεδα γύρω από την πόλη. Ο Κολοκοτρώνης και οι άλλοι οπλαρχηγοί κινητοποίησαν τις επαρχίες και τις ενέταξαν στη λογική του πολέμου, παρακινώντας ανθρώπους που δεν εγκατέλειπαν εύκολα τον τόπο τους να πολεμήσουν αλλού, με στόχο τη δημιουργία των πρώτων οργανωμένων στρατιωτών.

Αν και ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ήταν επίσημα ο αρχηγός, καμία ουσιαστική πρωτοβουλία δεν αφαιρέθηκε από τον Κολοκοτρώνη. Παρά τη σχετική οργάνωση που φαινόταν να υπάρχει, η επιχείρηση παρέμενε στην ουσία στρατιωτική δράση ατάκτων, την οποία μόνο η δύναμη και ο τρόπος στρατολόγησης του Κολοκοτρώνη συγκρατούσαν σε ένα οργανωμένο στρατόπεδο.Με τη μέθοδο του φιδιού όπως αναφέρει ο Γέρος τα σώματα της πολιορκίας κατέβαιναν σιγά σιγά στα χαμηλότερα και πίεζαν τους πολιορκημένους ολοένα και πιο πολύ,ώστε να τους αναγκάσουν σε παράδοση με συνθήκη όπως και άρχισε να γίνεται με σχετικές διαπραγματεύσεις  κατά την τελευταία φάση της πολιορκίας.

Η διάταξη των ελληνικών δυνάμεων γύρω από την Τριπολιτσά είχε πλέον ολοκληρωθεί.Η πολιορκία είχε σχήμα μισοφέγγαρου γύρω από την Τρίπολη, κυρίως από τα δυτικά και βορειοδυτικά προς τα νοτιοδυτικά. Οι Έλληνες στηρίζονταν στο Μαίναλο και τα γύρω βουνά και έτσι έλεγχαν περίπου τα δύο τρίτα της πόλης.Η ανατολική πλευρά ήταν πεδινή και δεν μπορούσαν να πλησιάσουν εύκολα, γιατί υπήρχε το τουρκικό ιππικό και οι Έλληνες δεν είχαν αντίστοιχες δυνάμεις. Έτσι, παρακολουθούσαν την περιοχή από πιο μακριά, από τα βουνά, χωρίς να κατεβαίνουν στην πεδιάδα.

Το κύριο στρατόπεδο ήταν στα Τρίκορφα, υπό την ηγεσία του Κολοκοτρώνη, όπου συγκεντρώθηκαν αγωνιστές από διάφορες περιοχές, καθώς και φιλέλληνες.Οι δυνάμεις χωρίστηκαν σε τέσσερα βασικά σώματα, με αρχηγούς τον Κολοκοτρώνη, τον Αναγνωσταρά, τον Γιατράκο και τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη.

Ο Υψηλάντης προσπάθησε να οργανώσει όσο καλύτερα γινόταν την πολιορκία, με βάση τις στρατιωτικές τακτικές που γνώριζε. Αυτό όμως ήταν δύσκολο στον Μοριά, γιατί δεν υπήρχαν τα απαραίτητα μέσα και οι άνθρωποι δεν ήταν συνηθισμένοι στην πειθαρχία. Δεν υπήρχε ουσιαστικά πυροβολικό και η επιβολή βασικής στρατιωτικής τάξης ήταν δύσκολη.Για να προστατεύσει τα νώτα των Ελλήνων, φρόντισε να φυλάσσονται οι δρόμοι, ώστε να μην φτάσουν ενισχύσεις στους πολιορκημένους.

Ο Υψηλάντης, χωρίς να παραγκωνίσει τον Κολοκοτρώνη και προσπαθώντας να συνεργαστεί μαζί του, απογοητεύτηκε από τα αποτελέσματα και ήρθε σε σύγκρουση με τους προκρίτους. Έτσι, λίγο πριν από την άλωση, αποχώρησε με την πρόφαση ότι έπρεπε να αντιμετωπίσει ενισχύσεις στην Πάτρα και την Κόρινθο.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα των Ελλήνων ήταν η έλλειψη πυροβολικού. Διέθεταν λίγα πυροβόλα, αλλά δεν γνώριζαν να τα χειρίζονται. Οι Τούρκοι, εκμεταλλευόμενοι αυτή την αδυναμία, συνέχιζαν τις εξόδους τους για ανεφοδιασμό κοντά στην Τρίπολη, υποστηριζόμενοι από τα πυροβόλα που βρίσκονταν στα τείχη της πόλης.

Από τον Αύγουστο και μετά οργανώθηκε κάπως καλύτερα το ελληνικό πυροβολικό, με την άφιξη του Άγγλου φιλέλληνα Γκόρντον και των Γάλλων Ρεμπώ και Βουτιέ. 

Σταδιακά οι προσπάθειες των πολιορκημένων να διατηρήσουν επικοινωνία με την ύπαιθρο απέτυχαν. Ο Κολοκοτρώνης αναφέρει ότι «καθημερινώς είχαμε πόλεμο, από το μεσημέρι έως το βράδυ και το βράδυ τους εμπάζαμε μέσα στην πόλη».Οι Τούρκοι έβγαιναν κυρίως για να μαζέψουν τροφές και χόρτα από τα γύρω μέρη, αλλά οι Έλληνες προσπαθούσαν να τους εμποδίσουν και να τους αναγκάσουν να επιστρέψουν άπρακτοι.Στόχος της πολιορκίας ήταν να αναγκάσουν τους πολιορκημένους να υποφέρουν από έλλειψη τροφής, τόσο οι άνθρωποι όσο και τα ζώα.

 

Η μάχη της Γράνας 

Ιδιαίτερη σημασία είχε από επιχειρησιακή άποψη η κατασκευή της περίφημης Γράνας (τάφρου) έξω από την Τριπολιτσά, με σκοπό τον περιορισμό των εξόδων των οθωμανικών δυνάμεων για ανεφοδιασμό.Ήταν μια ακόμη στρατηγική επιλογή του Κολοκοτρώνη.Η νίκη των Ελλήνων στη θέση αυτή (10 Αυγούστου 1821) ήταν αποφασιστικής σημασίας για την έκβαση της πολιορκίας, καθώς οι πολιορκημένοι ουσιαστικά αποκλείστηκαν μέσα στα τείχη.

Από τότε άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για την κυρίευση της πόλης και κλιμακώθηκαν οι διαπραγματεύσεις, τόσο ανάμεσα στους πολιορκητές και τους πολιορκημένους, για τους όρους παράδοσης, όσο και μεταξύ των πολιορκητών, για τη διανομή των λαφύρων.

Ο Κολοκοτρώνης για να εμποδίσει τους Τούρκους να διαφύγουν από την πολιορκημένη Τρίπολη προς τα Καλάβρυτα και να περισφίξει την πολιορκία παγιδεύοντάς τους στις εξόδους τους για αναζήτηση εφοδίων σκέφτηκε να κατασκευάσει μια μεγάλη αμυντική τάφρο (γράνα). Κατασκευάστηκε γρήγορα, μέσα σε λίγες ημέρες, σε στενό πέρασμα κοντά στο χωριό Λουκά, σε σημείο στρατηγικής σημασίας.

Στις 9 Αυγούστου 1821, οι Τούρκοι με αρχηγό τον Κεχαγιάμπεη βγήκαν από την Τρίπολη με περίπου 6.000 άνδρες. Χώρισαν τον στρατό τους σε δύο τμήματα και κινήθηκαν προς διαφορετικές κατευθύνσεις, προσπαθώντας να αιφνιδιάσουν τους Έλληνες και να βρουν τρόπους διαφυγής και για να συλλέξουν τρόφιμα και εφόδια

Ένα μέρος του στρατού πέρασε από ένα αφύλακτο σημείο της γράνας και επιτέθηκε σε ελληνικές δυνάμεις στην Καπνίστρα. Παράλληλα, οι υπόλοιπες δυνάμεις συνέχισαν την πορεία τους προς τα γύρω χωριά για να βρουν τρόφιμα και εφόδια.

Ο Κολοκοτρώνης, μόλις αντιλήφθηκε τις κινήσεις των Τούρκων, κινητοποίησε γρήγορα ελληνικά σώματα από διάφορες περιοχές και τοποθέτησε τους άνδρες του σε καίριες θέσεις: μέσα στη γράνα, στους φράχτες και στα αμπέλια. Η διάταξη αυτή δημιούργησε μια παγίδα για τον εχθρό.

Όταν οι Τούρκοι επέστρεψαν φορτωμένοι με λάφυρα και προσπάθησαν να περάσουν ξανά από το στενό σημείο, δέχθηκαν επίθεση. Το ιππικό τους επιχείρησε να διασχίσει τη γράνα, αλλά οι Έλληνες, προστατευμένοι μέσα σε αυτήν, μπορούσαν να πυροβολούν με ακρίβεια, ενώ οι Τούρκοι δυσκολεύονταν να στοχεύσουν.

Η μάχη εξελίχθηκε σε σκληρή σύγκρουση, ακόμα και σώμα με σώμα. Οι Έλληνες αντιστάθηκαν με επιτυχία και προκάλεσαν βαριές απώλειες στους Τούρκους. Τελικά, οι Οθωμανοί δεν κατάφεραν να περάσουν οργανωμένα, πανικοβλήθηκαν και υποχώρησαν άτακτα προς την Τρίπολη, εγκαταλείποντας εφόδια και εξοπλισμό.

Οι απώλειες των Τούρκων ήταν σημαντικές περίπου 400 νεκροί, ενώ οι Έλληνες περίπου 30. Η νίκη αυτή ενίσχυσε σημαντικά το ηθικό των Ελλήνων και έκανε ακόμη πιο στενή την πολιορκία της Τριπολιτσάς.

Στις 24 Αυγούστου επιχείρησαν μια τελευταία έξοδο από την Τρίπολη για να προμηθευτούν εφόδια, όμως δεν πέτυχαν τον στόχο τους. Από τότε και μέχρι την άλωση της πόλης, στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, δεν τόλμησαν να ξαναβγούν έξω από τα τείχη.

Οι Έλληνες είχαν  πλησιάσει πολύ κοντά στην πόλη, σε απόσταση βολής πυροβόλου.Χάρη στις τάφρους και στα αμυντικά έργα που έγιναν,το εχθρικό ιππικό  δεν μπορούσε πια να κινηθεί αποτελεσματικά.Οι Τούρκοι αντιμετώπιζαν σοβαρές ελλείψεις σε τρόφιμα και νερό, ενώ οι Έλληνες ενίσχυαν συνεχώς τις θέσεις τους.Ο χρόνος πλέον λειτουργούσε εις βάρος των πολιορκημένων και όλα έδειχναν ότι η πτώση της Τριπολιτσάς σίγουρη...

 

Συνεχίζεται ...