Τιβέριος,ο ικανός αυτοκράτορας

 

Ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας Τιβέριος

Ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας Τιβέριος Β΄ κυβέρνησε από το 574 έως το 582. Ήταν άνθρωπος πράος και γενναιόδωρος, προικισμένος με υψηλές στρατιωτικές και πολιτικές αρετές. Ανήκει στην κατηγορία εκείνη των ιστορικών προσωπικοτήτων που, αν και δεν σημείωσαν κάποια μεγάλη στρατιωτική επιτυχία, διακρίθηκαν για το ήθος, την πολιτική τους αρετή και τη γενικότερη στάση ζωής τους.

Είχε την ατυχία να βρεθεί χρονικά ανάμεσα σε δύο τεράστιες προσωπικότητες — τον Ιουστινιανό και τον Ηράκλειο — και να πεθάνει πρόωρα, χωρίς να προλάβει να ολοκληρώσει το έργο του. Είχε, ωστόσο, το πολιτικό αισθητήριο να παραδώσει την εξουσία στα ικανά χέρια του μελλοντικού αυτοκράτορα Μαυρικίου.

---

Το στρατιωτικοπολιτικό πλαίσιο της εποχής του

Η μετά τον Ιουστινιανό εποχή ανήκει στις πιο δύσκολες περιόδους της Βυζαντινής Ιστορίας. Κατά τη διάρκειά της υπήρχαν μεγάλη φτώχεια, ασθένειες και συνεχείς εχθρικές επιθέσεις.

«Όταν πέθανε ο Ιουστινιανός», λέει ο Μπιούρυ, «οι ασκοί του Αιόλου άνοιξαν, οι διαλυτικοί παράγοντες άρχισαν να δρουν, το αυθαίρετο σύστημα κατέρρευσε, και η μεταμόρφωση της αυτοκρατορίας — η οποία ασφαλώς είχε επί μακρόν προοδεύσει — τώρα άρχισε να προχωρεί γρήγορα και αισθητά».

 

Ο διάδοχός του, Ιουστίνος Β΄, ακολούθησε διαφορετική πολιτική από τον προκάτοχό του. Προκειμένου να αντισταθμίσει τις απώλειες στη Δύση, έσπασε την ειρήνη με τους Πέρσες (συνθήκη του 562), την οποία με τόση επιδεξιότητα είχε οικοδομήσει ο Ιουστινιανός. Ενθάρρυνε αρμενική εξέγερση κατά των Περσών, αρνήθηκε τη διαπραγμάτευση και εισέβαλε στα περσικά εδάφη. Οι Πέρσες αντέδρασαν το 573, πολιορκώντας και κυριεύοντας την πόλη-φρούριο Δάρα, προμαχώνα των ανατολικών συνόρων ήδη από την εποχή του αυτοκράτορα Αναστασίου.

Οι άσχημες εξελίξεις επηρέασαν σοβαρά την ψυχική και σωματική υγεία του αυτοκράτορα. Έχασε τα λογικά του και αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει.

Την κατάσταση ανέλαβε η αυτοκράτειρα Σοφία, ανιψιά της Θεοδώρας, συζύγου του Ιουστινιανού, με την οποία είχε αρκετά κοινά χαρακτηριστικά. Έστειλε πρεσβεία στον Χοσρόη ζητώντας ανακωχή, την οποία και πέτυχε καταβάλλοντας 45.000 χρυσά νομίσματα. Στη συνέχεια έπεισε τον Ιουστίνο να ανακηρύξει, ενώπιον του πατριάρχη, της Συγκλήτου και της ανακτορικής φρουράς, Καίσαρα και διάδοχό του τον κόμη των εξκουβιτόρων Τιβέριο (7 Δεκεμβρίου 574).

---

Ο Τιβέριος ως αυτοκράτορας

Ο Τιβέριος ήταν περίπου 35 ετών όταν ανέλαβε στην πράξη τη διακυβέρνηση του κράτους. Στρατιωτικός ιλλυρικής καταγωγής, όπως και η οικογένεια του Ιουστινιανού, ήταν ικανός και δραστήριος, και θεωρούσε ζήτημα τιμής την ανάκτηση της Δάρας, γεγονός που σήμαινε τη διεξαγωγή δαπανηρού και επικίνδυνου πολέμου.

Το σπάσιμο της ανακωχής από τους Πέρσες οδήγησε σε εισβολή τους στην Αρμενία και προέλαση ως την Καππαδοκία. Εναντίον τους στάλθηκε ο στρατηγός Ιουστινιανός, ανιψιός του φημισμένου αυτοκράτορα. Οι δύο στρατοί συγκρούστηκαν στη Μελιτηνή, σε σκληρή μάχη δύο ημερών, που έληξε με ήττα των Περσών και φυγή του Χοσρόη. Στην κατοχή των Βυζαντινών περιήλθαν 24 πολεμικοί ελέφαντες, τους οποίους ο Ιουστινιανός έστειλε στην Κωνσταντινούπολη, ώστε ο Τιβέριος να τελέσει θρίαμβο.

Ακολούθησε τριετής ανακωχή (575–578), η οποία όμως δεν κατέληξε σε ειρήνη. Κατά τη διάρκειά της, ο Τιβέριος όχι μόνο μετέφερε στρατεύματα του Ιλλυρικού και της Θράκης στα περσικά σύνορα, αλλά αύξησε και μόνιμα τη στρατιά της Ανατολής κατά 15.000 νεοσύλλεκτους. Τα μέτρα αυτά επιβάρυναν τον κρατικό προϋπολογισμό και έθεσαν σε κίνδυνο τα βόρεια σύνορα, αλλά ο Τιβέριος ελπίζε ότι θα εξασφάλιζε γρήγορη νίκη κατά των Περσών.

Στην προσπάθειά του αυτή είχε άμεσο βοηθό τον Μαυρίκιο, τον οποίο τίμησε το 577 με το υψηλότερο στρατιωτικό αξίωμα, εκείνο του Αρχιστράτηγου της Ανατολής.

Όταν εξέπνευσε η ανακωχή, οι Πέρσες εισέβαλαν στη Μεσοποταμία. Ο Μαυρίκιος κινήθηκε εναντίον τους και σημείωσε σημαντικές επιτυχίες. Το 578, ο Ιουστίνος Β΄ πέθανε, και ο Τιβέριος ανακηρύχθηκε επίσημα αυτοκράτορας.

Οι Πέρσες απέρριψαν την πρόταση του Τιβέριου να τους επιστραφούν οι περιοχές της Αρμενίας με αντάλλαγμα τη Δάρα. Παρόλο που οι Βυζαντινοί είχαν βελτιώσει τη θέση τους στη Δύση — στην Ισπανία, την Ιταλία και την Αφρική — στα Βαλκάνια η κατάσταση ήταν κρίσιμη: οι Άβαροι απειλούσαν τα σύνορα και τα σλαβικά φύλα περνούσαν τον Δούναβη, φτάνοντας μέχρι την Ελλάδα.

Ο Μαυρίκιος, εν τω μεταξύ, σημείωσε νέες νίκες στην Ανατολή, απειλώντας ακόμη και την πρωτεύουσα των Περσών, Κτησιφώντα. Η εκστρατεία του διακόπηκε το 582, όταν ο βαριά άρρωστος από φυματίωση Τιβέριος τον ανακάλεσε στην πρωτεύουσα. Τον πάντρεψε με την κόρη του Χαριτώ και τον αναγόρευσε διάδοχό του.

---

Η πολιτική διαθήκη του Τιβέριου

Στις 13 Αυγούστου 582, εξαντλημένος από την ασθένεια, ο Τιβέριος, ενώπιον του πατριάρχη Ιωάννη του Νηστευτή και της Συγκλήτου, παρέδωσε την εξουσία στον γαμπρό του Μαυρίκιο. Παρά τη σοβαρότητα της κατάστασής του, εκφώνησε έναν αποχαιρετιστήριο λόγο, στρεφόμενος προς τον διάδοχό του. Ο λόγος αυτός αποτελεί πολιτική διαθήκη και αναδεικνύει την ψυχική του καλλιέργεια και την αντίληψή του για τη φύση της πολιτικής εξουσίας:

«Εσύ λοιπόν, Μαυρίκιε, κάνε τη βασιλεία σου τον καλύτερο επιτάφιό μου. Στόλισε τον τάφο μου με τις αρετές σου και μη διαψεύσεις τις ελπίδες όσων σε εμπιστεύτηκαν.
Χαλιναγώγησε την εξουσία με τη λογική και κυβέρνησε το κράτος με σοφία, γιατί η βασιλεία είναι κάτι μεγάλο και υψηλό· ανεβάζει στα ύψη τον επιβάτη και παρασύρει τον νου του.
Να θυμάσαι ότι δεν είσαι ανώτερος από τους άλλους ως προς τη φρόνηση, έστω κι αν τους ξεπερνάς ως προς το ύψος της τύχης σου.
Να επιδιώκεις την εύνοια των υπηκόων σου, όχι τον φόβο τους. Αντί για την κολακεία, να προτιμάς ως άριστο δάσκαλο την κριτική, γιατί η εξουσία σπάνια ανέχεται την ειλικρινή και έντιμη καθοδήγηση.
Να έχεις πάντα μπροστά στα μάτια σου τη δικαιοσύνη, ως εκτιμητή των πράξεων.
Να σκέπτεσαι, ως φιλόσοφος, ότι η βασιλική στολή δεν είναι παρά ένα κουρέλι που απλώς φοράς, και ότι το στέμμα δεν διαφέρει σε αξία από τα πετράδια της θάλασσας· η λάμψη της βασιλικής στολής είναι οδυνηρή.
Γι’ αυτό πρέπει ο βασιλιάς να είναι μετριοπαθής μέσα στην καλοτυχία του, να μη χαίρεται υπέρμετρα ούτε να χάνει τα μυαλά του για αυτή τη θλιβερή στολή της μοναρχίας.
Το βασιλικό σκήπτρο δεν συμβολίζει την άναρχη και ανέντιμη εξουσία, αλλά την ένδοξη δουλεία. Πιο πάνω από την οργή πρέπει να βρίσκεται η επιείκεια, και πιο πάνω από τη σωφροσύνη, ο φόβος του Θεού.
Η φύση όρισε αρχηγούς ακόμη και στις μέλισσες, και ενίσχυσε τη βασιλική μέλισσα με κεντρί, ώστε να μπορεί να χτυπά εκείνον που δεν υπακούει· όμως αυτό το κεντρί δεν είναι τυραννικό, αλλά ωφέλιμο και δίκαιο για το σύνολο.
Ας γίνουμε, λοιπόν, μιμητές της μέλισσας, εκτός αν η λογική μπορεί να μας προσφέρει καλύτερα παραδείγματα.
Αυτές είναι οι πατρικές μου συμβουλές. Θα έχεις ως κριτή των αποφάσεών σου την αδέκαστη εξουσία, που τιμά την αρετή και περιφρονεί την κακία».