Ζωή – Σοφία Παλαιολογίνα,από το Βυζάντιο στη Μόσχα

Ζωή – Σοφία Παλαιολογίνα

 Η πριγκίπισσα που έφερε το Βυζάντιο στη Ρωσία

Η πορεία της ξεκινά από τον ελληνικό Μυστρά, συνεχίζει στην καθολική Ρώμη κι από εκεί, μέσω ενός διπλωματικού γάμου, καταλήγει στη μεσαιωνική Μόσχα. Διατρέχει έτσι την κατάρρευση της χιλιόχρονης αυτοκρατορίας και περνά στην αυγή του πολιτισμού και της κυριαρχίας των Ρώσων. Υπήρξε μια δυναμική γυναίκα που, παρά τις δυσκολίες, σφράγισε με την παρουσία της στη Μόσχα τη μεσαιωνική πολιτική και πολιτιστική ιστορία της Ρωσίας — κάτι που αναγνώριζαν τότε και αναγνωρίζουν και σήμερα οι Ρώσοι.

   Καταγωγή και πρώτα χρόνια

 

Γεννημένη γύρω στο 1455, ήταν ανιψιά του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνου ΙΑ΄ και θυγατέρα του δεσπότη του Μυστρά, Θωμά Παλαιολόγου. Βαφτίστηκε στο Μυστρά και έλαβε το όνομα Ζωή.

Το 1460, όταν πλέον ολόκληρη η Πελοπόννησος είχε καταληφθεί από τους Τούρκους, ο Θωμάς πήρε μαζί του την κάρα του Αγίου Ανδρέα, το σπουδαιότερο κειμήλιο του δεσποτάτου, και αναχώρησε με δύο γαλέρες από τη Μεθώνη με προορισμό την Κέρκυρα. Λίγο αργότερα, με τη μεσολάβηση του Έλληνα καρδινάλιου Βησσαρίωνα, ο Θωμάς θα μεταβεί στη Ρώμη, όπου έγινε δεκτός από τον Πάπα Πίο Β΄.

Ο πρόωρος θάνατος των γονέων της (του Θωμά στην Ιταλία και της Αικατερίνης στην Κέρκυρα) την άφησε ορφανή. Κηδεμόνας της ίδιας και των δύο αδελφών της, Ανδρέα και Μανουήλ, ανέλαβε ο Βησσαρίων, στενός συνεργάτης του Πάπα. Εκείνος φρόντισε ώστε τα παιδιά του Θωμά να ασπαστούν το καθολικό δόγμα, όπως είχε πράξει και ο πατέρας τους, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τον Ποντίφικα που τους παρείχε οικονομική στήριξη (4.000 δουκάτα ετησίως).

  Ο διπλωματικός γάμος με τον Ιβάν Γ΄

Η ζωή της Ζωής άλλαξε ριζικά μετά την εκλογή του Πάπα Παύλου Β΄. Ο νέος ποντίφικας επιδίωξε να απαλλαγεί από το κόστος συντήρησης των τριών ορφανών και να προωθήσει έναν διπλωματικό γάμο για την Ζωή, προς εξυπηρέτηση των συμφερόντων της Αγίας Έδρας. Εμπνευστής του σχεδίου ήταν ο Βησσαρίων, που διέκρινε ότι ο ηγεμόνας της Μόσχας, Ιβάν Γ΄, μπορούσε να παρουσιαστεί ως διάδοχος των Βυζαντινών αυτοκρατόρων και να σταθεί απέναντι στους Τούρκους.

Ο Ιβάν Γ΄ έβλεπε θετικά τον γάμο με την απόγονο των Παλαιολόγων. Για τους Ρώσους, που είχαν στενούς δεσμούς με το Βυζάντιο από τον εκχριστιανισμό τους το 988 και τις δυναστικές ενώσεις που ακολούθησαν, αυτός ο γάμος προσλάμβανε ιστορικό βάρος. Έτσι η Μόσχα μπορούσε πλέον να θεωρηθεί «Τρίτη Ρώμη». Παρά τις αντιρρήσεις του πατριάρχη Φιλίππου, που ανησυχούσε για τον καθολικό προσηλυτισμό, το σχέδιο προχώρησε.

Τα τρία βυζαντινά πριγκιπόπουλα, που ζούσαν στη Ρώμη χάρη στην ελεημοσύνη της Αγίας Έδρας, επρόκειτο να χωριστούν. Ο μεγαλύτερος, ο Ανδρέας, κληρονόμος του τίτλου, αποδείχθηκε κατώτερος των περιστάσεων· ζούσε μέσα στην ασωτία και το 1494 πούλησε τα δικαιώματά του στον βασιλιά της Γαλλίας, ενώ με τη διαθήκη του το 1502 τα κληροδότησε στους Καθολικούς Βασιλείς της Ισπανίας. Ο δεύτερος, ο Μανουήλ, έζησε εσωστρεφής και τελικά βρήκε καταφύγιο στην αυλή του Μωάμεθ Β΄ του Πορθητή.

Η ίδια η Ζωή βρισκόταν στην ακμή των νιάτων της, μόλις 17 ετών. Ο χαμός των γονιών της, το βάρος του τίτλου της, η γνώση των τραγικών στιγμών που βίωσε η πατρίδα της, αλλά και η ανικανότητα των αδελφών της, την οδήγησαν σε πρόωρη ωρίμανση. Αποδέχθηκε τον γάμο όχι παθητικά αλλά με ενεργητικό και θετικό πνεύμα, έτοιμη να ακολουθήσει τον δρόμο που της επιφύλασσε η Ιστορία.

Μετά από διπλωματικές επαφές, μυστικές συνεννοήσεις και αρκετό παρασκήνιο, τον Ιούνιο του 1472 έγιναν στη Ρώμη οι αρραβώνες της Ζωής με τον Ιβάν Γ΄, παρουσία ρωσικής αντιπροσωπείας. Στη συνέχεια η Ζωή ετοιμάστηκε για το μεγάλο ταξίδι που θα την οδηγούσε στη Μόσχα, τη νέα της πατρίδα.

  Στη Μόσχα...

Η Ζωή Παλαιολογίνα, έχοντας πάρει ως προίκα 4.000 δουκάτα και αυστηρές εντολές να εργαστεί για την προσχώρηση των Ρώσων στον καθολικισμό, αναχώρησε στα τέλη του Ιουνίου του 1472 με πολυπληθή συνοδεία. Το ταξίδι διήρκεσε περίπου έξι μήνες και περιλάμβανε στάσεις σε ιταλικές πόλεις, το πέρασμα των Άλπεων, πορεία στη Γερμανία, διάπλου της Βαλτικής και είσοδο στη ρωσική γη. Στην πόλη Πσκοφ η υποδοχή ήταν θερμή, συγκινητική και πανηγυρική, ακολούθησε το Νοβγκόροντ και τελικά η Μόσχα.

Στις 12 Νοεμβρίου 1472, η βυζαντινή πριγκίπισσα έγινε η δεύτερη σύζυγος του Ιβάν Γ΄. Από την πρώτη στιγμή αγαπήθηκε από τον λαό, ιδιαίτερα μετά την απόφασή της να ασπαστεί επίσημα την Ορθοδοξία και να ξαναβαπτιστεί με το όνομα **Σοφία**. Έτσι, όλες οι προσδοκίες του Πάπα για καθολική επιρροή κατέρρευσαν.

 Η Μόσχα τότε ήταν φτωχική και αραιοκατοικημένη, με ξύλινα σπίτια και λίγα πέτρινα κτίρια στο Κρεμλίνο. Η προσαρμογή της Σοφίας ήταν δύσκολη, όμως στηριζόμενη στους Έλληνες που είχε κοντά της, εισήγαγε το βυζαντινό τυπικό στην παιδεία, στη διοίκηση και στη νομοθεσία. Οργάνωσε μάλιστα μια μορφή μυστικής υπηρεσίας κατά το πρότυπο της Κωνσταντινούπολης, θεσμό που αναγνωρίζεται ακόμη και σήμερα.

Παράλληλα, φρόντισε να καλέσει Ιταλούς αρχιτέκτονες για την ανοικοδόμηση του Κρεμλίνου και των ναών του. Χάρη σε αυτήν, το Κρεμλίνο πήρε τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, ενώ το ανάκτορο έγινε το επίσημο κέντρο υποδοχής των ξένων ηγετών.

Ως κληρονόμος του βυζαντινού στέμματος, έπεισε τον Ιβάν να φέρει τον τίτλο του Καίσαρα, που στη ρωσική γλώσσα μεταπλάστηκε σε Τσάρος. Επίσης, τον παρακίνησε να υιοθετήσει τα αυτοκρατορικά σύμβολα των Παλαιολόγων, τον δικέφαλο αετό, καθιστώντας τον επίσημο έμβλημα της Μόσχας.

Το σημαντικότερο, όμως, ήταν ότι τον έπεισε να αντιταχθεί στον ταταρικό ζυγό. Ο Ιβάν Γ΄, με την ενθάρρυνσή της, ενοποίησε τα διάσπαρτα ρωσικά δουκάτα και αναδείχθηκε «ηγεμόνας πασών των Ρωσιών».

 Θάνατος και κληρονομιά

Στις 7 Απριλίου 1503, η Σοφία Παλαιολογίνα πέθανε σε ηλικία 48 ετών. Ο θάνατός της προκάλεσε βαθιά συγκίνηση σε όλη τη Ρωσία, ακόμη και στους εχθρούς της. Όλοι αναγνώρισαν την αγάπη και την προσφορά της στη δεύτερη πατρίδα της· μιλούσαν για τη γυναίκα που συνέδεσε την Πόλη με τη Μόσχα. Για πρώτη φορά στην ιστορία της Ρωσίας αποδόθηκαν τόσο μεγάλες τιμές σε γυναίκα, έστω και ως σύζυγο τσάρου.

Ενταφιάστηκε στον ναό της Αναλήψεως του Κρεμλίνου, που κατεδαφίστηκε αργότερα από το σταλινικό καθεστώς. Η σαρκοφάγος της, με το όνομα **Софья** χαραγμένο πάνω της, μεταφέρθηκε και φυλάσσεται μέχρι σήμερα στον καθεδρικό ναό του Αρχαγγέλου, δίπλα στους τσάρους της Ρωσίας.