Π Ρ Ω Τ Α Γ Ο Ρ Α Σ, ο κορυφαίος των Σοφιστών

 

Ο Πρωταγόρας (περ. 490–420 π.Χ.),ο κορυφαίος των σοφιστών,υπήρξε από τους πρώτους στοχαστές που εισήγαγαν την έννοια του σχετικισμού στη γνωσιολογία και την ηθική. Έζησε και δίδαξε στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., ανήκοντας στον στενό κύκλο των ανθρώπων που εκτιμούσε, συζητούσε και εμπιστευόταν ο Περικλής.Με καταγωγή από τα Άβδηρα ο Πρωταγόρας ανήκει στις κορυφαίες μορφές της φιλοσοφίας  που όμως δυσφημίστηκε αρκετά από αυτούς που σφετερίστηκαν τον τίτλο. Οι ιδέες του περί σχετικότητας της γνώσης, η κριτική του απέναντι στη θεολογία, καθώς και η εμπλοκή του στην παιδεία και την πολιτική τον καθιστούν θεμελιώδη κρίκο στη μετάβαση από τη μυθολογική στην ορθολογική σκέψη.

 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Οι σοφιστές ήταν περιπλανώμενοι δάσκαλοι που δίδασκαν ρητορική, πολιτική τέχνη και ηθική, συνήθως με αμοιβή. Ο Πρωταγόρας ήταν από τους πρώτους που κατέστησαν τη διδασκαλία της ρητορικής μια συστηματική παιδαγωγική πρακτική.Δεν ενδιαφερόταν τόσο για την αναζήτηση της 'απόλυτης αλήθειας', όσο για την ικανότητα του ανθρώπου να ερμηνεύει και να πείθει.

Το  σοφιστικό κίνημα είχε εντονότατη επίδραση στις κοινωνίες του δεύτερου μισού του 5ου αιώνα, ακόμα και στα μεγάλα εκείνα τμήματα του πληθυσμού που ελάχιστη σχέση είχαν με τη φιλοσοφία. Οι σοφιστές δεν ήταν απλώς φιλόσοφοι αλλά και δάσκαλοι, με μαθητές όχι μόνον εκείνους που επιθυμούσαν να ασχοληθούν ειδικά με τη φιλοσοφία αλλά σε όσους ήθελαν να γίνουν ολοκληρωμένοι πολίτες, συνεπώς μαθητές τους ήταν όσοι ήθελαν να λάβουν μια καλή εκπαίδευση και να ξεχωρίσουν τόσο στα πολιτικά πράγματα της πόλης τους όσο και στις ιδιωτικές τους υποθέσεις. Οι σοφιστές δεν δίδασκαν μόνον φιλοσοφία, αλλά και ρητορική, πολιτική θεωρία, νομικά, μαθηματικά και άλλες επιστήμες.

Στην Αθήνα άλλωστε του 5ου αιώνα π.Χ. περισσότερο απ' ότι σε οποιαδήποτε άλλη πόλη του ελληνικού χώρου, συναντούμε τις προϋποθέσεις που ευνοούν την ανάπτυξη του σοφιστικού κινήματος.Λόγω των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων  υπάρχει εδώ πιεστική η ανάγκη για αναπροσαρμογή της παιδείας και για διδασκαλία σαν αυτή που μπορούν να προσφέρουν οι σοφιστές.

Τα έργα των μεγάλων σοφιστών δυστυχώς χάθηκαν, με εξαίρεση ελάχιστα αποσπάσματά τους και, συνεπώς, τα πράγματα που γνωρίζουμε για τη διδασκαλία και τις απόψεις τους τα πληροφορούμαστε από τον πολέμιό τους,τον Πλάτωνα. Έστω όμως κι έτσι σχηματίζουμε μια ιδέα για τις διδασκαλίες τους.Οι σοφιστικές αντιλήψεις είχαν πολύ μεγάλη διάδοση και απήχηση, τόσο στους συγχρόνους τους, με συνέπεια να διαπιστώνουμε την επίδρασή τους και σε κείμενα άλλων διανοούμενων της εποχής (όπως ο Ευριπίδης ή ο Θουκυδίδης), όσο και στους μεταγενέστερους διανοητές.

Η γνωστότερη φράση του Πρωταγόρα – «Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος» – συνοψίζει την πυρηνική του θέση περί γνωσιολογικού και ηθικού σχετικισμού. Ο Πρωταγόρας είναι ο πρώτος σχετικιστής φιλόσοφος.Πιστεύει ότι ο άνθρωπος είναι το μέτρο για τα πάντα.Κάθε κρίση εξαρτάται από τον υποκειμενικό παρατηρητή: δεν υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα ανεξάρτητη από την ανθρώπινη αντίληψη. Αν ένας άνθρωπος αντιληφθεί ότι ένα αντικείμενο είναι κρύο,είναι κρύο,αν κάποιος άλλος το νιώσει ζεστό,είναι ζεστό.

Στο χαμένο έργο του Περί Θεών, ο Πρωταγόρας δηλώνει:

«Περί θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι…»

«Περὶ μὲν θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι, οὔθ' ὡς εἰσὶν οὔθ' ὡς οὐκ εἰσὶν οὔθ' ὁποῖοί τινες ἰδέαν· πολλὰ γὰρ τὰ κωλύοντα εἰδέναι, ἥ τ' ἀδηλότης καὶ βραχὺς ὤν ὁ βίος τοῦ ἀνθρώπου».

 

[Για τους θεούς, δεν μπορώ να ξέρω ούτε αν υπάρχουν ούτε αν δεν υπάρχουν ούτε ποια είναι η μορφή τους. Γιατί πολλά πράγματα εμποδίζουν τη γνώση: το γεγονός ότι πολλά πράγματα είναι άδηλα και δεν φαίνονται και η συντομία της ανθρώπινης ζωής].

Προφανώς, ο Πρωταγόρας δεν ήταν άθεος, αλλά θεωρούσε πως ούτε οι αισθήσεις επιτρέπουν στον άνθρωπο να γνωρίσει τα άδηλα, αυτά που δεν προσεγγίζουν δηλαδή οι αισθήσεις, ούτε ο νους,αφού η συντομία της ανθρώπινης ζωής δεν προσφέρει στον άνθρωπο τον αναγκαίο χρόνο για να εμβαθύνει σε τέτοια θέματα. Έτσι, ο Πρωταγόρας κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η γνώση του ανθρώπου για τα πράγματα είναι σχετική, εξαρτάται δηλαδή από τα μέσα του και τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες της ζωής του. 

Στο σωκρατικό διάλογο 'Πρωταγόρας' του Πλάτωνα, ο Πρωταγόρας παρουσιάζεται ως ισχυρός ρήτορας και υπερασπιστής της θέσης ότι η αρετή διδάσκεται. Για να ενισχύσει τη θέση του, ο Πρωταγόρας αφηγείται έναν μύθο:

Ο Δίας χάρισε στους ανθρώπους τη ντροπή (αἰδώς) και τη δικαιοσύνη (δίκη) ώστε να μπορούν να ζήσουν μαζί σε κοινωνία. Άρα, η αρετή είναι κοινή σε όλους, και γι’ αυτό μπορεί να διδάσκεται και να καλλιεργείται.

Η συζήτησή του με τον Σωκράτη περιστρέφεται γύρω από το αν οι ηθικές αρετές είναι ενιαίες ή επιμέρους, και αν αποτελούν αντικείμενο διδαχής. Ο Πλάτων, παρότι εχθρικός προς τους σοφιστές, τον παρουσιάζει με σεβασμό και αναγνωρίζει την οξύτητα του πνεύματός του.

Ένα άλλο έργο του έφερε τον τίτλο "Ἀντιλογίαι". Σ' αυτό υποστήριζε πως για κάθε θέμα υπάρχουν πάντα δύο αντιτιθέμενες απόψεις τις οποίες μπορεί, ανάλογα με τη θέση του, να υποστηρίξει κανείς. Πρόκειται για τους περίφημους δισσούς (δηλαδή διπλούς) λόγους, που τόσο επηρέασαν όχι μόνον τους ρήτορες, αλλά και τους τραγικούς ποιητές. Δείγματα τέτοιων δισσῶν λόγων διαβάζουμε στον Θουκυδίδη αλλά, κυρίως, στον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη.

Οι  Αντιλογίες συχνά δομούνταν ως εξής:Παρουσίαση μιας θέσης πάνω σε ένα ηθικό, πολιτικό ή φιλοσοφικό ζήτημα.Παρουσίαση της αντίθετης θέσης.Ο σκοπός δεν ήταν απαραίτητα να αποδειχθεί ποια είναι «σωστή», αλλά να δείξει ότι και οι δύο μπορούν να υποστηριχθούν με επιχειρήματα.

Ο Πρωταγόρας,όπως προείπαμε,έζησε στην Αθήνα και συνδέθηκε στενά με τον Περικλή,ο οποίος τον συμβουλευόταν και εμπιστευόταν την άποψή του.Αποτέλεσμα της σχέσης τους ήταν το γεγονός ότι ανετέθη στον σοφιστή η κατάρτιση του συντάγματος της αθηναϊκής αποικίας των Θουρίων, που ιδρύθηκε το 444.Η συνεργασία αυτή καταδεικνύει τη στενή σύνδεση φιλοσοφίας και πολιτικής σκέψης. Ο Πρωταγόρας δεν υπήρξε απλώς θεωρητικός· είχε πρακτική επίδραση στη διαμόρφωση πολιτικής οργάνωσης,στην εφαρμογή του δημοκρατικού πολιτεύματος της Αθήνας.

 Την εποχή του ολιγαρχικού πραξικοπήματος του 411 π.Χ., οι σοφιστές έγιναν στόχος των συντηρητικών, που τους θεωρούσαν απειλή για την παραδοσιακή τάξη λόγω των νεωτερικών τους ιδεών,με συνέπεια ο Πρωταγόρας να κατηγορηθεί για ασέβεια. Τα βιβλία του κάηκαν δημοσίως και ο ίδιος αναγκάστηκε να δραπετεύσει από την Αθήνα για να γλυτώσει τη ζωή του. Πέθανε μάλλον λίγο αργότερα.