Ο Καποδίστριας κυβερνήτης της Ελλάδας, Β΄ΜΕΡΟΣ

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Μετά την εκλογή του ως κυβερνήτη της Ελλάδας  ο Ιωάννης Καποδίστριας ξεκίνησε μεγάλο διπλωματικό μαραθώνιο,σε όλη σχεδόν την Ευρώπη (Πετρούπολη,Παρίσι,Λονδίνο, Γενεύη) για  να ζητήσει σοβαρή πολιτική και  οικονομική βοήθεια για την Ελλάδα.Το νέο κράτος δεν μπορούσε να στηρίζεται στις δωρεές και προσφορές των φιλελλήνων.Ένα μεγάλο μέρος της δραστηριότητάς του ήταν να σώσει τα ορφανά παιδιά,τους νέους ανθρώπους από τις κακουχίες του πολέμου, πληρώνοντας τα έξοδά τους σε οικοτροφεία και ιδρύματα.Με την ίδια ενεργητικότητα εργάστηκε και για τη διατροφή των εξαθλιωμένων Ελλήνων.Προσπαθούσε να στείλει τρόφιμα και να βάλει τις βάσεις της γεωργικής παραγωγής στη ρημαγμένη χώρα.Στο Τορίνο οι ελπίδες του αναπτερώθηκαν,είχε μόλις μάθει τα νέα της ναυμαχίας του Ναβαρίνο.Όταν ο Καποδίστριας θα έφτανε στην Πελοπόννησο ο Μοριάς θα ήταν ελεύθερος.Στο λιμάνι της Ανκόνα τον περίμενε το αγγλικό πλοίο που θα τον παραλάμβανε για να το φέρει στην πατρίδα και συγκεκριμένα στην Αίγινα.

 

Άφιξη στην Ελλάδα

Στις 18 Ιανουαρίου 1828 το «Warspite» με τη συνοδεία ενός ρωσικού και ενός γαλλικού πλοίου, λόγω άσχημου καιρού εισέρχεται στο λιμάνι του Ναυπλίου.Μόλις γίνεται γνωστή η άφιξή του,πλήθος κόσμου μαζεύεται στο λιμάνι και τον αποθεώνει.Στις 23 Ιανουαρίου το αγγλικό πλοίο ελλιμενίζεται στην Αίγινα.Συνοδευόμενος από τον Άγγλο και τον Γάλλο ναύαρχο κατεβαίνει στο λιμάνι μέσα σε επευφημίες του κόσμου και υπό τους ήχους των κανονιοβολισμών των πλοίων.

Οι νησιώτες  άλλα περίμεναν και άλλα είδαν.Περίμεναν ένα μεγαλοπρεπή και ίσως γεμάτο κομπασμό άνθρωπο λόγω του μεγάλου ονόματος που είχε δημιουργήσει στην Ευρώπη και είδαν έναν σεμνό άνθρωπο που με κατάνυξη και ευλάβεια παρακολούθησε τη Δοξολογία,όρθιος και όχι καθήμενος στον θρόνο που του είχαν ετοιμάσει.Στα 51 του χρόνια πια ο πιο σημαντικός Έλληνας αναλάμβανε το πιο βαρύ έργο: Nα αναγεννήσει από τις στάχτες της την Ελλάδα.Ο κυβερνήτης της Ελλάδας γνωρίζει αποθεωτική υποδοχή.

Η κατάσταση που αντίκρισε ήταν ακόμα χειρότερη από αυτήν που ανέμενε.Χρήματα,υποδομές,υπηρεσίες δεν υπήρχαν. Από τις ελεύθερες περιοχές μόνο στην Αίγινα, στον Πόρο, στην Ελευσίνα, στα Μέγαρα και σε λίγα νησιά περιοριζόταν η εξουσία της ελληνικής κυβερνήσεως. Στη Ρούμελη εξακολουθούσε τις πολεμικές επιχειρήσεις ο Κιουταχής. Οι υπόλοιπες ελεύθερες περιοχές εξουσιάζονταν από τους τοπικούς αρχηγούς, ενώ στο Αιγαίο κυριαρχούσαν οι πειρατές. Ο ίδιος περιγράφει με ζοφερά λόγια την κατάσταση που συνάντησε.

"...είδα πολλά στη ζωή μου, αλλά σαν το θέαμα, όταν έφθασα εδώ εις την Αίγιναν, δεν είδα τι παρόμοιο ποτέ, και άλλος να μην το ιδεί... "Ζήτω ο Κυβερνήτης, ο σωτήρας μας, ο ελευθερωτής μας" φώναζαν γυναίκες αναμαλλιάρες, άνδρες με λαβωματιές πολέμου, ορφανά γδυτά κατεβασμένα από τες σπηλιές. Δεν ήτο το συναπάντημά μου φωνή χαράς, αλλά θρήνος. Η γη εβρέχετο από δάκρυα.

Εβρέχετο η μερτιά και η δάφνη του στολισμένου δρόμου από το γιαλό ως την εκκλησία. Ανατρίχιαζα, μου έτρεμαν τα γόνατα, η φωνή του λαού έσχιζε την καρδιά μου. Μαυροφορεμένες, γέροντες μου ζητούσαν να αναστήσω τους απεθαμένους τους, μανάδες μου έδειχναν εις το βυζί τα παιδιά τους και μου έλεγαν να τα ζήσω, και ότι δεν τους απέμεναν παρά εκείνα και εγώ...".

Αναπροσαρμογή σχεδίων

Ο Καποδίστριας κατανοεί άμεσα ότι οι φιλελεύθερες αρχές του Συντάγματος της Τροιζήνας δεν μπορούσαν να εφαρμοστούν στην πράξη.Προχωρεί στη δημιουργία προσωρινής κυβέρνησης μέχρι την επόμενη εθνοσυνέλευση,διαλύοντας τη βουλή.Συγκεντρώνει στα χέρια του τη νομοθετική εξουσία που θα την ασκούσε με τη βοήθεια ενός 27μελούς γνωμοδοτικού σώματος του «Πανελληνίου»,στο οποίο πετυχαίνει να υπάρχει συμμετοχή πρόκριτων,καπεταναίων και πολιτικών,πολλοί από τους οποίους γρήγορα θα δείξουν την αντίθεσή τους στην πολιτική του.Οι έκτακτες συνθήκες που βίωνε η πατρίδα απαιτούσαν και έκτακτες λύσεις.Το συγκεντρωτικό αυτό κυβερνητικό σύστημα για το οποίο τόσο επικρίθηκε υπαγορευόταν από τα επείγοντα προβλήματα της χώρας.Ο Καποδίστριας έπρεπε να λειτουργήσει ως στρατηγός-διοικητής με πρώτο στόχο την κατοχύρωση της αυτονομίας και την οριστική εκδίωξη των Οθωμανών με τη βοήθεια των Μεγάλων Δυνάμεων.Αμέσως μετά έπρεπε να δημιουργήσει στρατό,να πατάξει την πειρατεία,να προμηθευτεί τρόφιμα για τους πεινασμένους Έλληνες.

Στρατός

Η οργάνωση τακτικού στρατού ήταν η πρώτη του μέριμνα και αυτό θα γίνει με τη βοήθεια του Κολοκοτρώνη,του Δημήτρη Υψηλάντη, του φιλέλληνα Γάλλου Κάρολου Φαβιέρου,ενώ στο ναυτικό πρωτεύοντα ρόλο θα έχει αρχικά όμως ο Μιαούλης και ο Σαχτούρης.Ωστόσο η εμπλοκή στην στρατιωτική εκπαίδευση του αδερφού του Καποδίστρια Αυγουστίνου και ο επιχειρούμενος από αυτόν παραγκωνισμός του Υψηλάντη θα αναζωπυρώσει τα πάθη και τις αντιθέσεις που με τόση δυσκολία ως τότε προσπάθησε ο κυβερνήτης να κατευνάσει. Ιδρύει το πρώτο στρατιωτικό σχολείο για την εκπαίδευση των ανδρών που θα τους ονομάσει "Ευέλπιδες", η λεγόμενη Σχολή Ευελπίδων που αποτελεί το αρχαιότερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του κράτους.

 

Μαραθώνιες διπλωματικές κινήσεις- Διεθνή Πρωτόκολλα

Στην Πελοπόννησο είναι ακόμα ο Ιμπραήμ αλλά βρίσκεται καθαρά σε αμυντική θέση λόγω των εγγυήσεων που έδιναν οι Ξένες Δυνάμεις.Όλη στρατιωτική δράση έπρεπε να μεταφερθεί στη Στερεά,της οποίας οι περιοχές έπρεπε να μείνουν διεκδικήσιμες από τις ελληνικές δυνάμεις. Επόμενο βήμα ήταν η αντιμετώπιση και πάταξη της πειρατείας κάτι  πολύ δύσκολο καθώς εμπλεκόταν και τοπικός πληθυσμός.Με τη δράση του Μιαούλη και συντονισμένες προσπάθειες που εντυπωσίασαν τους ξένους το φαινόμενο είχε περιοριστεί κατά πολύ.

Σταδιακά απελευθερώνεται η Στερεά Ελλάδα,οι Τούρκοι είχαν φύγει από όλα τα φρούρια πλην αυτό της Αθήνας,γεγονός πολύ σημαντικό για να αποκλειστούν τα σχέδια της Αγγλίας, που ήθελε τον εδαφικό περιορισμό της Ελλάδος στην Πελοπόννησο, σε τμήμα της Στερεάς Ελλάδος και τις Κυκλάδες, πολιτική την οποία διαρκώς επεδίωκε η Αγγλία και είχε επιβάλει με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου στις 4/16 Νοεμβρίου 1828.Οι Άγγλοι δεν καλοέβλεπαν τη ρωσική διείσδυση στην Ελλάδα και προτιμούσαν ένα μικρό ελληνικό κράτος φόρου υποτελές στον Σουλτάνο.

Ο Καποδίστριας αντιδρά με υπομνήματα προς τον τσάρο και προς τον υπουργό των Εξωτερικών της Γαλλίας και στις 10/22 Μαρτίου 1829 υπογράφεται το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, που όριζε ως σύνορα στη Στερεά Ελλάδα τη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού κόλπου και ότι "αι νήσοι αι εις την Πελοπόννησον παρακείμεναι, η Εύβοια και αι κοινώς καλούμεναι Κυκλάδες, θέλουσιν ωσαύτως συνπεριληφθή εντός αυτού τούτου του Κράτους".Η επιβολή όμως κληρονομικού ηγεγμόνα από τους Ξένους και η επαχθής υποχρέωση καταβολής φόρου υποτέλειας ήταν δυο αρνητικές εξελίξεις.

Για την Ελλάδα πολύ ευνοϊκό ήταν το γεγονός της εμπλοκής της Τουρκίας στον πόλεμο(1828-1829) με τους Ρώσους.Οι Τούρκοι είχαν έρθει σε δυσχερή θέση.Ο Καποδίστριας το εκμεταλλεύεται, η Τουρκία υποχρεώνεται να αναγνωρίσει την αυτονομία της Ελλάδος με τη Συνθήκη της Αδριανούπολης (14 Σεπτεμβρίου 1929).

Θα ακολουθήσουν σκληρές και μακρές διαπραγματεύσεις με τις Μεγάλες δυνάμεις για να ξεκαθαρισθεί ο βαθμός ανεξαρτησίας αλλά και τα ακριβή σύνορα του νέου κράτους.

. Στις 3 Φεβρουαρίου 1830 υπογράφηκε στο Λονδίνο Πρωτόκολλο, με το οποίο η Ελλάδα αναγνωριζόταν επισήμως ως ανεξάρτητο κράτος. Ως σύνορα του νέου κράτους ορίζεται η γραμμή Αχελώου -Σπερχειού, αφήνοντας έξω από το έδαφος της Ελλάδος μεγάλο τμήμα, κυρίως της Δυτικής Στερεάς.

Η εδαφική μείωση, εν σχέσει προς το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 10ης/22ας Μαρτίου 1829, προκλήθηκε ως αντάλλαγμα προς την Τουρκία για την παροχή Ανεξαρτησίας και για να μην συνορεύουν τα υπό αγγλική κατοχή Επτάνησα με το Ελληνικό Κράτος. Από τα νησιά επιδικάζονταν η Εύβοια, οι Σποράδες και οι Κυκλάδες. Η συμφωνία προνοούσε για την επιλογή χριστιανού ηγεμόνα που δεν θα συνδέοταν με τις τρεις χώρες.Το πρόσωπο που επιλέγεται είναι ο Λεοπόλδος της Σαξονίας-Κόμπουργκ.

Ο Καποδίστριας αντιδρά δυναμικά στην επιβολή μοναρχικού πολιτεύματος,προσεγγίζει τον Λεοπόλδο και πετυχαίνει την παραίτησή του προτού καν αναλάβει.Στους λόγους μάλιστα της άρνησής του ο τελευταίος επιρρίπτει ευθύνες στις Ξένες δυνάμεις και όχι στις ελληνικές αντιδράσεις. Από τη στιγμή αυτή με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουαρίου 1830 τελειώνει ο Αγώνας των Ελλήνων και αρχίζει να υπάρχει το νέο ελληνικό κράτος.

Ο Καποδίστριας κινείται επιδέξια και προχωρεί σε νέες διαπραγματεύσεις για διεύρυνση των συνόρων.Με τη μέθοδο της αναβλητικότητος δεν εκκενώνει τις επαρχίες της Αιτωλίας και Ακαρνανίας,που έμεναν έξω από τα σύνορα με βάση το Πρωτόκολλο της 3ης Φεβρουαρίου 1830. Ο Καποδίστριας πέρα από την εχθρικότητα των αντιπροσώπων των ξένων έχει να αντιμετωπίσει και την πολεμική Ελλήνων πολιτικών και προκρίτων.

Στις 14/26 Σεπτεμβρίου 1831 υπογράφεται από τις Μεγάλες Δυνάμεις το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, με το οποίο ορίζονται νέα διευρυμένα σύνορα, τα ίδια με εκείνα του Πρωτοκόλλου της 10ης/22ας Μαρτίου 1829, δηλαδή η γραμμή Αμβρακικού (Άρτας) - Παγασητικού (Βόλου). 

 

ΠΑΙΔΕΙΑ

Η αγάπη και η πίστη του κυβερνήτη στην αξία της παιδείας και στην αναγκαιότητα της εκπαίδευσης ήταν πρόδηλη.Το πρώτο του έργο είναι να περιμαζέψει τα ορφανά του πολέμου που ζητιάνευαν στους δρόμους και να τα στεγάσει στο πρώτο ορφανοτροφείο που φτιάχνει στην Αίγινα.Δημιουργεί σχολεία σε κάθε πόλη ή κωμόπολη,την ένδεια δασκάλων την αντιμετωπίζει με την αλληλοδιδακτική μέθοδο.Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην τεχνική εκπαίδευση μέσω εργαστηρίων.Στην Αίγινα φτιάχνει επίσης κεντρικό σχολείο για την εκπαίδευση δασκάλων και ορίζει επικεφαλής της εκπαιδευτικής προσπάθειας τον Ανδρέας Μουστοξύδη.Πίστευε ότι η ελπίδα του έθνους είναι η νέα γενιά,δεν είχε καμιά εμπιστοσύνη στους παλαιούς άνω των 40 ετών. Μέσα σε δυο χρόνια κατάφερε να φτιάξει σημαντικές εκπαιδευτικές υποδομές, προσωπικό και μαθητικό δυναμικό ξεκινώντας από το τίποτα.Δεν προχώρησε στην ίδρυση πανεπιστημίου και κατηγορήθηκε γι΄ αυτό,πώς θα μπορούσε όμως να το κάνει όταν αυτοί που θα σπούδαζαν δεν είχαν θητεύσει ακόμα στα πρώτα τους γράμματα… 

 

Οικονομία-Διοίκηση

Με συνεχή υπομνήματα ζητά δάνειο από τις Μεγάλες Δυνάμεις.Παίρνει υποσχέσεις,όχι χρήματα. Βάζει σε δημοπρασία  τις προσόδους από τα κτήματα του Μοριά και των νησιών,πετυχαίνοντας επωφελή εκποίησή τους.Ιδρύει την Εθνική Τράπεζα προσκαλώντας τους έχοντες να καταθέσουν τα χρήματά τους με υψηλό τόκο.Πρώτος ο ίδιος δίνει το παράδειγμα της οικονομίας και της λιτής ζωής,αρνούμενος οποιονδήποτε μισθό και κρατική επιχορήγηση.Στον κόσμο που τον παρακαλεί για ενίσχυση δίνει συμβουλές για εργασίες και για το πώς θα καλλιεργήσουν τα χωράφια τους.Για την πιο σημαντική οικονομική δραστηριότητα της γεωργίας δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον,εισάγοντας νέες καλλιέργειες όπως την πατάτα.Την 1η Οκτωβρίου 1829 κυκλοφορεί ασημένιο νόμισμα τον φοίνικα που σταδιακά θα αντικαταστήσει το γρόσι.Οργανώνει ασφαλιστικά και εμπορικά θέματα, υπολογίζοντας πολύ στον ελληνικό εμπορικό στόλο.

Οι εχθροί του τον κατηγόρησαν ότι δεν μοίρασε τις εθνικές γαίες,κτήματα και κτίρια τουρκικά που ήταν ήδη υποθηκευμένα στα επαχθή δάνεια του 1824 και 1825,για αυτό και αντιδρούσαν οι Μεγάλες Δυνάμεις.Ο Καποδίστριας περίμενε τη βελτίωση της οικονομίας γιατί μια τέτοια κίνηση θα αποτύγχανε αφού θα χρέωνε τους φτωχούς αγρότες,ενώ οι κοτζαμπάσηδες θα επωφελούνταν και θα έπαιρναν τα κτήματά τους.Ο κυβερνήτης σκόπευε να οργανώσει συνταγματικά την χώρας,με θεμέλιο την ατομική ιδιοκτησία που θα βοηθούσε τον μικροκαλλιεργητή αγωνιστή να νιώσει την πραγματική απελευθέρωσή του και  ότι το κράτος είναι δίπλα και όχι απέναντί τους.Με τη δημιουργία μιας μεσαίας τάξης θα οδηγούσε στον περιορισμό της δύναμης των προκρίτων και των Φαναριωτών που τον πολέμησαν από τη πρώτη στιγμή.Ιδιαίτερη μέριμνα επέδειξε και για τη δημιουργία δικαστηρίων θεσπίζοντας και κώδικα πολιτικής δικονομίας, υιοθετώντας προσωρινά τη βυζαντινή Εξάβιβλο του Αρμενόπουλου για τα πολιτικά δικαστήρια και τον γαλλικό εμπορικό κώδικα για τα εμπορικά.

Προχώρησε στη διοικητική διαίρεση της χώρας προσπαθώντας να εντάξει τους κοινοτικούς θεσμούς στον κρατικό μηχανισμό, στοχεύοντας στον περιορισμό των τοπικών δυνάμεων.Κάτι τέτοιο βέβαια μέσα σε σύντομο χρόνο ήταν ανέφικτο,οι παραδοσιακές ηγετικές ομάδες υπό τον μανδύα των συνταγματικών ελευθεριών και υποκινούμενες από τις Ξένες Δυνάμεις πρόβαλλαν ισχυρή αντίσταση με οδυνηρό αποτέλεσμα για το μέλλον της χώρας.Διενήργησε απογραφή του πληθυσμού και έδωσε δικαίωμα ψήφου στους άνδρες άνω των 25 ετών, ρύθμισε τα θέματα της Δικαιοσύνης, ίδρυσε ταχυδρομική υπηρεσία.

Οι πολεμικές συνθήκες ανέβαλλαν διαρκώς τη διενέργεια εκλογών, αργότερα θέλησε να προχωρήσει σε αυτές,τις πρώτες του ελληνικού κράτους.Στην εθνοσυνέλευση του Άργους το καλοκαίρι του 1829,έχοντας με το μέρος του τους περισσότερους λαϊκούς αντιπροσώπους προχώρησε σε αλλαγές,αντικαθιστώντας το Πανελλήνιο με την Γερουσία,ενώ δεσμεύτηκε ότι θα συγκαλούσε πάλι εθνοσυνέλευση όταν η πολιτεία θα περνούσε στη συνταγματική της φάση.