Η Καταστροφή της Χ Ι Ο Υ,Απρίλης 1822
Τα γεγονότα της Χίου, με την πρωτοφανή σε έκταση καταστροφή, τις μαζικές σφαγές, την αιχμαλωσία χιλιάδων ανθρώπων και την ερήμωση του νησιού, αποτελούν μαζί με την Έξοδο του Μεσολογγίου μία από τις πιο σκοτεινές και δραματικές στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης. Η σφαγή συγκλόνισε βαθιά όχι μόνο τον ελληνικό κόσμο, αλλά και ολόκληρη την Ευρώπη, προκαλώντας κύμα συμπάθειας προς τον αγώνα των Ελλήνων, ενισχύοντας το φιλελληνικό κίνημα.
Λίγες εβδομάδες αργότερα,ένας τολμηρός πυρπολητής, ο Κωνσταντίνος Κανάρης κατάφερε να πλήξει καίρια τον οθωμανικό στόλο, ανατινάζοντας την τουρκική ναυαρχίδα στο λιμάνι της Χίου. Ήταν μια σημαντική πράξη εκδίκησης για τη σφαγή στο νησί και μια ηθική δικαίωση για τους Έλληνες επαναστάτες.
γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης
Η Χίος πριν από την Καταστροφή
Το μεγάλο και πολυάνθρωπο νησί της Χίου ήταν στα χρόνια της Επανάστασης, ένας από τους πιο αναπτυγμένους και εύπορους τόπους του ελληνικού χώρου. Ο φυσικός πλούτος και η τοπική παραγωγή είχαν φέρει χρήματα και ευημερία στους κατοίκους, ενώ παράλληλα το νησί απολάμβανε σημαντικά προνόμια από την οθωμανική διοίκηση. Το έντονο επιχειρηματικό πνεύμα των Χιωτών είχε οδηγήσει τα προϊόντα του νησιού και ιδιαίτερα τη μαστίχα σε όλα σχεδόν τα μεγάλα λιμάνια της Μεσογείου, ενώ ιδιαίτερα στενή ήταν η εμπορική σύνδεση με τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.
Το επαναστατικό πνεύμα των πρώτων μηνών μετά τον Μάρτη του ΄21 είχε επηρεάσει και τη Χίο. Στη γειτονική Σάμο, με ηγέτη τον Λυκούργο Λογοθέτη, η Επανάσταση είχε ήδη επικρατήσει. Στη Χίο όμως, που απείχε μόλις εννέα ναυτικά μίλια από τα μικρασιατικά παράλια, επικράτησε αρχικά περίσκεψη και στάση αναμονής, λόγω του προφανούς κινδύνου μιας άμεσης τουρκικής επέμβασης.
Η σημαντικότητα του νησιού για τον ναυτικό αγώνα στο Αιγαίο ήταν μεγάλη. Θορυβημένοι οι Τούρκοι από τις εξελίξεις, και ιδιαίτερα από τα γεγονότα στη Σάμο, είχαν συλλάβει τους προκρίτους και τον μητροπολίτη Πλάτωνα ως ομήρους, με σκοπό να αποτρέψουν κάθε επαναστατική κίνηση. Η πρώτη προσπάθεια του Τομπάζη, που έφτασε στο νησί τον Απρίλιο του 1821 επικεφαλής μοίρας 21 πλοίων, δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα. Οι ντόπιοι πρόκριτοι κατάφεραν να ξεπεράσουν την κρίση χωρίς να προκληθούν σοβαρές συνέπειες για τους κατοίκους.
Η κατάσταση άλλαξε στις αρχές του 1822. Ο νέος Τούρκος διοικητής, Βαχήτ Πασάς, σκλήρυνε τη στάση του, αύξησε τη φορολογία και ενίσχυσε τη στρατιωτική παρουσία στο νησί, φέρνοντας ουσιαστικά τους Χιώτες πιο κοντά στην ιδέα της εξέγερσης.Σχέδια για επανάσταση στο νησί υπήρχαν απο την πρώτη στιγμή και είχαν τεθεί υπόψη του Αλέξανδρου Υψηλάντη αλλά και του Αναγνωστόπουλου. Την αποφασιστική κίνηση έκανε ο Αντώνης Μπουρνιάς, πρώην αξιωματικός του γαλλικού στρατού, ο οποίος έπεισε τον Λυκούργο Λογοθέτη να αποστείλει επαναστατικό σώμα στη Χίο, χωρίς όμως την έγκριση των προκρίτων του νησιού.Σύμφωνα με τον Μπουρνιά οι Χιώτες μόλις έβλεπαν το στόλο των Σαμίων θα έπαιρναν τα όπλα και θα προσχωρούσαν στην επανάσταση.Ο Λογοθέτης που είχε πάντα στο μυαλό του τον ξεσηκωμό και της Χίου θεώρησε ότι η στιγμή ήταν κατάλληλη αφού ο τουρκικός στόλος δεν βρισκόταν στο Αιγαίο,απασχολημένος με τις επιχειρήσεις της δυτικής Πελοποννήσου και του κορινθιακού κόλπου.
Το πρωινό της 11ης Μαρτίου 1822 μια ικανή ναυτική δύναμη με 2.500 άνδρες, αποτελούμενη από 8 μπρίκια και 30 σακολέβες, προσέγγισε το νησί στην τοποθεσία Αγία Ελένη, αρκετά μακριά από την πρωτεύουσα. Η επίθεση αιφνιδίασε τόσο τους Τούρκους, που γρήγορα κλείστηκαν στο κάστρο, όσο όμως και τους Χιώτες, οι οποίοι δεν περίμεναν την άφιξη των Σαμίων και αγωνιούσαν για την τύχη των ομήρων που βρίσκονταν στα χέρια των Τούρκων.
Τις επόμενες ημέρες δημιουργήθηκε επαναστατικό κλίμα στο νησί. Το κάστρο πολιορκήθηκε,ο άμαχος πληθυσμός οπλίστηκε πρόχειρα με μαχαίρια και ρόπαλα. Ο Λογοθέτης για να να ελέγξει την κατάσταση, κατήργησε την τοπική δημογεροντία και την αντικατέστησε με επταμελή επιτροπή.
Η όλη επιχείρηση παρουσίαζε από την αρχή πολλές αδυναμίες που υπονόμευαν την επιτυχία της. Είχε επιβληθεί στον τοπικό πληθυσμό με τρόπο αιφνιδιαστικό, παρουσιάστηκαν διαφωνίες ανάμεσα στον Λογοθέτη και τον Μπουρνιά και, το κυριότερο, δεν είχε ζητηθεί έγκαιρα από την κυβέρνηση ο ναυτικός αποκλεισμός της περιοχής ούτε η κινητοποίηση του στόλου των τριών ναυτικών νησιών, της Ύδρας, των Σπετσών και των Ψαρών.
Οι μόνοι που έγκαιρα είχαν κατανοήσει τον κίνδυνο και ζητούσαν απεγνωσμένα τη γενική κινητοποίηση των ελληνικών ναυτικών δυνάμεων ήταν οι Ψαριανοί. Από πλοίο που είχε φθάσει στο νησί τους είχαν πληροφορηθεί ότι ο Σουλτάνος ετοιμαζόταν να στείλει μεγάλο στόλο για την καταστολή της ελληνικής επανάστασης στη Χίο.«Ο εχθρός με μεγάλην προθυμίαν ετοιμάζει χονδρόν στόλον, δια πού όμως σκοπεύει δεν ηξεύρομεν». Λίγες μέρες αργότερα, και η διορισμένη από τον Λυκούργο Εφορία ζητούσε βοήθεια από τα τρία ναυτικά νησιά για την αντιμετώπιση του επερχόμενου κινδύνου.
Η αντίδραση του Σουλτάνου
Η είδηση της εξέγερσης στη Χίο προκάλεσε την άμεση αντίδραση του Σουλτάνου. Τρεις Χιώτες όμηροι πρόκριτοι απαγχονίστηκαν μαζί με εξήντα εμπόρους της Κωνσταντινούπολης.Ο τουρκικός στόλος τέθηκε σε επιφυλακή, ενώ στρατός συγκεντρώθηκε στον Τσεσμέ με σκοπό να μεταφερθεί από εκεί στη Χίο.
Η μόνη βοήθεια που έφτασε στη Χίο ήταν έξι πλοία των Ψαριανών. Στις 30 Μαρτίου, Μεγάλη Πέμπτη, ο τουρκικός στόλος, με ναύαρχο τον ικανότατο Καρά Αλή και αποτελούμενος από 34 πλοία, κατέφθασε στο νησί. Η επιχείρηση άρχισε με σφοδρό κανονιοβολισμό και ακολούθησε η απόβαση περίπου 7.000 ανδρών. Οι Τούρκοι του κάστρου, αναθαρρημένοι, βγήκαν και ενώθηκαν μαζί τους. Ο επαναστατικός στρατός διαλύθηκε, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού κινήθηκε προς τα δυτικά, αναζητώντας τρόπο να περάσει στα γειτονικά Ψαρά. Η κατάσταση προδιαγραφόταν πλέον εξαιρετικά δύσκολη, καθώς συνεχώς νέα ένοπλα τμήματα διαπεραιώνονταν από τον γειτονικό Τσεσμέ προς τη Χίο.
Μεθοδικά και οργανωμένα, τις επόμενες ημέρες τουρκικά αποσπάσματα διέτρεχαν ολόκληρο το νησί, προσπαθώντας να καταβάλουν τις σποραδικές εστίες αντίστασης. Καταλάμβαναν χωριά, έκαιγαν, λεηλατούσαν, βίαζαν και αιχμαλώτιζαν. Η αντίδραση και η συμπεριφορά των Οθωμανών ήταν ιδιαίτερα σκληρή. Το νησί, που άλλοτε είχε προνομιακές σχέσεις με την Υψηλή Πύλη λόγω του εμπορίου και των πολύτιμων προϊόντων του, ουσιαστικά ισοπεδώθηκε. Οι κάτοικοί του σφαγιάστηκαν και όσοι επέζησαν εξανδραποδίστηκαν.
Η κορύφωση της τραγωδίας και η πιο μαζική σφαγή έγινε στις 2 Απριλίου στο μοναστήρι του Αγίου Μηνά, όπου είχαν καταφύγει εκατοντάδες άμαχοι. Οι επιφανείς πρόκριτοι του νησιού και ο μητροπολίτης Πλάτων απαγχονίστηκαν και τα πτώματά τους ρίχτηκαν στη θάλασσα.
Ο Καρά Αλής, χρησιμοποιώντας έξυπνα και τη μεσολάβηση των ξένων προξένων των Μεγάλων Δυνάμεων, πρότεινε την κατάπαυση των εχθροπραξιών και την παροχή αμνηστίας, αν οι κάτοικοι παρέδιδαν τα όπλα τους. Ήταν, όμως, ουσιαστικά μια παγίδα, αφού μετά τον αφοπλισμό των κατοίκων οι βιαιότητες και οι σφαγές συνεχίστηκαν για ακόμη δεκαπέντε ημέρες.
Η καταστροφή ήταν ολοκληρωτική. Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Από έναν πληθυσμό περίπου 100.000 κατοίκων παρέμειναν στο νησί μόλις 10.000, περίπου 20.000 κατέφυγαν ως πρόσφυγες στα Ψαρά και σε άλλα ελληνικά νησιά, ενώ περίπου 70.000 σφαγιάστηκαν ή πουλήθηκαν ως δούλοι.
Το νησί-παράδεισος, με τη μεγάλη οικονομική και εμπορική ανάπτυξη και το υψηλό βιοτικό επίπεδο των κατοίκων του, δεν υπήρχε πια. Η καταστροφή είχε σημαντικές επιπτώσεις και στους κόλπους των Ελλήνων επαναστατών. Ακολούθησε αναζήτηση ευθυνών ανάμεσα στο Βουλευτικό και το Εκτελεστικό, ο Λυκούργου Λογοθέτης κλήθηκε σε απολογία,αλλά τελικά αθωώθηκε.
Η σφαγή ξεκινά...από το ημερολόγιο του F. Pasqua που το 1822 είχε τον ρόλο του εκπροσώπου της Ολλανδίας στη Χίο.
Σήμερα το πρωί ακούσαμε πως φάνηκε ο Οθωμανικός Στόλος. Είναι συνολικά 40 καράβια. Τη νύχτα είδαμε μια μεγάλη φωτιά στην πόλη. Οι Τούρκοι βγήκαν απ’ το Κάστρο μόλις είδαν το στόλο. Άρχισαν να σκοτώνουν και να καίνε ό,τι έβρισκαν μπροστά τους. Οι Έλληνες καταφεύγουν στα βουνά.
Άλλο δε βλέπεις παρά φωτιά, ερείπια και βάρκες γεμάτες αιχμαλώτους, βόδια, κατσίκες και μουλάρια. Ένα αγγλικό πλοίο άρχισε να μεταφέρει τις καθολικές οικογένειες.
Ο Καπετάν Πασάς είπε στον άγγλο πρόξενο να πάει στα χωριά, επειδή οι Έλληνες τον ξέρουν, και να τους πει να γυρίσουν πίσω κι εκείνος θα τους συγχωρέσει. Ο πρόξενος ζήτησε τη συγχώρηση γραπτή.
Ο Καπετάν Πασάς θέλει να συγχωρέσει τους Έλληνες αλλά ο Πασάς του Κάστρου δε συμφωνεί: Αυτός θέλει να τους εξολοθρεύσει όλους.
Καινούργιες ορδές έρχονται απ’ την Ανατολή βάζουν φωτιές κάθε μέρα. Η καθολική εκκλησία λεηλατήθηκε.
Σήμερα πληροφορηθήκαμε την ολική καταστροφή της πόλης. Τα πτώματα στοιβάζονται στους δρόμους – πτώματα ανθρώπων και ζώων. Το σπίτι του δανού προξένου λεηλατήθηκε, παρά τη σημαία του.
Οι Τούρκοι βασανίζουν τους αιχμαλώτους για να μαρτυρήσουν πού έχουν κρύψει τα πολύτιμά τους αντικείμενα. Έτσι βρίσκουν πολλά ασημικά και κοσμήματα θαμμένα στις αυλές και τους κήπους της πόλης.
Μακριά από την Ελλάδα, η είδηση της καταστροφής ήταν από τα πρώτα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης που συγκλόνισαν τη χριστιανική Ευρώπη. Επιφανείς πνευματικοί άνθρωποι, όπως ο Ευγένιος Ντελακρουά, ο Βίκτωρ Ουγκό και ο Τζορτζ Φίνλεϊ, εμπνεύστηκαν από τη σφαγή της Χίου και δημιούργησαν έργα που συγκίνησαν την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, ενώ απλοί πολίτες κινητοποιήθηκαν, συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός ισχυρού φιλελληνικού ρεύματος.
Η ανασύνταξη των επαναστατών
Στις 30 Απριλίου έφθασε στη Χίο ο ελληνικός στόλος με επικεφαλής τον Ανδρέα Μιαούλη.Όλο αυτό το διάστημα είχε μείνει άπραγος από έλλειψη μέσων αλλά και δυστοκία στις αποφάσεις και κινήσεις. Αρχική του αποστολή ήταν να διασώσει πρόσφυγες και να τους μεταφέρει στα Ψαρά. Η εμφάνιση του ελληνικού στόλου θορύβησε τους Τούρκους.Είναι χαρακτηριστικό ότι αντέδρασαν με ακόμη μεγαλύτερη βιαιότητα,θανατώνοντας πολλούς αιχμαλώτους. Πάντως αν και διέθεταν ασύγκριτα μεγαλύτερες ναυτικές δυνάμεις, δίσταζαν να εμπλακούν σε γενική ναυμαχία.
Οι προσπάθειες του Μιαούλη για ναυμαχία ή επιτυχή χρήση των πυρπολικών δεν ευοδώθηκαν. Στις 30 Απριλίου,την ώρα που τα τουρκικά καράβια αποχωρούσαν γεμάτα αιχμαλώτους για τη Νέα Έφεσο οι Έλληνες επιτέθηκαν με πυρπολικά,που όμως αντιμετωπίστηκαν από τους Τούρκους. Τις επόμενες μέρες η άπνοια ήταν η αιτία για τη πολεμική στασιμότητα καθηλώνοντας και τους δυο στόλους.Υπήρχε σαφής ανωτερότητα των Οθωμανών σε δυνάμεις.Είχαν φρεγάτες κορβέτες και τη μεγάλη ναυαρχίδα τους.Οι Έλληνες διέθεταν έξι κορβέτες, δεκατέσσερα μπρίκια και έξι πυρπολικά αλλά και μεγαλύτερη εμπειρία,τόλμη και γνώση των κανόνων Δύο ακόμη απόπειρες επίθεσης, στις 10 και 14 Μαΐου, απέτυχαν.
Τη νύχτα, όμως, της 18ης Μαΐου, στη βόρεια είσοδο του στενού, οι Τούρκοι αιφνιδιάστηκαν από ελληνική επίθεση. Κάποια τουρκικά πλοία υποχώρησαν, ενώ άλλα συγκρούστηκαν μεταξύ τους μέσα στη σύγχυση. Οι Έλληνες απέφυγαν την κατά μέτωπο σύγκρουση, καθώς ήταν φανερό ότι το αποτελεσματικότερο αλλά και ιδιαίτερα δύσκολο στη χρήση όπλο τους ήταν τα πυρπολικά, αφού προηγουμένως τα μεγάλα πολεμικά πλοία δημιουργούσαν τις κατάλληλες συνθήκες αντιπερισπασμού. Μετά το επεισόδιο αυτό, ο ελληνικός στόλος κατέφυγε στα Ψαρά.
Ενώ ακόμη κάπνιζαν τα ερείπια της Χίου, στα γειτονικά Ψαρά συνέχιζαν να καταφθάνουν πρόσφυγες. Η τεράστια καταστροφή και η βαθιά πληγή που είχε ανοίξει στον Ελληνισμό, μέσα στις ιδιαίτερα δύσκολες πολεμικές συνθήκες της εποχής,είχαν προετοιμάσει το έδαφος για μια δυναμική απάντηση.Ψαριανοί, μαζί με Σπετσιώτες και Υδραίους, προετοιμάζονταν να πλήξουν τον τουρκικό στόλο, που παρέμενε αγκυροβολημένος στη Χίο...
Συνεχίζεται...
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου