Η Αραβική Πολιορκία της Κωνσταντινούπολης (717-718 μ.Χ.),α΄ μέρος

Άραβες εναντίον Βυζαντινών

Τον 7ο αιώνα η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία βρέθηκε αντιμέτωπη με μια νέα και θανάσιμη απειλή: την ταχύτατη επέκταση των αραβικών μουσουλμανικών κρατών που αναδύθηκαν από την αραβική Χερσόνησο. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, οι Άραβες κατόρθωσαν να κατακτήσουν τεράστιες εκτάσεις και να αναπτύξουν ισχυρές χερσαίες και ναυτικές δυνάμεις, αμφισβητώντας την κυριαρχία των Βυζαντινών στην Ανατολική Μεσόγειο.

 

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Τελικός στόχος τους ήταν η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης, της πρωτεύουσας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας του σημαντικότερου προπύργιου της χριστιανικής Ευρώπης απέναντι στη μουσουλμανική επέκταση. Η μεγάλη αραβική πολιορκία του 717-718 μ.Χ. συνέπεσε με την άνοδο στον θρόνο του Λέοντα Γ΄ του Ισαύρου και υπήρξε μία από τις κρισιμότερες αναμετρήσεις της παγκόσμιας ιστορίας.

Η επιτυχής απόκρουση των αραβικών επιθέσεων είχε τεράστια γεωπολιτική και θρησκευτική σημασία, καθώς ανέκοψε την αραβική επέκταση προς την Ευρώπη και διασφάλισε την επιβίωση του Βυζαντίου. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι, εάν η Κωνσταντινούπολη είχε πέσει το 718 μ.Χ., η ιστορική πορεία της Ευρώπης θα ήταν εντελώς διαφορετική. Για τον λόγο αυτό, η βυζαντινή νίκη έχει συχνά συγκριθεί, ως προς τη σημασία της, με τις μεγάλες ελληνικές νίκες κατά των Περσών στους Ελληνοπερσικούς Πολέμους.

Η άνοδος και η επέκταση των Αράβων - οι πρώτες επιθέσεις κατά της Κωνσταντινούπολης

 Το Ισλάμ

Η εμφάνιση του Ισλάμ στις αρχές του 7ου αιώνα άλλαξε ριζικά τον πολιτικό και στρατιωτικό χάρτη της Εγγύς Ανατολής. Μέσα σε λίγες δεκαετίες από τον θάνατο του προφήτη Μωάμεθ το 632 μ.Χ., οι αραβικοί στρατοί εξαπέλυσαν μια σειρά από εντυπωσιακές εκστρατείες, κατακτώντας τεράστιες εκτάσεις που μέχρι τότε ανήκαν στη Βυζαντινή και την Περσική Αυτοκρατορία. Η Συρία, η Παλαιστίνη, η Αίγυπτος και η Μεσοποταμία πέρασαν γρήγορα υπό αραβικό έλεγχο,σηματοδοτώντας την αρχή μιας νέας εποχής.

Η Βυζαντινή και η Περσική Αυτοκρατορία, εξαντλημένες από τους μακροχρόνιους πολέμους της περιόδου 602-628 μ.Χ., υποτίμησαν αρχικά την αραβική απειλή και στη συνέχεια δυσκολεύτηκαν να την αντιμετωπίσουν. Το 642 μ.Χ., ο τελευταίος Πέρσης βασιλιάς κατέβαλε σημαντικές προσπάθειες να αναχαιτίσει τους Άραβες. Η ήττα όμως των Περσών στη μάχη της Νιχαβάνδης το 642 ήταν συντριπτική, με αποτέλεσμα σταδιακά όλα σχεδόν τα εδάφη της Περσικής Αυτοκρατορίας να περάσουν στον αραβικό έλεγχο.

Το ίδιο δύσκολη ήταν η κατάσταση και για τους Βυζαντινούς. Ο γηραιός πλέον Ηράκλειος, που με τόσο κόπο είχε συντρίψει τους Πέρσες και είχε επανακτήσει τις ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας, λίγο πριν από τον θάνατό του είδε το έργο της ζωής του να καταρρέει. Μετά τη βαριά ήττα των Βυζαντινών στη μάχη του Γιαρμούκ το 636 μ.Χ., η αυτοκρατορία έχασε τις σημαντικότερες ανατολικές κτήσεις της. Η Συρία, η Παλαιστίνη και αργότερα η Αίγυπτος,η πλουσιότερη επαρχία του Βυζαντίου,περιοχές ζωτικές για την άμυνα,το εμπόριο αλλά και τον στρατό,  πέρασαν στον αραβικό έλεγχο, .

Μπροστά στην ασυγκράτητη ορμή των Αράβων, οι Βυζαντινοί περιορίστηκαν κυρίως σε αμυντικές προσπάθειες στη Μικρά Ασία. Σύντομα οι Άραβες κατανόησαν ότι μέσω της χερσαίας οδού ήταν δύσκολο, ίσως και ακατόρθωτο, να φθάσουν έως τα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Η μεγάλη οροσειρά του Ταύρου επιβράδυνε την ταχεία προέλασή τους και δυσχέραινε την κατάκτηση των βυζαντινών εδαφών της Μικράς Ασίας.

Μετά από έναν εμφύλιο πόλεμο στο αραβικό κράτος, αναδείχθηκε χαλίφης ο ικανότατος Μωαβίας (661-680). Ο νέος και δυναμικός ηγέτης κατανόησε τη σημασία της ναυτικής ισχύος και την ανάγκη κυριαρχίας στη θάλασσα, μέσω της οποίας θα μπορούσε να απειλήσει άμεσα την Κωνσταντινούπολη.Οι Άραβες  αξιοποιώντας τη ναυτική εμπειρία των Σύριων και Αιγύπτιων ανέπτυξαν έναν ισχυρό και αξιόμαχο στόλο, αμφισβητώντας για πρώτη φορά σοβαρά την κυριαρχία των Βυζαντινών στην Ανατολική Μεσόγειο. Από τα μέσα του 7ου αιώνα άρχισαν να πραγματοποιούν επιδρομές στο Αιγαίο και να απειλούν άμεσα την ίδια την Πόλη.

Η πρώτη μεγάλη αραβική προσπάθεια κατάληψης της Κωνσταντινούπολης πραγματοποιήθηκε την περίοδο 674-678 μ.Χ. Παρά την πολυετή πολιορκία και τις συνεχείς επιθέσεις από ξηρά και θάλασσα, οι Βυζαντινοί κατάφεραν να αποκρούσουν τους επιτιθέμενους, κυρίως χάρη στην ισχύ των τειχών της πόλης και στη χρήση του περίφημου υγρού πυρός. Η αποτυχία αυτή δεν αποθάρρυνε τους εισβολής. Αντίθετα, λίγες δεκαετίες αργότερα προετοίμασαν μια ακόμη μεγαλύτερη και καλύτερα οργανωμένη εκστρατεία, με αποκλειστικό στόχο την οριστική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης.

Εμπνευστής και οργανωτής αυτής της νέας προσπάθειας ήταν ο χαλίφης Σουλεϊμάν (715-717), ο οποίος φρόντισε για τη συγκέντρωση μεγάλου στρατού στην περιοχή του Χαλεπίου και παράλληλα για τη ναυπήγηση ισχυρού στόλου. Λίγο πριν από την έναρξη της εκστρατείας αρρώστησε και πέθανε. Την ηγεσία ανέλαβε ο εξίσου ικανός αδελφός του, ο στρατηγός Μασαλμάς, ο οποίος ανέλαβε να υλοποιήσει το φιλόδοξο σχέδιο της κατάληψης της βυζαντινής πρωτεύουσας.

Τα σχέδια των Αράβων ευνοούνταν από την πολιτική αστάθεια που επικρατούσε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και ιδιαίτερα στην Κωνσταντινούπολη. Στο διάστημα από το 695 έως το 717 μ.Χ. στον βυζαντινό θρόνο ανέβηκαν επτά αυτοκράτορες, οι περισσότεροι από τους οποίους αποδείχθηκαν αδύναμοι,απόλεμοι και ανεπαρκείς. Τελευταίος, αλλά και ικανότερος από όλους,  ο Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος. Στους ώμους του έμελλε να πέσει το τεράστιο βάρος της αντιμετώπισης της μεγάλης αραβικής απειλής.

                 Χάρτης της Μεσογείου μετά τις αραβικές επιθέσεις

Από την αναρχία στην πολιορκία (715–717): Η πορεία προς τη μεγάλη αραβική επίθεση

Όλες οι κινήσεις των Αράβων πρόδιδαν ότι προετοίμαζαν συστηματικά τη μεγάλη επίθεση εναντίον της Κωνσταντινούπολης. Το 715, ο αυτοκράτορας Αναστάσιος Β΄, προσπαθώντας να οργανώσει την άμυνα της αυτοκρατορίας, ανατράπηκε έπειτα από στάση του στόλου.Αυτοκράτορας ανακηρύχθηκε ένας άσημος και αδύναμος ο Θεοδόσιος  Γ΄.

Στην Κωνσταντινούπολη μαίνονταν δυναστικές έριδες και  επικρατούσε πολιτική αστάθεια.Αρπάζοντας την ευκαιρία οι Άραβες, με πρωτοβουλία του χαλίφη Σουλεϊμάν και υπό τη στρατιωτική ηγεσία του αδελφού του Μασλάμα, προετοίμαζαν τη μεγάλη εκστρατεία τους. Ο αραβικός στόλος κινήθηκε  κατά μήκος των ακτών της Κιλικίας, ενώ ο κύριος όγκος του στρατού είχε προωθηθεί βαθιά στη Μικρά Ασία και βρισκόταν στην περιοχή του Αμορίου.

Ο Λέων, στρατηγός του θέματος των Ανατολικών, φαίνεται ότι διεξήγαγε διαπραγματεύσεις με τον Μασλάμα, κερδίζοντας πολύτιμο χρόνο για να ενισχύσει τη θέση του. Αφού εξασφάλισε την υποστήριξη σημαντικών στρατιωτικών δυνάμεων και αιχμαλώτισε τον γιο του Θεοδοσίου Γ΄, κινήθηκε προς την Κωνσταντινούπολη. Στις 25 Μαρτίου 717 εισήλθε στην Πόλη και στέφθηκε αυτοκράτορας ως Λέων Γ΄.Οι  Άραβες αντιλήφθηκαν το παιχνίδι του νέου αυτοκράτορα και αφού,άφησαν να περάσει ο χειμώνας,την  άνοιξη του 717 ήταν έτοιμοι  για τη μεγάλη πολιορκία της Κωνσταντινούπολης.

Ο Λέων ο Γ΄ ο Ίσαυρος

Καταγόταν πιθανότατα από τη βόρεια Συρία ή την περιοχή της Ισαυρίας και διακρίθηκε από νεαρή ηλικία για τις στρατιωτικές και διοικητικές του ικανότητες πολεμώντας τους Άραβες στα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας.

Ήταν έμπειρος στρατιωτικός, ικανός διπλωμάτης και άνθρωπος που μπορούσε να λαμβάνει γρήγορες και δύσκολες αποφάσεις. Με το που ανέβηκε στον θρόνο βρέθηκε αντιμέτωπος με την ισχυρότερη αραβική απειλή που είχε γνωρίσει μέχρι τότε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία.Πέρα από το στρατιωτικό του έργο, ο Λέων Γ΄ προχώρησε αργότερα σε σημαντικές διοικητικές και νομοθετικές μεταρρυθμίσεις.Στη συλλογική μνήμη πολλών ανθρώπων, ο Λέων Γ΄ έχει συνδεθεί κυρίως με την έναρξη της Εικονομαχίας.Η σημαντικότερη όμως  προσφορά του υπήρξε η επιτυχής οργάνωση της άμυνας της Κωνσταντινούπολης και η αποφασιστική συμβολή του στην απόκρουση της μεγάλης αραβικής πολιορκίας του 717-718 μ.Χ.

Η αραβική επίθεση στη Βασιλεύουσα 

 Δεκαπενταύγουστος του 717μ.Χ.

   Τον Δεκαπενταύγουστο του 717 μ.Χ. τα αραβικά χερσαία στρατεύματα βρίσκονται πλέον έξω από τα τείχη της Πόλης. Από την άνοιξη, με επικεφαλής τον Μασαλμά, οι Άραβες έχουν εισβάλει στη Μικρά Ασία και έχουν καταλάβει σημαντικές πόλεις, όπως οι Σάρδεις και η Πέργαμος, λεηλατώντας, καταστρέφοντας και αιχμαλωτίζοντας πληθυσμούς. Παράλληλα με την προέλαση του στρατού, ο αραβικός στόλος, που αποτελείται κυρίως από έμπειρους Σύριους και Αιγύπτιους ναυτικούς, χρησιμοποιείται για τη μεταφορά του στρατού μέσω του Ελλησπόντου από την Ασία στη Θράκη.

Ο αποκλεισμός αρχίζει αμέσως. Κατασκευάζεται  μεγάλη διπλή οχυρωματική γραμμή, οργανώνεται το στρατόπεδο των πολιορκητών και στήνονται  οι πολιορκητικές μηχανές.

Ο Λέων, γνωρίζοντας την επικείμενη πολιορκία,οργανώνει την άμυνα. Είχαν Πραγματοποιεί βελτιωτικές εργασίες στα τείχη και τα επανδρώνει με ισχυρές φρουρές. Η πόλη εφοδιάζεται με μεγάλες ποσότητες τροφίμων, ενώ οι δεξαμενές και οι κινστέρνες είναι όπως πάντα  γεμάτες με νερό.                                                               

Σε μια τελευταία προσπάθεια να αποφευχθεί η πολιορκία, ο Λέων ζητά από τον Μασλάμα να επικρατήσει «ειρήνη», με αντάλλαγμα την καταβολή χρημάτων, ενός χρυσού νομίσματος για κάθε κάτοικο της πόλης. Ο Άραβας στρατηγός αρνείται κατηγορηματικά, αποκλείοντας κάθε ενδεχόμενο συμφωνίας.

Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση γίνεται στη θάλασσα. Ο αρχηγός του αραβικού στόλου Σουλεϊμάν, είχε καταστρώσει σχέδιο πλήρους αποκλεισμού της Κωνσταντινούπολης. Ο αραβικός στόλος περιπλέει τα θαλάσσια τείχη και αρχικά αποκλείει τη νότια είσοδο του Βοσπόρου, με επίκεντρο τη Χαλκηδόνα. Ένα άλλο τμήμα του στόλου κινείται προς το βόρειο τμήμα του Βοσπόρου, επιχειρώντας να αποκόψει την Κωνσταντινούπολη από τη Μαύρη Θάλασσα.

Μια μοίρα του αραβικού στόλου αντιμετώπισε προβλήματα εξαιτίας των ισχυρών ρευμάτων και των δυσμενών καιρικών συνθηκών. Στα πλοία της επέβαιναν περισσότεροι από 2.000 στρατιώτες. Ο Λέων, θέλοντας να εκμεταλλευθεί τη σύγχυση, εξαπέλυσε επίθεση με βυζαντινά πυρφόρα πλοία, χρησιμοποιώντας το υγρό πυρ, και κατέκαψε μεγάλο μέρος του αραβικού στόλου.

Η εικόνα των φλεγόμενων αραβικών πλοίων και των πληρωμάτων που προσπαθούσαν να σωθούν μέσα στη θάλασσα ήταν ενδεικτική των δυσκολιών που επρόκειτο να αντιμετωπίσουν οι Άραβες, αλλά και της πολυεπίπεδης μορφής που θα λάμβανε η πολιορκία.Ακριβώς την επόμενη νύχτα, οι Άραβες επιχείρησαν να επιτεθούν στα θαλάσσια τείχη της Κωνσταντινούπολης. Ο Λέων, επιδιώκοντας να τους παρασύρει σε παγίδα, διέταξε να χαλαρώσει η αλυσίδα που έκλεινε την είσοδο του Κεράτιου Κόλπου. Οι Άραβες, όμως, είτε  επειδή αντιλήφθηκαν την παγίδα είτε επειδή φοβήθηκαν ότι θα εγκλωβίζονταν μέσα στον Κεράτιο, όπου τους περίμεναν τα βυζαντινά πλοία και το υγρό πυρ,απέφυγαν να μπουν στον Κεράτιο. 

Ακολουθεί η μακρά περίοδος της πολιορκίας της πόλης. Πάντα, σε τέτοιες περιπτώσεις, πρόκειται για ένα παιχνίδι αντοχής, που έχει να κάνει με τα τρόφιμα, το νερό, τον ανεφοδιασμό, τις ασθένειες και τις κατάλληλες στρατηγικές κινήσεις. Οι Άραβες διέθεταν αρχικά επαρκείς ποσότητες τροφίμων, όμως σταδιακά εξαντλήθηκαν.Οι γύρω περιοχές είχαν ήδη απογυμνωθεί από προμήθειες. Την ίδια στιγμή, οι Βυζαντινοί, χάρη στην υπεροχή τους στη θάλασσα, μπορούσαν να ανεφοδιάζονται.

Επιθέσεις εναντίον των χερσαίων τειχών πραγματοποιούνταν κατά διαστήματα, ήταν όμως καταδικασμένες σε αποτυχία. Ακολούθησε ο ιδιαίτερα σφοδρός  χειμώνας του 717-718, στις συνθήκες του οποίου οι Άραβες δεν ήταν καθόλου συνηθισμένοι. Το ψύχος, οι ασθένειες, ο προβληματικός ανεφοδιασμός και οι συνεχείς επιδρομές των Βουλγάρων, συμμάχων του Λέοντα, στα νώτα τους, έκαναν  την πολιορκία εξαιρετικά δύσκολη και προμήνυαν ότι η Κωνσταντινούπολη μπορούσε να αντέξει.

 

Η άνοιξη του 718 θα αποδεικνυόταν καθοριστική για την έκβαση της πολιορκίας. Από την Αίγυπτο κατέφθασε ισχυρή ναυτική δύναμη, αποτελούμενη από περίπου 400 πλοία φορτωμένα με στρατεύματα και εφόδια. Έχοντας τρομοκρατηθεί από τη δράση του υγρού πυρός, οι Άραβες αγκυροβόλησαν αρκετά μακριά από την Κωνσταντινούπολη, στις ακτές της Βιθυνίας και στον κόλπο της Νικομήδειας. Ακολούθησε η άφιξη και δεύτερου στόλου από τη Βόρεια Αφρική, αποτελούμενου από περίπου 360 πλοία, επίσης φορτωμένα με τρόφιμα και πολεμοφόδια. Ο δεύτερος αυτός στόλος κατέπλευσε νοτίως της Χαλκηδόνας.

Οι ιστοριογράφοι της εποχής μάς παραδίδουν ότι μεγάλο μέρος των πληρωμάτων αποτελούνταν από Αιγύπτιους χριστιανούς, οι οποίοι άρχισαν να αυτομολούν και να ενώνονται με τον αυτοκρατορικό στόλο. Το σημαντικότερο ήταν ότι αρκετοί από αυτούς παρείχαν πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τις θέσεις και τη διάταξη των αραβικών πλοίων. Ο Λέων, αξιοποιώντας αυτές τις πληροφορίες, αποφάσισε να εξαπολύσει άμεσα επίθεση εναντίον του αντίπαλου ναυτικού.

Η αντίστροφη μέτρηση για τη λύση της πολιορκίας είχε πλέον αρχίσει...

Συνεχίζεται...