Η ΜΑΧΗ στο ΧΑΝΙ της ΓΡΑΒΙΑΣ

Η πρώτη μεγάλη επιτυχία της επανάστασης στη Ρούμελη

Ρούμελη, Μάιος 1821

Η επανάσταση έχει εξαπλωθεί σε όλη σχεδόν την Στερεά Ελλαδα.Με εντολή του Χουρσίτ πασά από τα Ιωάννινα έχουν αποσταλεί  ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις υπο τον Ομέρ Βρυώνη και τον Κιοσέ Μεχμέτ για να καταστείλουν τις επαναστατικές κινήσεις,ανοίγοντας τον δρόμο προς την Πελοπόννησο.

 

 γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Στην Αλαμάνα η ηρωική αντίσταση των Ελλήνων με επικεφαλής τον Αθανάσιο Διάκο για να σταματήσουν την πορεία των Τούρκων οδήγησε σε ήττα.Τα όσα επακολούθησαν,η σύλληψή του και ο μαρτυρικός θάνατος του έκαναν όλους να συνειδητοποιήσουν τις δυσκολίες που θα έχει ο αγώνας για τη ελευθερία,ιδιαίτερα στη Στερεά λόγω της γεωγραφικής της θέσης.

Λίγες μέρες μετά, ένας άλλος αντρειωμένος ο Οδυσσέας Ανδρούτσος,στο θρυλικό "Χάνι της Γραβιάς",με 120 μόνο άνδρες,θα καθυστερήσει την πορεία των Τούρκων, αξιοποιωντας την οχυρή τοποθεσία.Η  επιτυχής αντίδραση και άμυνα, πέρα από τη στρατιωτική της σημασία,ενίσχυσε το ηθικό και την πίστη των Ελληνων ότι μπορούν να τα καταφέρουν.

Μετά την ήττα στην Μάχη της Αλαμάνας, ήταν επιτακτική ανάγκη να υπάρξει ανασυγκρότηση των δυνάμεων στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα. Οι πρόκριτοι εξέλεξαν νέο αρχηγό τον Βασίλη Μπούσγο, ο οποίος διέθετε δύναμη 1.000 ανδρών, στην οποία προστέθηκαν και άνδρες από το σώμα του Αθανάσιος Διάκος. Οι στιγμές ήταν κρίσιμες, καθώς ο Ομέρ Βρυώνης είχε τη δυνατότητα, αν δεν συναντούσε άλλη αντίσταση, να προχωρήσει γρήγορα και να περάσει στον Μοριά, προκειμένου να καταστείλει την επανάσταση.

Επιθυμία του Τούρκου πασά ήταν να προσεταιριστεί τους Ρουμελιώτες αρματολούς. Πίστευε ότι με τον τρόπο αυτό θα κλονιζόταν το ηθικό των Ελλήνων και ότι, υπό καλύτερες προϋποθέσεις, θα μπορούσε στη συνέχεια να εκστρατεύσει εναντίον των Πελοποννησίων. Δεν κατάφερε, παρά την επιμονή του, να πείσει τον Διάκο να τον ακολουθήσει. Ο Έλληνας οπλαρχηγός προτίμησε τον θάνατο από την προδοσία. Στη συνέχεια, επιχείρησε να πείσει και τον Οδυσσέα Ανδρούτσο να αλλάξει στρατόπεδο, γνωρίζοντας ότι η αποσκίρτησή του θα άλλαζε την ισορροπία δυνάμεων στη Ρούμελη.

Ο Ανδρούτσος, οπλαρχηγός της περιοχής με μεγάλη δράση, είχε αποκτήσει φήμη για τις ικανότητές του. Ο Ομέρ Βρυώνης τον γνώριζε από την κοινή τους θητεία στην αυλή του Αλή Πασάς. Του έστειλε επιστολή, στην οποία του ανακοίνωνε τον θάνατο του Αθανασίου Διάκου, τον συγχωρούσε για τη θανάτωση ενός σημαντικού Τούρκου αξιωματούχου και τον καλούσε να ενωθεί μαζί του, τάζοντάς του το αρματολίκι όλης της Ανατολικής Ελλάδας. Τον προσκαλούσε, μάλιστα, σε συνάντηση στη Γραβιά.

Στο Χάνι της Γραβιάς

Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, μυημένος από το 1818 στη Φιλική Εταιρεία, ήταν έτοιμος για τον Αγώνα. Άνδρας ισχυρός και ανήσυχος, πείσμων και καχύποπτος, με στρατηγικό νου,αντιλήφθηκε  από τις κινήσεις του Ομέρ Βρυώνη  ότι σχεδίαζε να κινηθεί προς τα Σάλωνα και στη συνέχεια στο Γαλαξίδι. Από εκεί θα επιβίβαζε τα στρατεύματά του σε πλοία, για να περάσει στην Πελοπόννησο.

Στις 3 Μαΐου, ο Ανδρούτσος, ενισχυμένος με τους άνδρες του Κατσικογιάννη και του Σουλιώτη Χρήστου Κοσμά, εγκαταστάθηκε στο χάνι της Γραβιάς με μια μικρή δύναμη ανδρών. Σκοπός του ήταν να ανακόψει την πορεία του εχθρού στη διάβαση της Γραβιάς. Η θέση ήταν στρατηγικά οχυρή, καθώς από παλαιότερα οι Έλληνες είχαν αναχαιτίσει εκεί την προέλαση εχθρών.Οι οθωμανικές δυνάμεις για να προχωρήσουν προς τον νότο θα περνούσαν οπωσδήποτε από αυτό το σημείο,δεν υπήρχε καμιά άλλη δυνατότητα παράκαμψης του ορεινού όγκου του Παρνασσού.

 Είχε στείλει τον  Γκούρα στα Σάλωνα, με σαφή εντολή να εκτελέσει όλους τους Τούρκους και Αλβανούς αιχμαλώτους. Επρόκειτο για μια σκληρή απόφαση, ίσως ως πράξη εκδίκησης, αλλά και στρατηγικά αναγκαία, καθώς υπήρχε κίνδυνος εξέγερσης των μουσουλμάνων και απελευθέρωσής τους.Επιπλέον, αρκετοί Έλληνες δεσμεύονταν για τη φύλαξή τους, ενώ θα μπορούσαν να είναι πιο χρήσιμοι στην αντιμετώπιση του Ομέρ Βρυώνη.

Στην περιοχή κατέφθασαν οι οπλαρχηγοί Γιάννης Δυοβουνιώτης και Δημήτριος Πανουργιάς, και άμεσα συγκλήθηκε πολεμικό συμβούλιο. Ο Ανδρούτσος πρότεινε να οχυρωθούν στο μεγάλο χάνι της Γραβιάς, περίπου 24 χμ. νότια από την Αλαμάνα. Το πετρόκτιστο αυτό πανδοχείο βρισκόταν σε κομβικό σημείο του δρόμου που οδηγούσε από τη Λαμία στα Σάλωνα. Η πρόταση αυτή ξένισε τους δύο άλλους καπετάνιους, καθώς δεν συνήθιζαν να πολεμούν με αυτόν τον τρόπο. Εκείνοι είχαν επιφυλάξεις και αντιπρότειναν να καταλάβουν θέσεις στα γύρω υψώματα και από εκεί να προσβάλουν τον εχθρό, διατηρώντας τη δυνατότητα διαφυγής σε περίπτωση κινδύνου.

Τελικά επικράτησε μια ενδιάμεση λύση:O Ανδρούτσος θα οχυρωνόταν στο Χάνι με μικρό αριθμό αποφασισμένων πολεμιστών (120) ενώ οι δυο άλλοι οπλαρχηγοί θα καταλάμβαναν τα στενά που οδηγούσαν στα Σάλωνα.Στα δεξιά της τοποθεσίας της Γραβιάς θα στεκόταν ένα τμήμα με τους έμπιστους του Ανδρούτσου Χρήστο Κοσμά και Κατσικογιάννη. 

 

 

Το πρωινό της 8ης Μαίου 1821 με την ανατολή του ήλιου φάνηκαν οι τουρκικές δυνάμεις.Ήταν μια ικανή δύναμη περίπου 8.000 ανδρών.Ο ίδιος ο Ομέρ Βρυώνης δεν πίστευε ότι θα συναντήσει σοβαρή αντίσταση,οι πληροφοριοδότες του ανέφεραν ότι υπήρχε διαφωνία των Ελλήνων για τον τόπο που θα κάναν άμυνα και για διάσπαση των μικρών δυνάμεών τους.

 Οι 120 μαχητές κλείστηκαν στο Χάνι, αμπάρωσαν τις πόρτες και τα παράθυρα, ανοίγοντας πολεμίστρες. Ο ίδιος ο  Ανδρούτσος, νιώθοντας τον μεγάλο κίνδυνο στον οποίο ήταν όλοι εκτεθειμένοι, τους εμψύχωσε και τους παρακίνησε να αρχίσουν έναν  αντρίκειο χορό. Ένας-ένας, ο Ανδρούτσος, ο Ιωάννης Γκούρας, ο Παπαντρέας, ο Γοβίνας και οι υπόλοιποι έσυραν πιθανότατα τον τελευταίο χορό της ζωής τους.

Οι Τούρκοι είχαν ήδη περάσει τα ρεματιά της Γραβιάς και βρέθηκαν αντιμέτωποι με τα σώματα των οπλαρχηγών. Οι περισσότεροι από αυτούς ήταν οπλισμένοι μόνο με μαχαίρια και σφεντόνες, καθώς όλα τα πυροβόλα είχαν δοθεί στους αγωνιστές που είχαν κλειστεί στο χάνι. Σχετικά εύκολα, οι εχθροί έτρεψαν σε φυγή τους άνδρες του  Πανουργιά και του Δυοβουνιώτη. Την ίδια τύχη είχαν και οι άνδρες του Κοσμά και του Κατσικογιάννη. Καμία ελληνική δύναμη δεν υπήρχε πλέον για να σταματήσει τους Τούρκους. Μόνο οι άνδρες μέσα στο χάνι ήταν εκείνοι που θα έδιναν τον πιο δύσκολο αγώνα.

Σύμφωνα με τις προφορικές διηγήσεις της εποχής, πριν αρχίσει η μάχη στάλθηκε ένας ηλικιωμένος δερβίσης, ο οποίος γνώριζε τον Ανδρούτσο από την κοινή τους θητεία στην αυλή του Αλή Πασά, ως απεσταλμένος για να τον πείσει να παραδοθεί. Μεταξύ των δύο διεξήχθη μια έντονη στιχομυθία με προσβολές και βρισιές. Στην πρόταση του Τούρκου να αναλάβει ο Ανδρούτσος την αρχηγία των αρματολικιών της Ρούμελης, αν απαρνηθεί την επανάσταση, εκείνος απάντησε με μια τουφεκιά που έριξε νεκρό τον αγγελιοφόρο.

Τη σκηνή παρακολουθούσαν, με το χέρι στη σκανδάλη, Έλληνες και Τούρκοι. Με το που σωριάστηκε κάτω ο δερβίσης, άρχισε η μάχη. Οι επιθέσεις των εχθρών εναντίον του χανιού διαδέχονταν η μία την άλλη. Πίσω από τους ισχυρούς πέτρινους τοίχους, οι Έλληνες, μέσα από τις πολεμίστρες, κατάφερναν πολλαπλά πλήγματα στους ακάλυπτους και κινούμενους σε ανοιχτό χώρο Τούρκους. Ήταν εκπαιδευμένοι να ρίχνουν στοχευμένα κατά των εχθρών, κατά ομάδες. Το διάστημα που γέμιζαν τις πιστόλες και τα καριοφίλια τους, άλλη ομάδα έβαλλε κατά των εχθρών, με αποτέλεσμα τα πυρά από το χάνι να είναι πάντα πυκνά. Οι εχθροί προσέγγιζαν τα τείχη του Χανιού, αλλά σωριάζονταν χτυπημένοι ή υποχωρούσαν.

Η μάχη συνεχίστηκε για πολλές ώρες. Ένα πανδοχείο είχε μετατραπεί σε απόρθητο κάστρο που σκόρπιζε τον θάνατο. Προς το απόγευμα, μανιασμένος από την αποτυχία του, ο Ομέρ Βρυώνης, βλέποντας τις δυσκολίες αλλά κυρίως τις απώλειες, διέταξε να σταματήσουν οι επιθέσεις. Η σκέψη του ήταν να φέρει κανόνια από τη Λαμία, αν και θα ήταν υποτιμητικό για τη φήμη του να μαθευτεί ότι χρειάστηκε κανόνια για να κυριεύσει ένα Χάνι... Ακολούθησαν μέχρι το βράδυ τρεις ακόμα σκληρές επιθέσεις. Οι Τουρκαλβανοί, λυσσαλέα, έφταναν σχεδόν μέχρι τις πόρτες και τα παράθυρα του Χανιού, αλλά οι μαχητές τούς θέριζαν με τα βόλια τους. Ο περίγυρος είχε γεμίσει από πτώματα.

Η μόνη περίπτωση να πέσει το Χάνι ήταν με τη χρήση κανονιών, τα οποία θα έρχονταν την επόμενη μέρα. Μέχρι τότε, ο Ομέρ Βρυώνης διέταξε να περικυκλωθεί το χάνι και να αναπαυτούν οι στρατιώτες του.

Μέσα στο πολιορκημένο πανδοχείο η κατάσταση ήταν τρομερά δύσκολη. Όλη τη μέρα οι μαχητές είχαν αντέξει στην ασφυκτική επίθεση. Η κούραση, η ένταση, η απώλεια ανδρών, αλλά και τα λιγοστά πυρομαχικά που είχαν απομείνει ήταν στοιχεία που ο Ανδρούτσος έπρεπε να πάρει υπόψη του πριν καταλήξει σε αποφάσεις. Είχαν καταφέρει σημαντικές απώλειες και είχαν αναγκάσει τον Τούρκο πασά να καταφύγει στα κανόνια, ντροπιασμένος από την αδυναμία του να πάρει το χάνι. Τώρα έπρεπε να το εγκαταλείψουν νικητές και αήττητοι από αυτή τη μάχη.

Δύο ώρες πριν φωτίσει ο ήλιος, βγήκαν αθόρυβα σαν σκιές από το χάνι, καλυπτόμενοι μέσα από ψηλά χόρτα και κλαδιά, ένας-ένας, περνώντας μέσα από τις εχθρικές γραμμές. Πρώτος βγήκε ο Γκούρας και τελευταίος ο αρχηγός, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος. Κάποια στιγμή Τουρκαλβανοί φρουροί τον αντιλήφθηκαν. Ο Ανδρούτσος άρχισε τότε να φωνάζει αλβανικά, προσποιούμενος ότι είναι δικός τους, και να δίνει λάθος εντολές για την κατεύθυνση που πήραν οι Έλληνες. Οι σκοποί έτρεξαν προς το αντίθετο σημείο και έτσι οι 120 μαχητές διέφυγαν τελικά ασφαλείς.

Το επόμενο πρωί οι Οθωμανοί πλησίασαν το Χάνι και το βρήκαν άδειο. Ο Ομέρ Βρυώνης, βλέποντας το εσωτερικό του Χανιού, οργίστηκε ακόμη περισσότερο, επειδή οι άνδρες του δεν μπόρεσαν να κυριεύσουν μια τόσο απλή κατασκευή. Παρέμεινε στην περιοχή αρκετές ημέρες για να θάψει τους περισσότερους από 300 νεκρούς του, ενώ τους πολύ περισσότερους τραυματίες τούς έστειλε στη Λαμία. Οι Έλληνες υπερασπιστές βρίσκονταν στα υψώματα του Χλωμού, όπου και καταμετρήθηκαν. Είχαν έξι νεκρούς και μερικούς τραυματίες.

Η Μάχη της Γραβιάς καταγράφεται επίσημα στη στρατιωτική ιστορία ως «νίκη» των Οθωμανών. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτέλεσε μια ιδιαίτερα επιτυχημένη αντίδραση των Ελλήνων αμέσως μετά την ήττα και τον θάνατο του Αθανασίου Διάκου στην Αλαμάνα. Το άμεσο αποτέλεσμα της μάχης ήταν η καθυστέρηση της πορείας του Ομέρ Βρυώνη. Ο Τούρκος πασάς, ύστερα από τις μάχες στην Αλαμάνα και τη Γραβιά, και αφού πληροφορήθηκε τη θανάτωση των μουσουλμάνων στα Σάλωνα, αναθεώρησε τα σχέδιά του και παρέμεινε στη Ρούμελη, προκειμένου να καταστείλει τις επαναστατικές κινήσεις.

Τις επόμενες ημέρες πολλές περιοχές της Ρούμελης άρχισαν να επαναστατούν και να οργανώνονται καλύτερα. Η ηρωική αντίσταση των Ελλήνων στη Γραβιά διευκόλυνε ουσιαστικά τους Πελοποννήσιους να δράσουν  αποτελεσματικότερα και να πετύχουν λίγο αργότερα την πρώτη μεγάλη νίκη της Επανάστασης στο Βαλτέτσι.

Ο ίδιος ο Ανδρούτσος, μετά τη μάχη αυτή, όπου αποδείχθηκε η στρατηγική του ιδιοφυΐα, αναδείχθηκε αρχιστράτηγος της περιοχής και εξελίχθηκε σε καθοριστική μορφή για την πορεία της Επανάστασης στην Ανατολική Στερεά τα επόμενα χρόνια. Ωστόσο, αργότερα ενεπλάκη σε εμφύλιες διαμάχες και πολιτικές αντιπαραθέσεις, γεγονός που οδήγησε τελικά σε ένα άδοξο τέλος, δυσανάλογο με το μέγεθος και την προσφορά του στον Αγώνα.