Ζώντας στο Πολιορκημένο Μ Ε Σ Ο Λ Ο Γ Γ Ι
Ο Αγώνας της Ζωής και της Αξιοπρέπειας των Μεσολογγιτών
γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης
Η ζωή και ο αγώνας στο πολιορκημένο Μεσολόγγι αποτελούν τις πιο δραματικές και επικές στιγμές της Ελληνικής Εθνεγερσίας.Για έναν ολόκληρο χρόνο, οι πολιορκημένοι έζησαν κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, αντιμέτωποι με την πείνα, τις αρρώστιες και τις συνεχείς επιθέσεις των Τουρκοαιγύπτιων. Δεν λύγισαν, δεν συνθηκολόγησαν.Επέλεξαν αυτοβούλως και ομόφωνα την ελευθερία, ακόμη κι αν αυτή περνούσε μέσα από τη θυσία.
Η απόφαση για την Έξοδο, που ελήφθη συλλογικά και εκτελέστηκε με απαράμιλλο θάρρος και πίστη, αποτέλεσε την κορύφωση του μεγάλου δράματος του Μεσολογγίου και μία από τις πιο ηρωικές στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης.
γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης
Η εφημερίδα της πολιορκίας
Ιδιαίτερο ρόλο στην καταγραφή των γεγονότων της πολιορκίας διαδραματίζει η εφημερίδα "Ελληνικά Χρονικά" που εκδίδεται δυο φορές την εβδομάδα από την 1η Ιανουαρίου 1821 ως την 20 Φεβρουαρίου 1826.Ήταν μια προσπάθεια του Άγγλου φιλέλληνα Λέστερ Στάνχοπ και του Ελβετού φιλέλληνα Ιωάννη Ιάκωβου Μάγερ που ήταν η "ψυχή" της εφημερίδας.Η εφημερίδα δε θα περιοριστεί στην ενημέρωση αλλά θα συμβάλει ενεργά στη διαμόρφωση του ηθικού των πολιορκημένων.Θα καταγράψει μέρα με την ημέρα τους αγώνες και τα πάθη των Μεσολογγιτών μέχρι και την 20η Φλεβάρη που τα κανόνια του Ιμπραήμ θα σταματήσουν την έκδοσή της.
Μέσα από τα δημοσιεύματά της αναδεικνύεται η εξέλιξη της πολιορκίας και η σταδιακή κλιμάκωση της πίεσης από τον εχθρό. Οι αντίπαλες δυνάμεις προωθούνται συνεχώς, ενώ με την άφιξη του Ιμπραήμ ενισχύονται σημαντικά, επιδιώκοντας έναν παρατεταμένο και ασφυκτικό αποκλεισμό.
Οι μαχητές, καταβάλλοντας υπεράνθρωπες προσπάθειες, ανταποδίδουν τα πυρά και τους κανονιοβολισμούς, αποκρούουν επιθέσεις και οργανώνουν αντεπιθέσεις και αντιπερισπασμούς. Παράλληλα, επιδιορθώνουν τα ρήγματα των τειχών και κατασκευάζουν πρόχειρα οχυρώματα, συγκροτώντας μια δεύτερη γραμμή άμυνας.
Οι φρουροί του Μεσολογγίου
Τα ένοπλα σώματα που αποτελούνται από ντόπιους, Επτανήσιους, Σουλιώτες και Φιλέλληνες,αναλαμβάνουν το δύσκολο έργο της υπεράσπισης της πόλης. Από τον Απρίλιο μέχρι τον Σεπτέμβριο βρίσκονται σε ετοιμότητα και εγρήγορση, υπάρχουν όμως και διαστήματα ανάπαυσης ανάλογα με την επιθετικότητα του εχθρού.Το φθινόπωρο με τις βροχές που μετατρέπουν τον εσωτερικό περίβολο σε βάλτο οι άνδρες αναγκάζονται να παραμείνουν σε πρόχειρα καταλύματα στους προμαχώνες.Από το καλοκαίρι με την άφιξη του εχθρικού στόλου και την επιβολή πλήρους θαλάσσιου αποκλεισμού η κρισιμότητα της κατάστασης κορυφώνεται.
Η άμυνα είναι οργανωμένη από τους οπλαρχηγούς που ορίζουν τις υπηρεσίες,τα καθήκοντα,τις αναπληρώσεις. Σχεδιάζουν την αλληλοκάλυψη,τις εργασίες και επιδιορθώσεις του τείχους,κάνουν αντεπιθέσεις και επικοινωνούν με οπλαρχηγούς που είναι έξω από την πόλη.Το μεγαλύτερο επίτευγμα των αμυνόμενων ήταν η καταστροφή του "υψώματος της ένωσης" που είχαν κανει οι εχθροί για να αποκτήσουν επαφή με τους ελληνικούς προμαχώνες.Ωστόσο οι απώλειες είναι σημαντικές.Στα μέσα Νοέμβρη οι νεκροί από τις μάχες αλλά και από τραυματισμούς και αρρώστιες είναι πάνω από 1200 και η ταφή τους μέσα στην πολιορκημένη πόλη καθίσταται δύσκολη και προβληματική.
Η πολιορκία διαρκεί έναν ολόκληρο χρόνο. Οι Μεσολογγίτες ζουν υπό το διαρκές άγχος του αποκλεισμού και του θανάτου. Βόμβες εκρήγνυνται γύρω τους, άλλες παραμένουν ανενεργές και καθίστανται ακόμη πιο επικίνδυνες,λαγούμια ανατινάζονται, ενώ νυχτερινές επιθέσεις σχεδιάζονται και εκτελούνται.Άυπνοι, εξαντλημένοι και πεινασμένοι, αποκομμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο, μάχονται απέναντι σε έναν ισχυρό και πολυάριθμο εχθρό.
Η ψυχολογία τους βρίσκεται σε διαρκή δοκιμασία. Ο φόβος, η αβεβαιότητα και η απώλεια συνυπάρχουν με την αντοχή, την αποφασιστικότητα και την πίστη στον κοινό σκοπό. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, αναπτύσσεται ένα ισχυρό αίσθημα συλλογικότητας και αλληλεγγύης στον συναγωνιστή,στον φίλο στον τραυματία που επιτρέπει στους πολιορκημένους να συνεχίσουν τον αγώνα παρά τις ακραίες δυσκολίες.Διενέξεις και τσακωμοί δεν λείπουν,καχυποψίες για προδοσίες και λιποταξίες υπάρχουν όπως είναι λογικό μέσα σε ένα τόσο ασφυκτικό περιβάλλον.
Οι άνθρωποι της πόλης, είτε ένοπλοι είτε άμαχοι — αν και, όπως θα δούμε, ο όρος αυτός είναι ίσως αταίριαστος για το πολιορκημένο Μεσολόγγι — ήταν καθημερινοί άνθρωποι, ούτε άγιοι ούτε διάβολοι. Είχαν ικανότητες, φιλοδοξίες και αρετές, αλλά και πάθη και αδυναμίες. Στρατεύτηκαν με αυταπάρνηση και πίστη στον αγώνα για τη σωτηρία της πόλης και πορεύτηκαν σε έναν μαρτυρικό δρόμο, όπου η ελπίδα πάλευε να νικήσει τον φόβο,η αποφασιστικότητα την αγωνία και η γενναιότητα τον φόβο.
Οι άμαχοι
Ο άμαχος πληθυσμός της πόλης, γυναίκες και παιδιά, καθώς και οι ηλικιωμένοι, βίωσαν την πρωτόγνωρη εμπειρία μιας παρατεταμένης πολιορκίας. Αρχικά, ένας μεγάλος αριθμός κατοίκων και προσφύγων κατέφυγε στα γειτονικά Επτάνησα. Αντίστροφα, η χαλάρωση της πολιορκίας προς το τέλος του καλοκαιριού ευνόησε την επιστροφή εκατοντάδων αμάχων και συγγενών των ενόπλων της φρουράς.Το γεγονός αυτό όμως,της επιστροφής των γυναικόπαιδων θα αποβεί καθοριστικό.Τα αποθέματα των τροφών άρχισαν να μειώνονται γιατί οι οικογένειες τρέφονταν από τις τροφές που προορίζονταν για τους φρουρούς της πόλης.Την έλλειψη τροφίμων και την ανάγκη του ανεφοδιασμού θα σημειώσει πολλές φορές με αλλεπάλλλα υπομνήματα η επιτροπή του Μεσολογγίου προς την Κεντρική Διοίκηση του Ναυπλίου.
Οι συνεχόμενοι βομβαρδισμοί προκάλεσαν απώλειες και στον άμαχο πληθυσμό. Στην εφημερίδα της πολιορκίας «Τα Ελληνικά Χρονικά» αναφέρονται περιπτώσεις τραυματισμών και θανάτων παιδιών. Σπίτια καταρρέουν,παιδια και ηλικωμένοι καταπλακώνονται. Παιδιά και γυναίκες, την ώρα που κουβαλούσαν νερό ή υλικά για την επιδιόρθωση των τειχών, ή όταν έβγαιναν για την προμήθεια τροφής, έπεφταν θύματα των κανονιοβολισμών του εχθρού.
Η συμμετοχή των αμάχων στην πολεμική προσπάθεια υπήρξε ενεργή. Συνέβαλαν στην κατασκευή και επιδιόρθωση των οχυρώσεων,στην παρασκευή πυρομαχικών, χρησιμοποιώντας ακόμη και βόλια των Τουρκοαιγυπτίων που συνέλεγαν από τους προμαχώνες ή μολύβι από τα δίχτυα των ψαράδων. Παράλληλα, είχαν καθοριστικό ρόλο στη φροντίδα των τραυματιών και των ασθενών, των οποίων ο αριθμός ήταν μεγάλος.
Τα παιδιά, μεγαλώνοντας μέσα στη φρίκη των βομβαρδισμών και του πολέμου, βίωναν τα γεγονότα ως μια ιδιότυπη κανονικότητα της ζωής. Μιμούνταν τους μεγάλους, κατασκευάζοντας μικρά κανονάκια και αυτοσχέδιες βόμβες, ενώ αναπαριστούσαν στρατιωτικές κινήσεις. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και ο πετροπόλεμος εναντίον του εχθρού, καθώς και η παρουσία εφήβων στα τείχη,στη διάρκεια της πολιορκίας, όπου προκαλούσαν και ειρωνεύονταν τους αντιπάλους.
Αναφέρονται, κυρίως σε προφορικές μαρτυρίες, περιπτώσεις παιδιών που λειτουργούσαν ως αγγελιοφόροι σημαντικών μηνυμάτων, βοηθούσαν στη γέμιση των όπλων, μετέφεραν νερό και συμμετείχαν ενεργά στην καθημερινή πολεμική προετοιμασία, ενώ παράλληλα μάθαιναν την τέχνη του πολεμιστή.Παρά το γεγονός ότι τα παιδιά είχαν θεωρητικά προτεραιότητα στη σίτιση, ήταν τα πιο ευάλωτα στην πείνα και στις συνέπειές της, όπως οι ασθένειες και η σωματική εξάντληση. Τελικά, τα περισσότερα παιδιά ηλικίας κάτω των δεκαπέντε ετών, μετά την πτώση της πόλης, θα βιώσουν και την τραγική εμπειρία της αιχμαλωσίας.
Καθώς ο πόλεμος και η πολιορκία αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας, ο όρος «άμαχος πληθυσμός» αποκτά σχετικό χαρακτήρα στην περίπτωση του πολιορκημένου Μεσολογγίου. Οι γυναίκες υπερβαίνουν τα στερεότυπα του φύλου τους, και αναλάμβαναν ενεργούς ρόλους, ενώ τα παιδιά ωρίμαζαν πρόωρα. Πίσω από αυτές τις μαρτυρίες διακρίνεται ο καθημερινός, επίμονος και συχνά απελπισμένος αγώνας των ανθρώπων για επιβίωση.
Η πείνα,ο πιο μεγάλος εχθρός
Προς το τέλος της δωδεκάμηνης πολιορκίας (Απρίλιος 1825 – Απρίλιος 1826), η εικόνα που κυριαρχεί στο πολιορκημένο Μεσολόγγι είναι η πείνα. Το πόσο βασανιστικό και εξαντλητικό είναι το αίσθημα της πείνας, όταν για μεγάλο χρονικό διάστημα κάποιος στερείται την τροφή, δεν είναι δύσκολο να γίνει κατανοητό. Οι επιπτώσεις στον οργανισμό, με κυρίαρχη την κόπωση, αλλά και στην ψυχολογία, είναι καθολικές. Το ένστικτο της αυτοσυντήρησης θέτει ως απόλυτη προτεραιότητα την επιβίωση.
Στο Μεσολόγγι όμως, τη στιγμή που η πείνα αποτελεί το κυρίαρχο βίωμα όλων, η απόφαση για την Έξοδο —σε συνθήκες παρατεταμένου υποσιτισμού, προχωρημένης σωματικής αδυναμίας και εκτεταμένων ασθενειών— προκαλεί εντύπωση. Η απόφαση προϋπέθετε ισχυρές σωματικές δυνάμεις, γρήγορα αντανακλαστικά και σωματική αντοχή. Οι σχεδόν εξαθλιωμένοι Μεσολογγίτες, αντί να αποφύγουν τον κίνδυνο, να καταφύγουν σε προδοσίες ή να ενδώσουν σε προτάσεις παράδοσης, επέλεξαν τη συλλογική δράση.Είναι από τις περιπτώσεις που η ανθρώπινη δύναμη υπερνίκησε την ίδια τη βιολογία.
Το αλάτι
Θα πρέπει να επισημανθεί ο ιδιαίτερος ρόλος του αλατιού από τις Αλυκές της περιοχής. Η ιδιότητά του ως μέσου συντήρησης τροφίμων αποτέλεσε σημαντικό πλεονέκτημα για τους πολιορκημένους, ενισχύοντας την αντοχή τους στις συνθήκες αποκλεισμού και συμβάλλοντας στην άμυνα της πόλης.
Ωστόσο, καθώς η πολιορκία προχωρούσε και οι συνθήκες γίνονταν ολοένα και πιο ακραίες, το αλάτι συνδέθηκε και με τραγικές πτυχές της επιβίωσης. Σε ορισμένες μαρτυρίες αναφέρεται ότι οι πολιορκημένοι, οδηγημένοι στην έσχατη ανάγκη, σκέφτηκαν ή και κατέφυγαν στη συντήρηση πτωμάτων με τη χρήση αλατιού, γεγονός που καταδεικνύει το μέγεθος της απόγνωσης που επικρατούσε.Οι πηγές αναφέρουν ακόμη και φαινόμενα κανιβαλισμού, γεγονός που αποτυπώνει το μέγεθος της απελπισίας.
Κατά τη διάρκεια της μεγάλης πολιορκίας καταγράφεται ότι δραστηριοποιούνται γιατροί που φροντίζουν τους λαβωμένους και άρρωστους αγωνιστές. Γίνονται προσπάθειες για την προμήθεια από τη Ζάκυνθος ενός ειδικού λινού πανιού για την επίδεση των πληγών. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει ο επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ, που παρηγορεί τραυματίες, κάνει ακολουθίες και φροντίζει για τις κηδείες των θυμάτων της πολιορκίας.
Στο Μεσολόγγι, στα χρόνια που είχαν προηγηθεί, έγιναν προσπάθειες να οργανωθεί η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Σε αυτές βασικό ρόλο έπαιξαν γιατροί, έμποροι από την πόλη και τις γύρω περιοχές, αλλά και φιλέλληνες που κατέφθαναν από το εξωτερικό. Σπουδαίο ρόλο έπαιξε ο Ιάκωβος Μάγερ, που εκτός από εκδότης στο Μεσολόγγι φρόντισε να δημιουργηθεί φαρμακείο και ένα μικρό νοσοκομείο. Πολλοί φιλέλληνες γιατροί πέρασαν από την πόλη και προσέφεραν τις ιατρικές τους υπηρεσίες. Όταν αρρώστησε ο Λόρδος Βύρων, υπήρχαν γιατροί που τον παρακολουθούσαν.
Με την έναρξη της δεύτερης πολιορκίας γίνεται προσπάθεια να ιδρυθεί ένα οργανωμένο νοσοκομείο, κάτι όμως που τελικά δεν θα πραγματοποιηθεί.
Τα υγειονομικά προβλήματα στο πολιορκημένο Μεσολόγγι θα γίνουν εκρηκτικά. Η συγκέντρωση τόσων πολλών ανθρώπων σε μικρό χώρο, η πείνα, η έλλειψη καθαρού νερού και οι κακές συνθήκες υγιεινής θα οδηγήσουν στην εμφάνιση σοβαρών μολυσματικών ασθενειών και θα επιφέρουν θανάτους πιθανόν περισσότερους και από τις μάχες. Άρρωστοι και πληγωμένοι περιφέρονται στην πόλη, ενώ πτώματα μένουν άταφα. Με υποτυπώδη μέσα λειτουργούσαν ένα μικρό νοσοκομείο για τραυματίες και ένα φαρμακείο.
Κατά τη διάρκεια όμως της πολιορκίας, και ιδιαίτερα όσο προχωρούσε ο αποκλεισμός, η κατάσταση άλλαξε δραματικά. Τα φαρμακευτικά αποθέματα δεν μπορούσαν να ανανεωθούν και εξαντλήθηκαν σταδιακά, ενώ η αύξηση των τραυματιών και των ασθενών έκανε την ανάγκη για περίθαλψη ολοένα πιο πιεστική. Η χρήση φαρμάκων περιορίστηκε και αντικαταστάθηκε, όπου ήταν δυνατό, από πρόχειρες λύσεις.
Προς το τέλος της πολιορκίας, το φαρμακείο δεν λειτουργούσε πλέον ουσιαστικά, καθώς η έλλειψη μέσων και οι ακραίες συνθήκες πείνας και ασθενειών είχαν οδηγήσει σε κατάρρευση της οργανωμένης ιατρικής φροντίδας.
Η Έξοδος
Η Έξοδος αποφασίστηκε στο συμβούλιο της 8ης Απριλίου του 1826, ημέρα Πέμπτη προ της Κυριακής των Βαΐων. Την ίδια εκείνη ημερομηνία, την 8η Απριλίου του 1798, κατά ευλογημένη σύμπτωση, είχε γεννηθεί ο άνθρωπος που ύμνησε τους Ελεύθερους Πολιορκημένους και απαθανάτισε την ιερή μνήμη τους στους αιώνες, ο Διονύσιος Σολωμός.
Στο συμβούλιο αυτό, η εκκλησιαστική, στρατιωτική και πολιτική ηγεσία της πολιορκημένης πόλης, εκφράζοντας την ολότητα των Ελεύθερων Πολιορκημένων και αφού συνειδητοποίησε πως ήταν πλέον ανθρωπίνως αδύνατον να συνεχιστεί ο αγώνας για την υπεράσπισή της, αποφάσισε ομόφωνα η πόλη να μην παραδοθεί αλλά να συνεχίσει να μάχεται, με έναν τρόπο όμως εντελώς άγνωστο ως τότε και ολωσδιόλου απρόβλεπτο. Αποφάσισε την Έξοδο.
Η Απόφαση της Εξόδου αποτελεί, ίσως, τη σημαντικότερη διατύπωση της εθνικής και πολιτικής ιστορικής αυτοσυνειδησίας του Ελληνισμού, το κορυφαίο γραπτό μνημείο του Αγώνα υπέρ Πίστεως και Πατρίδος.
Η Έξοδος δεν είναι μια τυχαία και ακανόνιστη φυγή αλλά μια οργανωμένη και συντονισμένη πράξη.
Το σχέδιο της Εξόδου απαιτούσε προσεκτικό σχεδιασμό για να υπάρξουν πιθανότητες επιτυχίας. Οι κινήσεις όμως που αποφασίζονται είναι ενδεικτικές της ηθικής δοκιμασίας αλλά και της τραγικής μεταμόρφωσης, ιδίως των ενόπλων της φρουράς. Αποφασίζεται η εξόντωση όλων των μουσουλμάνων και χριστιανών αιχμαλώτων, με το επιχείρημα της προστασίας του σχεδίου της Εξόδου. Πίσω από την απόφαση αυτή κρύβεται και το ένστικτο της εκδίκησης για την τραγική κατάσταση που βιώνουν οι πολιορκημένοι.
Ακόμη πιο τραγική και αλλόκοτη για τα μέτρα της ανθρώπινης ζωής ήταν η σκέψη ότι, προκειμένου να μην ακουστεί το κλάμα των μικρών παιδιών αλλά και για να μην υπάρξουν αιχμάλωτοι, η ένοπλη φρουρά θα μπορούσε να σκοτώσει όλες τις γυναίκες και τα παιδιά, σύμφωνα με τον αυτόπτη μάρτυρα Νικόλαο Κασομούλη. Για να μην υπάρξουν δισταγμοί και ενοχές, προτάθηκε μάλιστα ο καθένας να σκοτώσει την οικογένεια του άλλου.
Η αντίδραση του επισκόπου Ιωσήφ Ρωγών ήταν άμεση και καταλυτική και έτσι αποτράπηκε αυτή η παράλογη απόφαση. Αν γινόταν κάτι τέτοιο, το βάρος και οι ενοχές θα ήταν αδυσώπητες και δύσκολα διαχειρίσιμες από τους επιζώντες. Τελικά αποφασίστηκε ο καθένας να φροντίσει την οικογένειά του, ενώ στα μικρά παιδιά δόθηκε αφιόνι για να παραμείνουν κοιμισμένα την ώρα της Εξόδου.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η συμμετοχή των γυναικών στα ένοπλα τμήματα κατά την Έξοδο. Η συμμετοχή αυτή είχε διπλό στόχο: την ενίσχυση της προσπάθειας, αλλά και την αποφυγή της αιχμαλωσίας. Πολλές γυναίκες φέρεται να ντύθηκαν με ανδρικά ρούχα και να έλαβαν μέρος στη μάχη, ενώ ιδιαίτερα οι Σουλιώτισσες διακρίθηκαν για τις πολεμικές τους ικανότητες.
Δίνονται οδηγίες για το πώς πρέπει να κινηθούν,πού να κατευθυνθουν αλλά και τις ενέργειες να κάνουν.Σημειώνεται ότι επειδή θα υπάρξουν θύματα και τραυματισμοί,καθένας πρέπει να έχει έγνοια τον διπλανό του,να τον βοηθήσει σε περίπτωση που παραστεί ανάγκη.Η ειδική αναφορά στην αλληλοβοήθεια την κρίσιμη ώρα του μεγάλου κινύδνου φανερώνει το....
Στο αναλυτικό κείμενο της απόφασης της Εξόδου καταγράφονται με λεπτομέρειες όλες οι ενέργειες και κινήσεις που πρέπει να γίνουν πριν,κατά τη διάρκεια και μετά την Έξοδο.Ιδιαίτερη μέριμνα λαμβάνεται για τις οικογένειες και τους άμαχους που τους τοποθετούν.....Ιδιαίτερη φροντίδα υπάρχει και για όσους μείνουν πίσω.Οι λαγουμτζήδες τοποθετούν και προγραμματίζουν την έκρηξη των υπονόμων μετά την έξοδο,μέχρι να ολοκληρωθεί η έξοδος,να κτυπηθούν οι εισβολείς,όταν θα έμπαιναν στην πόλη.ενώ οι ανήμποροι και άρρωστοι συγκεντρώνονται σε πυριτιδαποθήκες με τον Χρήστο Καψάλη να έχει τη γενική επιστασία.
Στην πόλη παρέμειναν και ανήμποροι ηλικιωμένοι. Όταν μέρος των αμάχων επέστρεψε, αδυνατώντας να προχωρήσει κατά την Έξοδο, εκτυλίχθηκαν τραγικές σκηνές. Καταγράφονται περιπτώσεις αυτοχειρίας, προκειμένου να αποφευχθεί η αιχμαλωσία, ενώ σπίτια πυρπολήθηκαν από τους ίδιους τους κατοίκους. Σημαντικός αριθμός αμάχων συγκεντρώθηκε στο σπίτι του προκρίτου Χρήστος Καψάλης, όπου ακολούθησε η γνωστή ανατίναξη.
Για όσους τελικά συνελήφθησαν, η κατάληξη ήταν η αιχμαλωσία και η μεταφορά τους στα σκλαβοπάζαρα, γεγονός που ολοκλήρωσε με δραματικό τρόπο την τραγωδία της πόλης.
Η σημασία της λιμνοθάλασσας
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου