Η τελευταία πολιορκία του Μεσολογγίου,α΄ μέρος

 

ΕΞΟΔΟΣ και ΘΥΣΙΑ

Το Μεσολόγγι αιώνιο σύμβολο της ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

«ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΝ,15 ΑΠΡΙΛΙΟΥ,Σήμερον το πρωί περί τας 3 ώρας οι εχθροί,διηρημένοι εις μικρά σώματα,έφθασαν εις τους ελαιώνας μας,και συναθροίζονται ολοέν.Μερικοί ήρωες μας έτρεξαν ενθουσιασμένοι προς υπάντησίν των, και ακροβολίσθησαν με αυτούς πλησίον των ελαιώνων.Από τους ημέτερους ελαβώθη μόνον εις,από τους εχθρούς εφονεύθη ο σημαιοφόρος των,και ελαβώθησαν και μερικοί».

Ελληνικά Χρονικά

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης

Απρίλιος 1825

Το παραπάνω απόσπασμα, δημοσιευμένο στα "Ελληνικά Χρονικά",την εφημερίδα της πολιορκίας του Μεσολογγίου, τον Απρίλιο του 1825, περιγράφει την πρώτη επαφή των υπερασπιστών του Μεσολογγίου με τα στρατεύματα του Κιουταχή. Η πόλη φυσικά δεν ήταν άπειρη σε παρόμοιες δοκιμασίες, καθώς είχε ήδη αντιμετωπίσει την πρώτη μεγάλη πολιορκία το 1822, καθώς και μια δεύτερη, μικρότερης διάρκειας, το 1823. Τώρα όμως επρόκειτο να δοκιμαστεί στην πιο μεγάλη και σκληρή πολιορκία της ιστορίας της.

Η γεωγραφική θέση του Μεσολογγίου, πάνω στον βασικό οδικό άξονα των οθωμανικών στρατευμάτων προς την Πελοπόννησο (Ιωάννινα – Άρτα – Μεσολόγγι – Ρίο), σε συνδυασμό με το γεγονός ότι αποτελούσε σημαντικό θαλάσσιο κόμβο με πρόσβαση στο Ιόνιο, καθιστούσε την πόλη ιδιαίτερα σημαντική για τους Οθωμανούς. Αποτελούσε το προγεφύρωμα που θα επέτρεπε τη μεταφορά των οθωμανικών δυνάμεων από την ηπειρωτική Ελλάδα στην Πελοπόννησο, που ήταν το κέντρο της Ελληνικής Επανάστασης. Όσο στο ταπεινό «φράχτη» της πόλης κυμάτιζαν οι λευκές σημαίες με τον γαλάζιο σταυρό, οι Τούρκοι πείσμωναν όλο και περισσότερο, επιδιώκοντας την κατάληψή της.

Στα 1825, η Ελληνική Επανάσταση βρίσκεται σε ιδιαίτερα κρίσιμο σημείο. Οι εμφύλιες συγκρούσεις των ετών 1824–1825 έχουν χωρίσει τους Έλληνες σε αντίπαλα στρατόπεδα, αποδυναμώνοντας τον αγώνα. Η κακή διαχείριση των οικονομικών πόρων οδήγησε στην κατασπατάλησή τους. Όλα αυτά επηρέασαν αρνητικά και την εξέλιξη των πολεμικών επιχειρήσεων.Σημαντικοί οπλαρχηγοί έχουν τεθεί στο περιθώριο λόγω της στάσης τους στις εμφύλιες διαμάχες. Η πιο ανησυχητική εξέλιξη είναι η προέλαση του Ιμπραήμ στον Μοριά για λογαριασμό των Οθωμανών. Η επανάσταση αργοσβήνει, ενώ γίνονται προσπάθειες σε διπλωματικό επίπεδο για βοήθεια από τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Η τουρκική στρατιά

Στις 13 Απριλίου, η στρατιά του Κιουταχή, που ξεκίνησε από τα Ιωάννινα, φθάνει στο Μεσολόγγι. Η συνολική δύναμή της ανερχόταν περίπου σε 35.000 άνδρες. Ο Κιουταχής, έχοντας την εμπειρία της πρώτης πολιορκίας από τον Ομέρ Βρυώνη, επέλεξε κατά την κάθοδό του να αφήνει ισχυρές φρουρές σε καίριες θέσεις, ώστε να προστατεύει τα νώτα του και να εξασφαλίζει τον ανεφοδιασμό του. Τη στιγμή που έφτασε στο Μεσολόγγι με περίπου 20.000 άνδρες, είχε σχεδόν θέσει υπό τον έλεγχό του ολόκληρη τη Δυτική Ελλάδα.

Η προετοιμασία 

Στο Μεσολόγγι οι κάτοικοι και οι υπερασπιστές ήταν ήδη ενήμεροι για τις κινήσεις του  Κιουταχή και προετοιμάζονταν για την επικείμενη πολιορκία. Πρόκριτοι, οπλαρχηγοί και απλοί πολίτες ζούσαν μέσα σε έντονη ανησυχία, γνωρίζοντας τη σοβαρότητα της κατάστασης.

Στην πόλη είχαν συγκεντρωθεί πολλά ένοπλα σώματα από τη δυτική Στερεά Ελλάδα,ενισχύοντας την άμυνα.Όλοι καταλάβαιναν ότι η αντοχή του Μεσολογγίου εξαρτιόταν από  την έγκαιρη αποστολή στρατιωτικών ενισχύσεων, την παροχή πολεμικού υλικού και, κυρίως, τη διασφάλιση του ανεφοδιασμού των πολιορκημένων.

Καθοριστικό ρόλο μπορούσε να παίξει ο ελληνικός στόλος. Αν κατάφερνε να σπάσει τον αποκλεισμό και να φέρει τρόφιμα και ενισχύσεις, καθώς και να αποτρέψει μια πλήρη πολιορκία και από τη θάλασσα, τότε η πόλη θα είχε ελπίδες να αντέξει. Διαφορετικά, η πτώση του Μεσολογγίου θα ήταν αναπόφευκτη.Για την ώρα η θάλλασα ήταν ανοιχτή και για τους Έλληνες και για τους Τούρκους αφού δεν υπήρχε ναυτική παρουσία καμιά.

Η φρουρά του Μεσολογγίου πριν από την έναρξη της τρίτης Πολιορκίας  αποτελούνταν από περίπου 3.000–4.000 μαχητές και δεν ήταν ενιαίος τακτικός στρατός, αλλά ένα σύνολο από ένοπλα σώματα οπλαρχηγών της δυτικής Στερεάς Ελλάδας, ντόπιους Μεσολογγίτες και έμπειρους Σουλιώτες πολεμιστές, με μικρή συμμετοχή τακτικών στρατιωτών.Σημαντικοί αρχηγοί ήταν ο Αθανάσιος Ραζηκότσικας, ο Νικόλαος Στουρνάρης,ο Δημήτρης Μακρής, ο Κίτσος Τζαβέλας και ο Νότης Μπότσαρης.Τροφές και πυρομαχικά υπήρχαν  για μικρό όμως χρονικό διάστημα, χρήματα για εργασίες και μισθούς στρατιωτικών όμως αναζητούνταν.Δεν έλειπαν οι μικροεγωισμοί και κάποιες αντιπαλότητες,ωστόσο ήταν σίγουρο ότι θα υποχωρούσαν μπροστά στο κίνδυνο.  

Ο "φράχτης" του Μεσολογγίου

    Η οχύρωση του Μεσολογγίου ξεκίνησε με ένα πρόχειρο τείχος, που κατασκεύασαν οι κάτοικοι με πρωτοβουλία του Αθανασίου Ραζηκότσικα, χωρίς θεμέλια, από πέτρες και χώμα. Το τείχος είχε μήκος περίπου 1.500 μέτρα, ύψος 1,2 μ. και συνοδευόταν από τάφρο πλάτους 2,5 μ. και βάθους 1,5 μ., καταφέρνοντας ωστόσο να αντέξει στην πρώτη πολιορκία.

 Τον Φεβρουάριο του 1823, με τη μεσολάβηση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, έφτασε στην πόλη ο Μιχάλης Κοκκίνης για να αναλάβει τη βελτίωση της οχύρωσης, η οποία χρηματοδοτήθηκε από φιλέλληνες, από τους ντόπιους και εν μέρει από το πρώτο αγγλικό δάνειο του 1824. Μέσα σε περίπου έναν χρόνο, με προσωπική εργασία των κατοίκων, το αρχικό τείχος μετατράπηκε σε ισχυρή οχύρωση, με τάφρο πλάτους 9 μ. και βάθους 3 μ., συνολικό μήκος περίπου 2.000 μέτρων, μεγαλύτερο ύψος, 18 κανονιοστάσια, καθώς και προμαχώνες, προτειχίσματα και πυργώματα («ντάπιες»), στα οποία δόθηκαν ονόματα αγωνιστών, φιλελλήνων και υπερασπιστών της ελευθερίας.    

"Τα υγρά κάστρα"

     Μέγιστο ρόλο, που καθόρισε την πορεία των γεγονότων και την τύχη του Μεσολογγίου, είχε η λιμνοθάλασσα.Επρόκειτο για μια αχανή υγροτοπική έκταση με αβαθή νερά, η οποία χωριζόταν από την ανοιχτή θάλασσα με μια σειρά από νησίδες, ανάμεσα στις οποίες υπήρχαν μικρότερα ή μεγαλύτερα θαλάσσια ανοίγματα. Τα αβαθή αυτά νερά περιέβαλλαν την πόλη από τρεις πλευρές, αφήνοντάς  προσβάσιμη μόνο τη βορινή. Έτσι, λειτουργούσαν σαν ένα φυσικό υδάτινο οχυρό, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη την προσέγγιση εχθρικού στόλου.Ακόμη και μικρά πλοία δεν μπορούσαν να  προσεγγίσουν την πόλη εξαιτίας των προσχωματώσεων που υπήρχαν μέσα στη ρηχή λιμνοθάλασσα.

 Η λιμνοθάλασσα ήταν πλόιμη μόνο από μικρά βαρκάκια μηδενικού βυθίσματος.Οι ντόπιοι γνώριζαν καλά τα περάσματα και τους ελεύθερους θαλάσσιους διαδρόμους.Για να αποκλείσουν ακόμη περισσότερο τη διέλευση, είχαν τοποθετήσει πασσάλους σε διάφορα σημεία μέσα στους βάλτους. Τα μικρά νησάκια της λιμνοθάλασσας, το Βασιλάδι, το Αιτωλικό,την Κλείσοβα, και τον Ντολμά, τα είχαν οχυρώσει αρκετά καλά και είχαν τοποθετήσει φρουρές. Ειδικά το Βασιλάδι,με το εσωτερικό του λιμάνι,ήταν το πιο σημαντικό γιατί από εκεί γινονταν όλες οι μεταφορτώσεις τροφίμων και πολεμοφοδίων όπως επίσης από εκεί εισέρχονταν στην πόλη αγωνιστές για να ενισχύσουν την φρουρά του Μεσολογγίου.                                                                                       

Η πολιορκία αρχίζει

Πρώτη φάση: Απρίλης-Νοέμβριος 1825

Άμεσα αρχίζει ένας σκληρός και παρατεταμένος αγώνας καταπόνησης και φθοράς του αντιπάλου, χαρακτηριστικός του πολιορκητικού πολέμου. Αν και συχνά αναφέρεται η ειρωνική αποστροφή του Ιμπραήμ Πασά για το Μεσολόγγι προς τον  Κιουταχή, με την υποτιμητική έκφραση «τον παλιοφράχτη», η πραγματικότητα θα αποδειχτεί διαφορετική· η κατάληψη της πόλης αποτελούσε, όπως καταγράφουν οι χρονικογράφοι και αναγνωρίζουν οι ίδιοι οι Οθωμανοί, ένα ιδιαίτερα δύσκολο εγχείρημα. Η δυσκολία αυτή οφειλόταν  στη φυσική θέση της πόλης, που ευνοούσε την άμυνα,αλλά και στην ενισχυμένη οχύρωσή της, η οποία καθιστούσε την πολιορκία μακρόχρονη και επίπονη.

Ο Κιουταχής διατάζει να ανοιχτούν χαρακώματα όσο το δυνατόν πιο κοντά στους ελληνικούς προμαχώνες.Θέλει τα κανόνια του  να βάλλουν αποτελεσματικά κατά του φρουρίου και ταυτόχρονα να προστατεύονται από τα ελληνικά πυρά.  Οι κανονιοβολισμοί είναι συνεχείς, με στόχο τα πιο ευάλωτα σημεία των οχυρώσεων. Οι πολιορκητές θέλουν να διαλύσουν τα τείχη και να εξαντλήσουν τους υπερασπιστές, ενώ πραγματοποιούνται και προσπάθειες προσέγγισης και υπονόμευσης των ελληνικών θέσεων.

Αν και οι αριθμοί είναι υπερβολικοί,στην εφημερίδα της πόλης "Ελληνικά Χρονικά" γράφεται  ότι τους πρώτους δέκα μήνες έπεσαν  100.000 βλήματα και βόμβες και ότι τους δυο τελευταίους  κάθε μέρα 2.000.

Οι Έλληνες, οργανωμένοι σε σώματα οπλαρχηγών και ενισχυμένοι από έμπειρους Σουλιώτες, κρατούν με πείσμα τις θέσεις τους πάνω στα τείχη και απαντούν με πυρά από τα κανονιοστάσια. Επισκευάζουν άμεσα κάθε ζημιά που προκαλεί το εχθρικό πυροβολικό, δουλεύοντας αδιάκοπα για την ενίσχυση της άμυνας, ενώ παράλληλα πραγματοποιούν αιφνιδιαστικές εξόδους, κυρίως τη νύχτα, επιτιθέμενοι στα οθωμανικά χαρακώματα και στρατόπεδα, προκαλώντας απώλειες και σύγχυση.

Η εξαιρετικά σκληρή καθημερινότητα των αγωνιστών πάνω και γύρω από τα τείχη του Μεσολόγγι, μέσα στην πολιορκημένη πόλη, στηρίζεται στη συλλογική δράση και την αλληλοκάλυψη. Παράλληλα με τον πόλεμο, καθοριστική σημασία έχουν οι συνεχείς εργασίες: η επισκευή των τειχών, η μεταφορά υλικών για την αποκατάσταση των ρηγμάτων, η κατασκευή αντιστηριγμάτων, καθώς και το σκάψιμο και η υποστύλωση λαγουμιών. Όταν τα υλικά εξαντλούνται, οι πολιορκημένοι καταφεύγουν ακόμη και στα ίδια τους τα σπίτια, χρησιμοποιώντας ό,τι μπορούν να διαθέσουν. Στις επίπονες αυτές εργασίες συμμετέχουν όλοι, χωρίς εξαίρεση — άνδρες, γυναίκες, ηλικιωμένοι και παιδιά — συμβάλλοντας ο καθένας με τον τρόπο του στην άμυνα και την επιβίωση της πόλης.

Στις αρχές Ιουνίου οι Οθωμανοί κόβουν τον αγωγό του υδραγωγείου, όμως οι πολιορκημένοι εξακολουθούν να έχουν νερό χάρη στα πηγάδια της πόλης. Την ίδια περίοδο καταφθάνουν ενισχύσεις Ελλήνων αγωνιστών, γεγονός που τονώνει το ηθικό των υπερασπιστών και δείχνει ότι ο αποκλεισμός δεν είναι πλήρης. Οι βομβαρδισμοί συνεχίζονται αδιάκοπα, όμως το λασπώδες έδαφος απορροφά πολλές οβίδες, οι οποίες δεν εκρήγνυνται, περιορίζοντας έτσι την αποτελεσματικότητά τους.Μέσα  σε αυτή τη συνεχή σύγκρουση φθοράς, οι υπερασπιστές κατορθώνουν να αντέχουν και να διατηρούν την άμυνα της πόλης. Οι Οθωμανοί επιχειρούν επίθεση στη νησίδα Μαρμαρού, χωρίς όμως επιτυχία, ενώ συνεχίζουν να κατασκευάζουν νέες θέσεις και προμαχώνες για καλύτερη στόχευση.

Οι πολιορκημένοι αξιοποιούν κάθε μέσο άμυνας, επιδεικνύοντας επινοητικότητα και αντοχή. Υποσκάπτουν το έδαφος, ανοίγουν λαγούμια και υπονόμους, τους οποίους ανατινάζουν την ώρα των επιθέσεων. Η αντίδρασή τους είναι άμεση και ευρηματική: ανοίγουν δικούς τους υπονόμους προς τα εχθρικά χαρακώματα, τους γεμίζουν εκρηκτικά και τους ανατινάζουν. Στα μέσα Ιουνίου πραγματοποιούν αιφνιδιαστική έξοδο και επιτίθενται στο οθωμανικό στρατόπεδο, προκαλώντας μεγάλες ζημιές· καταστρέφουν οχυρώσεις και επιστρέφουν στην πόλη με λάφυρα, όπως όπλα, ξυλεία και άλλα χρήσιμα υλικά.

Στα τέλη Ιουνίου οι επιχειρήσεις των Οθωμανών εντείνονται ακόμη περισσότερο. Ο Γιουσούφ Πασάς κατορθώνει να εισέλθει στη λιμνοθάλασσα με πλοία επίπεδης καρίνας, επιχειρώντας να αποκλείσει το Μεσολόγγι και από τη θάλασσα· η εξέλιξη αυτή προδιαγράφεται ιδιαίτερα δυσμενής, καθώς δυσκολεύει σημαντικά τον ανεφοδιασμό των πολιορκημένων.

Την ίδια στιγμή ο Κιουταχής επιχωματώνει την ελληνική τάφρο και προωθεί τις γραμμές του όσο το δυνατόν πιο κοντά στα τείχη, ανοίγοντας νέα χαρακώματα. Παράλληλα, διατυπώνονται προτάσεις συνθηκολόγησης, αρχικά μέσω Αλβανών, γνωστών στους Μεσολογγίτες, οι οποίες όμως απορρίπτονται. Η αντίδρασή του είναι άμεση και δυναμική: στις 16 Ιουλίου ανατινάζει υπόνομο που φτάνει έως τον προμαχώνα του Μάρκο Μπότσαρη, προκαλώντας σοβαρές ζημιές και επιτρέποντας στους Οθωμανούς να υψώσουν τις σημαίες τους.

Μια γρήγορη ελληνική αντεπίθεση θα απωθήσει τους εισβολείς, το τείχος επισκευάζεται πρόχειρα, ακόμη και με στρώματα και ό,τι άλλο υλικό υπάρχει διαθέσιμο. Την επόμενη ημέρα οι Οθωμανοί επιχειρούν να βάλουν φωτιά στα εύφλεκτα υλικά, όμως οι υπερασπιστές κατορθώνουν να τη σβήσουν  και να αποκρούσουν για ακόμη μία φορά τις επιθέσεις.

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Ρεσίτ Μεχμέτ Πασάς Κιουταχής επανέρχεται με επίσημες πλέον προτάσεις για την παράδοση του Μεσολόγγι, όμως οι πολιορκημένοι δεν απαντούν. Εκλαμβάνοντας τη σιωπή αυτή ως ένδειξη αδυναμίας, εξαπολύει σφοδρό κανονιοβολισμό εναντίον του προμαχώνα του Φραγκλίνου. Την ίδια στιγμή, εκδηλώνεται συνδυασμένη επιχείρηση και από τη λιμνοθάλασσα, με μικρά σκάφη που κινούνται μέσα σε καπνό και χαμηλή ορατότητα, επιχειρώντας να πλησιάσουν απαρατήρητα· ωστόσο γίνονται αντιληπτά από τους Έλληνες πυροβολητές και τίθενται στο στόχαστρο των κανονιών.

Οι επιτιθέμενοι ανοίγουν ρήγματα στα τείχη, τοποθετούν σκάλες και επιχειρούν έφοδο στα γκρεμισμένα σημεία. Παρά την πίεση, οι Μεσολογγίτες, αξιοποιώντας το πρόχειρο δεύτερο εσωτερικό τείχος που έχουν κατασκευάσει, συγκρατούν την επίθεση και αντεπιτίθενται με επιτυχία. Οι απώλειες για τον εχθρό είναι μεγάλες, ωστόσο και οι υπερασπιστές υφίστανται σημαντική φθορά, ενώ τα τείχη της πόλης έχουν πλέον υποστεί σοβαρές ζημιές.

Η άφιξη του στόλου

Στην πραγματικότητα, η τύχη του Μεσολόγγι κρίνεται από τη δυνατότητα ανεφοδιασμού. Σε μια κρίσιμη στιγμή, λίγο μετά από μεγάλη οθωμανική επίθεση, η κυβέρνηση του Ναυπλίου, ανταποκρινόμενη στις δραματικές εκκλήσεις, αποφασίζει την αποστολή ισχυρής ναυτικής δύναμης προς την πόλη. Πλοία και πυρπολικά αποπλέουν από τις Σπέτσες και την Ύδρα, με επικεφαλής τον Ανδρέας Μιαούλης, και στις 23 Ιουλίου φτάνουν στα ανοιχτά του Μεσολογγίου, τρέποντας σε φυγή τέσσερα οθωμανικά πλοία που βρίσκονται εκεί. Καθώς πραγματοποιούνται εκφορτώσεις τροφίμων και πυρομαχικών, εμφανίζεται ο οθωμανικός στόλος και τα ελληνικά πλοία λαμβάνουν θέσεις μάχης· ακολουθεί σφοδρός κανονιοβολισμός, όμως οι Οθωμανοί, όταν αντιλαμβάνονται την κίνηση των πυρπολικών, υποχωρούν, δείχνοντας τον φόβο τους απέναντι στην ελληνική ναυτική τακτική.

Την ίδια στιγμή, ενώ το ηθικό των πολιορκημένων έχει αναπτερωθεί και η πίστη ότι η πόλη μπορεί να αντέξει ενισχύεται, ο Κίτσος Τζαβέλας και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης φτάνουν στην περιοχή του Ζυγού και προτείνουν συνδυασμένη επίθεση κατά του οθωμανικού στρατοπέδου. Παρά το μεγάλο ρίσκο, λόγω της αριθμητικής υπεροχής των Οθωμανών, η πρόταση γίνεται δεκτή με στόχο να προκληθεί αναστάτωση και ανασφάλεια αλλά και φθορά  στον αντίπαλο. Στις 25 Ιουλίου, δύναμη πολιορκημένων βγαίνει από την πόλη και επιτίθεται ταυτόχρονα με τα ελληνικά σώματα από τον Ζυγό εναντίον του εχθρικού στρατοπέδου.Οι Τούρκοι αιφνιδιάζονται, έχουν  σημαντικές απώλειες, η  επίθεση είναι επιτυχημένη και οι Έλληνες επιστρέφουν στο Μεσολόγγι μεταφέροντας λάφυρα...

Συνεχίζεται....