Η ΜΑΧΗ στα ΓΑΥΓΑΜΗΛΑ 331 π.Χ.

 Η ΤΕΛΙΚΗ ΝΙΚΗ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Η μάχη στα Γαυγάμηλα, την 1η Οκτωβρίου 331 π.Χ., θα αποτελέσει την πιο κρίσιμη και καθοριστική σύγκρουση της μεγάλης εκστρατείας του Αλεξάνδρου στην Ανατολή. Μια ενδεχόμενη νίκη του Μακεδόνα βασιλιά θα σήμαινε το οριστικό τέλος της περσικής αυτοκρατορίας και την απαρχή της μεγάλης μακεδονικής αυτοκρατορίας. Ουσιαστικά, θα σήμαινε την ανάδυση ενός νέου κόσμου, όπως ο ίδιος ο Αλέξανδρος φιλοδοξούσε να τον διαμορφώσει.

γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

διαβάστε το πρώτο μέρος... 

Στην ανοιχτή και απέραντη πεδιάδα των Γαυγαμήλων, την οποία ο ίδιος ο Δαρείος είχε επιλέξει και μάλιστα είχε διαμορφώσει κατάλληλα ώστε να μπορούν να κινηθούν με ευκολία ο στρατός, τα φοβερά του άρματα και οι  πολεμικοί ελέφαντές του, θα δοκιμαστεί και τελικά θα θριαμβεύσει η στρατηγική ιδιοφυΐα του Αλέξανδρου.

Οι περίπου 40.000 πεζοί και 7.000 ιππείς των Μακεδόνων, παραταγμένοι σε σχηματισμό τετραπλεύρου με λοξές γωνίες στα άκρα, θα κινηθούν μεθοδικά και διαγώνια προς τη μεγάλη περσική στρατιά, η οποία είχε απλωθεί σε τεράστιο μήκος και αριθμούσε τουλάχιστον πενταπλάσιες δυνάμεις.Η κίνησή της θα αποδιοργανώσει την περσική διάταξη και σε συνδυασμό με την επίθεση του ίδιου του  Αλέξανδρου θα επιφέρουν τη μεγάλη νίκη.

 Οι λόγοι των ηγετών 

Ο Αλέξανδρος, καβάλα πάνω στον Βουκεφάλα,όπως πάντα  θα ήταν ο πρώτος που θα εφορμούσε στη μάχη και στον κίνδυνο.Έμψύχωσε τους άνδρες του επικαλούμενος τόσο τη λογική όσο και το συναίσθημα. Μίλησε για τις μέχρι τότε νίκες, για την ανδρεία που έδειξαν και για όλα όσα κατάφεραν. Τόνισε ότι αυτή η μάχη θα ήταν η πιο κρίσιμη· αν νικούσαν, θα άνοιγε ο δρόμος της επιστροφής τους στην πατρίδα. Αν όμως έχαναν, όλα όσα είχαν πετύχει θα ήταν χωρίς αξία.Οι εχθροί, σημείωσε, είναι πολλοί, αλλά πολεμούν γιατί δεν έχουν επιλογή και όχι από ισχυρή θέληση. Δεν είναι καλά οπλισμένοι ούτε έμπειροι. Και ενώ έλεγε αυτά τα λόγια, ένας αετός πέταξε πάνω από τα κεφάλια τους και όλοι ζητωκραύγασαν, θεωρώντας το γεγονός αυτό ως έναν καλό οιωνό.

Λίγο πριν από τη σύγκρουση, και ο Δαρείος Γ΄ απευθύνθηκε στον στρατό του. Τόνισε ότι αυτή η μάχη θα έκρινε αν θα συνέχιζε να υπάρχει η μεγαλύτερη αυτοκρατορία του κόσμου. Η νίκη θα σήμαινε επιβίωση, ενώ η ήττα θα οδηγούσε στην καταστροφή. Αναφέρθηκε στη μεγάλη προετοιμασία που είχε προηγηθεί για τη συγκρότηση και τον εξοπλισμό της στρατιάς, προσπαθώντας παράλληλα να απαξιώσει τους αντιπάλους του, τόσο ως προς τον αριθμό όσο και ως προς την ποιότητά τους.Ο ίδιος στεκόταν όσο το δυνατόν πιο ευθυτενής πάνω στο άρμα του, περιστοιχισμένος από τη βασιλική φρουρά,έτοιμος για τη μεγάλη μάχη και πολύ πιο σίγουρος από ό,τι στην Ισσό.

 

 Η μάχη αρχίζει...

Όλο το σκηνικό της μάχης ήταν τρομακτικό.Από παντού ακούγονταν δυνατές πολεμικές ιαχές.Ο κρότος των όπλων που συγκρούονταν.Ο καλπασμός των αλόγων.Η βουή του στρατού που εφορμούσε στη μάχη.Θόρυβος και σκόνη πολλή που κάλυπτε τα πάντα.Από τη μια πλευρά η αχανής περσική στρατιά, απλωμένη σε μεγάλο μήκος: άρματα, ιππείς και πλήθος πεζών.Από την άλλη ο μικρότερος αλλά πειθαρχημένος στρατός των Μακεδόνων.Οι γραμμές πλησίαζαν. Η σύγκρουση άρχιζε.

Ο Αλέξανδρος μετακίνησε την παράταξή του προς τα δεξιά. Εφορμώντας ο ίδιος μαζί με το ιππικό των Εταίρων, εφάρμοσε την τακτική της λοξής παράταξης: η δεξιά πτέρυγα προχωρούσε επιθετικά προς τα εμπρός, ενώ η αριστερή, υπό τον Παρμενίωνα, παρέμενε ελαφρώς πιο πίσω.

Η κίνηση αυτή ανάγκασε την αριστερή πτέρυγα των Περσών να μετακινηθεί προς την ίδια κατεύθυνση για να την αντιμετωπίσει, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν κενά στη μεγάλη περσική παράταξη. Η μετατόπιση αυτή από το αρχικό πεδίο της σύγκρουσης προβλημάτισε τον Δαρείο, καθώς οι δυνάμεις του απομακρύνονταν από το ομαλό και ειδικά διαμορφωμένο έδαφος που ο ίδιος είχε επιλέξει για τη μάχη.Διαβλέποντας τον κίνδυνο ο εχθρός να φύγει έξω από το προετοιμασμένο πεδίο και να κινηθεί σε ανώμαλο έδαφος, ακατάλληλο για τα άρματά του, διατάζει τους Σκύθες και μέρος του ιππικού των Βακτρίων να αποκλείσουν την περαιτέρω κίνηση των Μακεδόνων. Η αντίδραση του Αλέξανδρου είναι άμεση. Διατάζει τους Έλληνες μισθοφόρους που βρίσκονται στα πλάγια να δυσκολέψουν την κίνηση του εχθρικού ιππικού. Με την εμπλοκή και άλλων δυνάμεων, και έπειτα από σφοδρή σύγκρουση, επιτυγχάνεται με δυσκολία η απόκρουσή τους.

Ο Δαρείος, βλέποντας ότι κινδυνεύει να ακυρωθεί το βασικό του σχέδιο, διατάζει το σύνολο των Βακτρίων ιππέων με επικεφαλής τον Βήσσο να εμπλακούν στο ίδιο σημείο. Η σύγκρουση είναι σφοδρή και η έκβασή της αμφίρροπη. Ωστόσο, η κίνηση προς τα δεξιά της μακεδονικής παράταξης συνεχίζεται.

Ο Πέρσης βασιλιάς ρίχνει τότε στη μάχη τα δρεπανηφόρα άρματα της αριστερής πτέρυγας. Ο ήχος από τις λεπίδες των αρμάτων που σφυρίζουν στον αέρα, σε συνδυασμό με τα ποδοβολητά των αλόγων, είναι δαιμονισμένος. Οι Μακεδόνες, για να τα αποφύγουν, αφήνουν κενά ανάμεσά τους. Δράση αναλαμβάνουν ακοντιστές και τοξότες που στοχεύουν τους ηνιόχους και τα άλογα. Την ίδια στιγμή οι πεζέταιροι, χτυπώντας τις σάρισες πάνω στις ασπίδες, δημιουργούν εκκωφαντικό θόρυβο. Τα άλογα των αρμάτων αφηνιάζουν και διασκορπίζονται.

Ανήσυχος, ο Δαρείος διατάζει την εμπλοκή του συνόλου του ιππικού του. Πολλοί όμως κινούνται προς τα αριστερά, είτε από διαταγή είτε από λάθος, για να υποστηρίξουν τους Σκύθες και τους Βακτρίους ιππείς. Δημιουργούνται κενά στην περσική παράταξη. Ο Αλέξανδρος τα αντιλαμβάνεται. Δίνει πρώτα εντολή να ενισχυθεί το σημείο εκείνο ώστε να αντέξει. Έπειτα ξεκινά με τους Εταίρους την καταδρομική κίνηση κατευθείαν προς το κέντρο της εχθρικής παράταξης για να εκμεταλλευτεί το ρήγμα. Στόχος: να προσεγγίσει το βασιλικό άρμα του Δαρείου.

 Ο Αλέξανδρος μανιασμένος μαζί με τους Εταίρους προχωρά μέσα από τις γραμμές των επίλεκτων ιππέων και των Ελλήνων μισθοφόρων που ήταν γύρω από τον Δαρείο. Οι δύο βασιλιάδες θα βρεθούν σε απόσταση βολής ο ένας από τον άλλον. Ο Αλέξανδρος εξαπολύει ένα ακόντιο που σκοτώνει τον ηνίοχο του άρματος. Η φρουρά προσπαθεί να προστατεύσει τον βασιλιά μέσα σε ένα πραγματικό χαλασμό από ποδοβολητά,κλαγγές όπλων,πολεμικές ιαχές, και πτώματα παντού σκορπισμένα στη γη. 

Η προσπάθεια του Αλέξανδρου να συλλάβει ή να σκοτώσει τον Δαρείο,που θα σήμαινε οριστικά και την κατάλυση της αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών,δε θα πετύχει.Τα άλογα του βασιλικού άρματος,χωρίς τον έλεγχο του ηνίοχου,θα αφηνιάσουν.Ο Δαρείος έγκαιρα θα ανέβει σε μια φοράδα και θα απομακρυνθεί καλπάζοντας.

Είναι η δεύτερη φυγή του μετά την Μάχη της Ισσού. Δειλία θα έλεγαν οι περισσότεροι· σοφή κίνηση, όμως, σύμφωνα με την περσική αντίληψη για τον βασιλικό θρόνο, που έπρεπε να παραμείνει σε περσικά χέρια. Ο Δαρείος είναι βέβαιο ότι θα αναζητήσει μια τρίτη ευκαιρία για να πάρει πίσω όσα του έχει αφαιρέσει μέχρι τώρα ο Αλέξανδρος.

 Η μάχη με τη φυγή του Δαρείου φαίνεται να έχει κριθεί,αν και η μάχη είναι ακόμα σε ένα αρχικό στάδιο.Η φυγή του βασιλιά έχει ως αποτέλεσμα την φυγή των επίλεκτων και βασικών τμημάτων των Περσών που ήταν γύρω από τον Δαρείο.Οι πυκνές φάλαγγες των Μακεδόνων, με τις προτεταμένες σάρισσες, προχωρούσαν σε πυκνό σχηματισμό σαρώνοντας τον εχθρό.

Στα δεξιά όμως της μακεδονικής παράταξης, το ιππικό του Βήσσου είχε αποδεκατίσει τους Θεσσαλούς ιππείς. Πιθανότατα ο Αλέξανδρος, μετά τη φυγή του Δαρείου, στράφηκε προς την πλευρά αυτή για την αναχαίτιση του εχθρού. Ο επικεφαλής Βήσσος, μαθαίνοντας την αποχώρηση του Δαρείου, εγκαταλείπει με τη σειρά του τη μάχη.

Και ενώ στο κέντρο και στα δεξιά της μακεδονικής παράταξης η κατάσταση είχε εξελιχθεί άκρως θετικά, στα αριστερά η εξέλιξη ήταν πολύ δύσκολη. Η παράταξη του Παρμενίωνα έδινε πολύ δύσκολο αγώνα απέναντι στις δυνάμεις του Μαζαίου και δέχτηκε πολύ μεγάλη πίεση. Εκεί η αντιμετώπιση των αρμάτων ήταν ιδιαίτερα δύσκολη και υπήρξαν απώλειες για τους Μακεδόνες. Την ίδια στιγμή, Πέρσες ιππείς είχαν υπερκεράσει από τα αριστερά όλη την παράταξη και έφτασαν μέχρι το σημείο που φυλάσσονταν τα σκευοφόρα καθώς και αιχμάλωτοι.Στόχος τους ήταν η απελευθέρωση της βασιλικής οικογένειας που κρατούσε ο Αλέξανδρος από τη μάχη της Ισσού και μετά.

Οι άνδρες του Μαζαίου τελικά,που αντιμετωπίστηκαν από την δεύτερη σειρά της φάλαγγας προκάλεσαν καταστροφές,πήραν λάφυρα και αιχμαλώτους, δεν κατάφεραν όμως να πάρουν τη βασίλισσα, μητέρα του Δαρείου, η οποία παραδόξως αρνήθηκε να τους ακολουθήσει.

 Όμως το  ρήγμα που δημιουργήθηκε στην αριστερή πτέρυγα από το γεγονός ότι η πλευρά αυτή δεν μπόρεσε να ακολουθήσει την λοξή κίνηση όλης της παράταξης ήταν σημαντικό.Στο κενό που δημιουργήθηκε διείσδυσαν Πέρσες και Ινδοί ιππείς, αποκόπτοντας τις μακεδονικές φάλαγγες.Ο κίνδυνος της κατάρρευσης της αριστερής πτέρυγας ήταν υπαρκτός και ανάγκασε τον έμπειρο στρατηγό να στείλει μήνυμα στον Αλέξανδρο.Η αντίδραση του ήταν οργισμένη.Πιθανότατα γιατί δεν του έδωσε τη δυνατότητα να καταδιώξει τον Δαρείο όπως αυτός ήθελε και υποχρεώθηκε να γυρίσει για να βοηθήσει το αριστερό μέτωπο.

Καθώς μαζί με τους Εταίρους κινούνταν προς το σημείο που υπήρχε ο κίνδυνος έπεσαν πάνω στους υποχωρούντες αντιπάλους.Ήταν ιππείς που επέστρεφαν από τον χώρο των σκευοφόρων συντεταγμένα.Ακριβώς στο σημείο αυτό επρόκειτο να λάβει χώρα ίσως η σκληρότερη ιππομαχία ανάμεσα στους άνδρες του Αλέξανδρου και στους έφιππους πολεμιστές του εχθρού, που είχαν αποκοπεί από τις γραμμές τους και πλέον μάχονταν για την ίδια τους τη ζωή. Δεν επρόκειτο για μια συνηθισμένη ιππομαχία με ελιγμούς και ρίψεις ακοντίων. Ήταν μια μετωπική σύγκρουση, όπου η δύναμη του ιππέα, η αντοχή της ασπίδας και η ακρίβεια στο πλήγμα με το δόρυ είχαν τον πρώτο λόγο.Οι Μακεδόνες ιππείς μπορεί να επικράτησαν, όμως το τίμημα ήταν βαρύ. Περίπου 80 Εταίροι σκοτώθηκαν και πολλοί τραυματίστηκαν, ανάμεσά τους και ο Ηφαιστίωνας.

Τελικά ο Παρμενίωνας με τη συνδρομή του θεσσαλικού ιππικού κατάφερε να αποκρούσει τις επιθέσεις των εχθρών που οι περισσότεροι άρχισαν να υποχωρούν με την είδησης της φυγής του βασιλιά τους.

Άμεσα ο Αλέξανδρος, χωρίς να χάσει χρόνο, θα αρχίσει το κυνήγι του εχθρού, όσο ακόμα ήταν μέρα.Ήταν φανερό όμως ότι είχε καθυστερήσει. Στην πορεία τους θα συναντήσουν Πέρσες φυγάδες που,κατάκοποι, τραυματισμένοι και κυρίως διψασμένοι, θα αναζητήσουν λίγο νερό σε ρυάκια και ρέματα, που όμως κι αυτά θα θολώσουν από τα πατήματα τόσων ανθρώπων.

Λίγο προτού σκοτεινιάσει έφτασαν στις όχθες του ποταμού Λύκου,τέσσερις ώρες μακριά από το πεδιο της μάχης.Ο  Αλέξανδρος διέταξε να διαβούν τον ποταμό και αμέσως μετά αποφάσισε να στρατοπεδεύσουν για να ξεκουραστούν οι άνδρες.Έλπιζε ότι θα τον προλάβαινε στα Άρβηλα,όπου έφτασε την επόμενη ημέρα,όμως ο Δαρείος δε στάθηκε ούτε εκεί,αλλά συνέχισε την υποχώρησή του.Στα χέρια του Μακεδόνα βασιλιά έπεσαν πάλι τα βασιλικά λάφυρα,η άμαξα και τα όπλα του.Η προσπάθεια για να συλληφθεί ο Δαρείος φαινόταν προς το παρόν ότι είχε πάρει τέλος.

Αποτίμηση-συμπεράσματα 

Στα Γαυγάμηλα,σε συνθήκες μάχης που ευνοούσαν απόλυτα τους Πέρσες θριάμβευσε η ιδιοφυΐα,η τόλμη και η ταχύτητα του Αλέξανδρου.Η ταχύτητα στις αποφάσεις,στους ελιγμούς στην καθοριστική κίνηση ήταν πάντα ένα στοιχείο που του έδινε το πλεονέκτημα για τη νίκη.Εκεί που άλλοι δίσταζαν, αυτός τολμούσε,κινδυνεύοντας και ρισκάροντας τις περισσότερες φορές,όμως στο τέλος νικούσε.

 Ο Αλέξανδρος απέδειξε ότι γνώριζε καλά την τακτική της λοξής φάλαγγας, την οποία δεκαετίες πριν είχε εφαρμόσει ο Επαμεινώνδας.Η εφαρμογή της τώρα όμως ήταν πιο σύνθετη.Απαιτούσε συνδυασμό όπλων,τους επίλεκτους πεζούς φαλαγγίτες και τους επίλεκτους έφιππους εταίρους, συντονισμό, ακρίβεια,κάλυψη και αλληλοβοήθεια από όλα τα τμήματα της στρατιάς. Το στρατήγημά του πέτυχε. Ο τρόπος διάταξης στο πεδίο της μάχης ήταν υποδειγματικός. Το συμπαγές τετράπλευρο με τις λοξές γωνίες και την κίνηση προς τα δεξιά ήταν το κλειδί, που οδήγησε στη νίκη.

 Οι απώλειες των Περσών ήταν τεράστιες. Ο κάμπος  γέμισε νεκρούς και τραυματίες. Οι αρχαίες πηγές μιλούν για δεκάδες χιλιάδες νεκρούς. Αντίθετα, οι απώλειες των Μακεδόνων ήταν μικρές, περίπου πεντακόσιοι ως χίλιοι άνδρες. 

Η τρίτη κατά σειρά νίκη του Αλέξανδρου, υπήρξε ολοκληρωτική και σήμανε ουσιαστικά το τέλος της ισχύος της Περσικής Αυτοκρατορίας. Από τη στιγμή εκείνη ο Αλέξανδρος θεωρούνταν πλέον ο κυρίαρχος ολόκληρης της Ασίας. Όσο όμως ο Δαρείος  παρέμενε ζωντανός και δεν είχε ακόμη υποταχθεί στον νέο βασιλιά, ο θρίαμβος αυτός δεν μπορούσε να θεωρηθεί πλήρης. Η εκκρεμότητα αυτή δεν επέτρεπε στον Αλέξανδρο ούτε να ησυχάσει ούτε να απολαύσει όλα όσα είχε πετύχει μετά από τρία χρονια συνεχούς εκστρατείας,πολλά χιλιόμετρα  μακριά από την Πέλλα. Μόνο με τη σύλληψη ή την οριστική εξουδετέρωση του αντιπάλου του θα μπορούσε να αισθανθεί ότι ο αγώνας είχε πραγματικά ολοκληρωθεί...

 

Συνεχίζεται...