Αλέξανδρος Υψηλάντης: Ο πρωτεργάτης της Επανάστασης του 1821
Αγαθός και ονειροπόλος, ευσυγκίνητος και ενθουσιώδης, στρατιωτικός και λόγιος, ανιδιοτελής πατριώτης, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης υπήρξε αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας. Η συμβολή του στο ξεκίνημα της Επανάστασης, καθώς και η ηρωική και μοναχική του πορεία, σημάδεψαν τον Αγώνα των Ελλήνων για την ανεξαρτησία.
Ο μονόχειρας πρίγκιπας με το ανατολίτικο πρόσωπο,το λεπτό μουστάκι και το ευθυτενές παράστημα ήταν μια πολυδιάστατη και σύνθετη προσωπικότητα.Διακρίθηκε στα πεδία των μαχών, έχασε το χέρι του,ανταμείφθηκε και έγινε υπασπιστής του Τσάρου,παρέμεινε ευγενής και με καλούς τρόπους,ένας ήρωας μορφωμένος που μιλούσε σιγανά αλλά εύγλωττα και με σαγήνη, άνθρωπος με ισχυρότατο αξιακό σύστημα αφού αρνήθηκε να αποδράσει από τη φυλακή που έγινε ουσιαστικά και ο τάφος του.
γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης
Καταγωγή -Οικογένεια
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης γεννιέται το 1792 στην Κωνσταντινούπολη. Καταγόταν από μεγάλη φαναριώτικη οικογένεια με μακρά παράδοση στην οθωμανική διοίκηση και τη διπλωματία. Χάρη στη σημαντική θέση που κατείχε ο πατέρας του, Κωνσταντίνος Υψηλάντης, ηγεμόνας της Βλαχίας και της Μολδαβίας, ο Αλέξανδρος μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον που του προσδίδει σημαντική μόρφωση,στρατιωτική και πολιτική εμπειρία.
Συνολικά, όλη η οικογένεια Υψηλάντη είναι από εκείνες που τίμησαν όσο λίγες την καταγωγή τους, θυσίασαν τα πάντα για την Ελλάδα και έμειναν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη ως ήρωες.Έφεραν μια βαριά κληρονομιά. Καταγόμενοι, σύμφωνα με τις γραφές, από τους Κομνηνούς της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, πολυμαθείς όλοι τους, κατείχαν σπουδαίες θέσεις στην Υψηλή Πύλη ή στη Ρωσία: ηγεμόνες, πρίγκιπες, μεγάλοι διερμηνείς, άξιοι στρατιωτικοί. Γι’ αυτό και η προσφώνηση «πρίγκηψ» θα συνοδεύει για πάντα τον Αλέξανδρο, όπως και τον άλλο σπουδαίο αδελφό του, τον Δημήτριο Υψηλάντη.
Ο Κωνσταντίνος Υψηλάντης ήταν από τους Φαναριώτες που έδρασαν με στόχο να αποδυναμώσουν την οθωμανική κυριαρχία στα Βαλκάνια. Διορίζεται ηγεμόνας της Μολδαβίας το 1799 και αργότερα της Βλαχίας το 1802, ενώ συνεργάζεται και ενισχύει οικονομικά τον Καραγεώργη και τη σερβική εξέγερση. Μετά τις αναταραχές καταφεύγει στη Ρωσία, όπου ζει υπό την προστασία του τσάρου μέχρι τον θάνατό του, το 1816.
Αξιωματικός του ρωσικού στρατού
.Ο πρωτότοκος γιος του, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, μεγαλώνοντας στο πολιτικοστρατιωτικό κλίμα της εποχής, γνωρίζει από νωρίς τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Εντάσσεται στον ρωσικό στρατό και αρχίζει μια σπουδαία στρατιωτική πορεία.
Το 1812 η Ρωσία αντιμετωπίζει τον Ναπολέοντα και ο Υψηλάντης βρίσκεται στην πρώτη γραμμή, όπου διακρίνεται για την ανδρεία του. Η Ρωσία μόλις έχει απαλλαγεί από τον εισβολέα, όμως τα ρωσοπρωσικά στρατεύματα την άνοιξη του 1813 ηττώνται από τους Γάλλους στη Δρέσδη. Εκεί ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διακρίνεται ξανά, αλλά ο ηρωισμός του πληρώνεται ακριβά: ένα χτύπημα γαλλικού σπαθιού τον τραυματίζει βαριά. Οι στρατιωτικοί γιατροί κρίνουν ότι υπάρχει άμεσος κίνδυνος γάγγραινας και σήψης. Η ιατρική της εποχής δεν επιτρέπει θεραπεία. Για να σωθεί η ζωή του, αποφασίζεται ο ακρωτηριασμός του δεξιού χεριού. Ο Υψηλάντης συνεχίζει τη στρατιωτική του σταδιοδρομία και προάγεται σε υποστράτηγο. Ο ακρωτηριασμός καθιερώνει τη φήμη του ως μονόχειρου στρατηγού και σύμβολο προσωπικής θυσίας, στοιχείο που ενισχύει το κύρος του όταν αργότερα αναλαμβάνει την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας.
Ο τσάρος Αλέξανδρος Α΄ τον θαυμάζει και τον επαινεί για τον ηρωισμό του.Τον δέχεται στην αυτοκρατορική αυλή και τον τοποθετεί στο στενό στρατιωτικό του περιβάλλον. Ο Υψηλάντης, παρότι μονόχειρας, φτάνει στον βαθμό του στρατηγού,γίνεται υπασπιστής του τσάρου.Αυτή η θέση, το όνομα που φέρει και το κύρος που έχει αποκτήσει θα τον οδηγήσουν στην ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας.
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, πέρα από στρατιωτικός, είναι άνθρωπος με κουλτούρα και παιδεία, με σχέσεις σε κύκλους σπουδαίων ανθρώπων της εποχής του. Αποτινάζει την τρυφηλή ζωή της αριστοκρατίας ως πρίγκιπας, αφήνει πίσω τις συζητήσεις με τον φίλο του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν και τις ανέμελες συναναστροφές με πριγκίπισσες της ευρωπαϊκής αυλής. Με μια συνειδητή ρήξη με τον κόσμο της αριστοκρατίας μπαίνει στη φωτιά ενός αβέβαιου πολέμου, ρισκάροντας τα πάντα. Λόγιος και ιδεαλιστής, δεν αντιμετωπίζει την επανάσταση ως προσωπική φιλοδοξία αλλά ως ιστορικό χρέος· εγκαταλείπει την ασφάλεια και το κύρος της ευρωπαϊκής ζωής και επιλέγει τον δρόμο της θυσίας, απόφαση που σφραγίζει τη φυσιογνωμία του και εξηγεί τη μοναχική, συχνά παρεξηγημένη, πορεία του στον Αγώνα.
Η Φιλική Εταιρεία
Καποδίστριας και Υψηλάντης
Στα 1820,έξι χρόνια μετά την ίδρυσή της,η Φιλική Εταιρεία των τριών εμπόρων της διασποράς,ξεπερνούσε τα 3.000 μέλη.Η οργάνωση είχε απλωθεί σε όλη τη βαλκανική χερσόνησο.Ηγεμόνες,διπλωμάτες,οπλαρχηγοί,έμποροι,ιερείς και απλοί άνθρωποι είχαν δώσει τον όρκο της ελευθερίας και ανέμεναν το σύνθημα για τον ξεσηκωμό. Η οργάνωση,όσο ποτέ άλλοτε,χρειαζόταν έναν αργηγό,ώστε η περίφημη "Αόρατος Αρχή" να γίνει γνωστή να εμπνεύσει και να καθοδηγήσει τον Αγώνα για την ελευθερία.
Αρχικά, η οργάνωση στράφηκε στον πιο επιφανή Έλληνα της εποχής, τον κόμη Ιωάννη Καποδίστρια, υπουργό του Τσάρου. Για τον σκοπό αυτό ο Ξάνθος έφτασε στην Αγία Πετρούπολη τον Ιανουάριο του 1820, προκειμένου να τον συναντήσει. Ο γνωστός σε όλη την Ευρώπη Έλληνας διπλωμάτης είχε πληροφορηθεί την ύπαρξη της Φιλικής Εταιρείας ήδη από το 1816. Ο Ξάνθος του ανέλυσε τα σχέδια: η επανάσταση θα γινόταν από τους ίδιους τους Έλληνες, ενώ από τον Τσάρο θα ζητούνταν οικονομική στήριξη του Αγώνα. Ο Καποδίστριας άκουσε προσεκτικά, αλλά συμπέρανε ότι από τη Ρωσία οι Φιλικοί τελικά θα ζητούσαν και άμεση στρατιωτική βοήθεια. Γνώριζε πολύ καλά ότι αυτό, μέσα στο διπλωματικό πλαίσιο της εποχής, ήταν αδύνατο. Συνέστησε λοιπόν να σταματήσουν προσωρινά οι ενέργειες και να περιμένουν ώσπου να διαμορφωθεί μια πιο ευνοϊκή συγκυρία. Δεν απέκλεισε την επανάσταση ούτε αρνήθηκε κατηγορηματικά την ανάληψη της αρχηγίας· έκρινε όμως ότι έπρεπε να περιμένουν. Όταν τελείωσε η συνάντηση, ο Καποδίστριας ήταν βέβαιος ότι οι Φιλικοί δεν θα έκαναν πίσω. Ο ίδιος, ωστόσο,λόγω της σημαίνουσας θέσης τους, για να μη θεωρηθεί ότι η Ρωσία βρίσκεται πίσω από την ελληνική υπόθεση και δημιουργηθούν διπλωματικές εμπλοκές.ιδίως με την Αυστρία του Μέτερνιχ. προτίμησε να παραμείνει εκτός.
Ο Ξάνθος θα παραμείνει στη ρωσική πρωτεύουσα και, με δική του πρωτοβουλία, κρίνοντας επείγον το θέμα της αρχηγίας, θα προσπαθήσει να προσελκύσει στην αρχηγία της Εταιρείας τον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Ο ενθουσιώδης και ανυπόκριτος πατριωτισμός του πρίγκιπα, γόνου της μεγάλης φαναριώτικης οικογένειας, ήταν γνωστός. Ο υπασπιστής του Τσάρου ήταν προσηλωμένος στο «όνειρο της νεότητός» του, όπως αποκαλούσε την επιθυμία του για την απελευθέρωση της Ελλάδας, επιδιώκοντας να εκμεταλλευθεί τη διεθνή συγκυρία.
Το ενδεχόμενο μύησής του στη Στοά «Τρεις Αρετές», η ενίσχυση διαφόρων φιλελληνικών εταιρειών, οι πιθανολογούμενες διασυνδέσεις του με φιλελεύθερους Ρώσους αξιωματικούς, κυρίως, καθώς και το γεγονός ότι οι αδελφοί του Δημήτριος, Νικόλαος και Γρηγόριος ήταν ήδη μέλη της Φιλικής Εταιρείας, ενθάρρυναν τον Ξάνθο να απευθυνθεί στον πρίγκιπα.
Ο Υψηλάντης, σύμφωνα πάντοτε με τον Ξάνθο, αποδέχθηκε τον τίτλο του «Γενικού Επιτρόπου της Αρχής» ή «Γενικού Εφόρου», αφού προηγουμένως ζήτησε να διαπιστώσει από τους καταλόγους των μελών το εύρος της Φιλικής Εταιρείας. Προτού ξεκινήσει τη δράση του, θέλησε να συναντήσει τον Καποδίστρια. Μετά από μια πρώτη διερευνητική επαφή, ο Υψηλάντης αποκάλυψε την ανάληψη της αρχηγίας αλλά και όλες τις πληροφορίες για τους Φιλικούς. Μίλησε με πάθος για την Εταιρεία, τόνισε ότι επρόκειτο για σοβαρή προσπάθεια και ότι τα μέλη της προέρχονταν από όλες τις κοινωνικές τάξεις. Ζήτησε στήριξη και βοήθεια, καθώς και μεσολάβηση για να συναντήσει τον Τσάρο.
Ο Καποδίστριας,συγκρατημένος και ρεαλιστής, υποσχέθηκε βοήθεια όσο και όπως μπορούσε, αλλά τον απέτρεψε από τη συνάντηση με τον αυτοκράτορα. Υψηλάντης και Καποδίστριας δεν επρόκειτο ποτέ να ξανασυναντηθούν. Τον Φεβρουάριο του 1821, όταν ο Υψηλάντης με τους άνδρες του θα διαβεί τον Προύθο, ο Καποδίστριας, μέσα σε ένα εξαιρετικά δυσμενές περιβάλλον στο Συνέδριο του Λάιμπαχ, θα δώσει διπλωματικό αγώνα αγώνα ώστε να μη σταλούν ευρωπαϊκά στρατεύματα εναντίον των επαναστατών.Θα πληροφορηθεί μέσα στη φυλακή ότι ο Ιωάννης Καποδίστριας εξελέγη Κυβερνήτης της Ελλάδας το 1827. Δεν θα προλάβει, όμως, να δει την άφιξή του στην πατρίδα, καθώς θα πεθάνει στη Βιέννη τον Ιανουάριο του 1828.
Στις 12 Απριλίου του 1820 στην Αγία Πετρούπολη ένα λιτό έγγραφο που υπογράφεται από τον Υψηλάντη και τον Ξάνθο σύμφωνα με το οποίο ο πρίγκιπας ορίζεται Γενικός Έφορος της Φιλικής Εταιρείας.Θα λάβει το συνθηματικό όνομα "Καλός" και τα στοιχεία Α Ρ θα τεθεί επικεφαλής του Αγώνα.Θα ενημερωθεί πλήρως, θα παραλάβει όλα τα έγγραφα και θα αναλάβει από δω και πέρα ο ίδιος πρωτοβουλίες για τον συντονισμό της δράσης όλων των μελών αλλά και το σχεδιασμό.Στόχος ήταν η δημιουργία του τελικού φορέα,του τελικού οργανισμού της Εταιρείας που θα αναλάμβανε να ξεκινήσει την επανάσταση.
Η είδηση της ανάληψης της αρχηγίας από τον Υψηλάντη,όπως αποτυπώνεται μέσα από τις επιστολές των μελών,προκαλεί ικανοποίηση και ενθουσιασμό.
Αρχηγός του Αγώνα
Από το καλοκαίρι του 1820 οι κινήσεις πυκνώνουν. Ο Υψηλάντης λαμβάνει άδεια απεριορίστου χρόνου από τον ρωσικό στρατό, επικαλούμενος λόγους υγείας. Αφήνει την Πετρούπολη, περνά από το Κίεβο και στα τέλη Αυγούστου φτάνει στην Οδησσό.
Η πόλη μετατρέπεται σε κέντρο μυστικών συναντήσεων και επαναστατικών διεργασιών. Στρατολογούνται νέα μέλη, συγκεντρώνονται χρήματα, ανταλλάσσονται πληροφορίες. Οι άνθρωποι της Φιλικής Εταιρείας κινούνται προσεκτικά αλλά με ταχύτητα.
Η διεθνής συγκυρία παραμένει δύσκολη. Η Ευρώπη βρίσκεται υπό την Ιερή Συμμαχία και την πολιτική του Μέτερνιχ. Ωστόσο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία αντιμετωπίζει σοβαρά εσωτερικά προβλήματα: η ανταρσία του Αλή πασά, οι συγκρούσεις με τους Σουλιώτες και οι αναταραχές στην Περσία, στη Συρία και στην Αραβία αποδυναμώνουν τη θέση της.
Ο Υψηλάντης, με τον ενθουσιασμό που τον χαρακτήριζε,δίχως όμως τη διορατικότητα του πολιτικού ή του διπλωμάτη, πιστεύει λανθασμένα, όπως θα αποδειχθεί, ότι ο τσάρος Αλέξανδρος θα συνδράμει την επανάσταση και υπολογίζει και στην επιρροή του Καποδίστρια.
Στο Ισμαήλιο – Το πολεμικό συμβούλιο των Φιλικών
Την 1η Οκτωβρίου 1820 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης φτάνει στο Ισμαήλιο της Βεσσαραβίας και συγκαλεί σύσκεψη των επιφανών στελεχών της Φιλικής Εταιρείας. Ανάμεσά τους βρίσκονται ο Ξάνθος, ο Περραιβός, ο Παπαφλέσσας, ο Μαζαράκης, ο Θέμελης και άλλοι. Λόγω επιδημίας πανούκλας οι περισσότεροι βρίσκονται σε καραντίνα, γεγονός που δυσκολεύει τις συνεδριάσεις, χωρίς όμως να τις σταματά.
Το φλέγον θέμα είναι το «Γενικό Σχέδιον»,δηλαδή πού και πότε θα αρχίσει η επανάσταση.Προτείνεται εξέγερση στην Κωνσταντινούπολη και πυρπόληση του οθωμανικού στόλου, αντιπερισπασμό στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και τελική κάθοδο του Υψηλάντη στην Πελοπόννησο, όπου θεωρείται ότι υπάρχουν οι καλύτερες προϋποθέσεις για γενικευμένη επανάσταση. Παράλληλα εξετάζεται η ανάγκη συνεννόησης με Σέρβους και Μαυροβούνιους για συντονισμό και κοινό αγώνα.
Οι πιο έντονες αντιπαραθέσεις αφορούν τον Μοριά: αν είναι έτοιμος και πότε πρέπει να ξεσπάσει η εξέγερση. Ο Περραιβός εκφράζει επιφυλάξεις για την ετοιμότητα, ενώ ο Παπαφλέσσας υποστηρίζει με πάθος ότι η Πελοπόννησος είναι έτοιμη και περιμένει μόνο το σύνθημα. Τελικά αποφασίζεται να σταλούν απεσταλμένοι για να επισπεύσουν τις προετοιμασίες.
Ο Υψηλάντης απευθύνει προκήρυξη προς τους Έλληνες, τονίζοντας ότι η ελευθερία δεν θα δοθεί από ξένες δυνάμεις αλλά πρέπει να κατακτηθεί με ίδιες δυνάμεις. Το συμβούλιο καταλήγει στην απόφαση να μεταβεί ο ίδιος στην Πελοπόννησο μέσω Τεργέστης και να ορίσει εκεί τον χρόνο έναρξης της Επανάστασης, που αρχικά τοποθετείται στα τέλη του 1820 — σχέδιο που τελικά δεν θα υλοποιηθεί.
Αλλαγή σχεδίων-Η επανάσταση αρχίζει
Οι εξελίξεις, όμως, επιταχύνουν τα γεγονότα. Η δράση του Ρουμάνου επαναστάτη Τούντορ Βλαντιμιρέσκου στη Βλαχία και οι πληροφορίες για διαρροές μυστικών και συλλήψεις Φιλικών,οι συγκεχυμένες και πολλές φορές παραποιημένες πληροφορίες αναγκάζουν τον Υψηλάντη να επισπεύσει την έναρξη. Στις 16 Φεβρουαρίου 1821 στο Κισινιάου αποφασίζεται να εγκαταλειφθεί το σχέδιο καθόδου στην Πελοπόννησο και η επανάσταση να ξεκινήσει από τη Μολδαβία.
«Η ώρα έρχεται, ω Έλληνες...Εις τα όπλα, λοιπόν, φίλοι· η Πατρίς μας προσκαλεί».
Συνεχίζεται...
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου