Η Άνοδος στον Θρόνο του Η Ρ Α Κ Λ Ε Ι Ο Υ (610μ.Χ,)

 Στην Ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία δεν ήταν καθόλου σπάνιο το φαινόμενο η ανικανότητα ή η αυταρχικότητα των αυτοκρατόρων να κινητοποιεί τα αντανακλαστικά του στρατού, των δήμων ή των ανώτερων αξιωματούχων του παλατιού, οδηγώντας σε κινήσεις ανατροπής και αντικατάστασής τους. Παρότι η βασιλική εξουσία θεωρητικά στηριζόταν στην κληρονομική αρχή και στη θεϊκή νομιμοποίηση, στην πράξη η αρχή αυτή δεν ακολουθήθηκε με απόλυτη προσήλωση, όπως συνέβαινε σε άλλα μεσαιωνικά κράτη. Η σταθερότητα του θρόνου εξαρτιόταν συχνά από την προσωπική ικανότητα του ηγεμόνα, τη σχέση του με τον στρατό, τις φατρίες και τους δήμους της πρωτεύουσας, αλλά και από τη συνοχή της αυλικής ιεραρχίας. Έτσι, όταν ένας αυτοκράτορας αποδεικνυόταν ανεπαρκής, αδύναμος ή τυραννικός, οι μηχανισμοί αυτού του πολύπλοκου πολιτικού συστήματος ενεργοποιούνταν, συχνά με τη μορφή στρατιωτικών στάσεων, παλατιανών συνωμοσιών ή λαϊκών εξεγέρσεων, προκειμένου να αναδειχθεί ένας νέος, ικανότερος ή τουλάχιστον αποδεκτότερος ηγεμόνας.

 

 γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης 

Μια τέτοια περίπτωση ήταν η στάση και η ανατροπή του επικίνδυνου αυτοκράτορα Φωκά από τον Ηράκλειο, τον Οκτώβριο του 610, στην Κωνσταντινούπολη.Η εξέγερση ξεκίνησε από την Αφρική και στη συνέχεια υποστηρίχθηκε από μεγάλο μέρος του στόλου, του στρατού και των δήμων της πρωτεύουσας. Ο Ηράκλειος κινήθηκε προς την Κωνσταντινούπολη επικεφαλής ισχυρής δύναμης, γεγονός που οδήγησε στην πτώση ενός από τους πιο αμφιλεγόμενους και βίαιους ηγεμόνες του Βυζαντίου. Την ίδια στιγμή άνοιγε ο δρόμος για την άνοδο στον θρόνο ενός ικανότατου αυτοκράτορα, όπως θα αποδεικνυόταν αργότερα μέσα από το έργο και τις μεταρρυθμίσεις του.

 

Ο ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ

Ο Ηράκλειος καταγόταν από την Καππαδοκία, αλλά μεγάλωσε και ανδρώθηκε στην Εξαρχία της Αφρικής,στην Καρχηδόνα, όπου ο πατέρας του, Ηράκλειος ήταν έξαρχος με μεγάλη στρατιωτική και διοικητική ισχύ.Ο νεαρός Ηράκλειος είχε ήδη αποκτήσει φήμη ως ικανός στρατιωτικός και διοικητής, λαμβάνοντας μέρος σε επιχειρήσεις του εξαρχίας και συνεργαζόμενος στενά με τον πατέρα του στη διοίκηση της Καρχηδόνας. Η  σημαντική θέση της οικογένειας στην Αφρική,οι ικανότητες οι στρατιωτικές που είχε επιδείξει και βέβαια η αυξανόμενη δυσαρέσκεια στρατού και λαού απέναντι στον Φωκά τον ανέδειξαν σε φυσικό ηγέτη της εξέγερσης. Με την υποστήριξη του  στόλου και συμμάχων σε όλη την ανατολική Μεσόγειο, ο Ηράκλειος εκστρατεύει τελικά κατά της Κωνσταντινούπολης, ανατρέποντας τον Φωκά και αναλαμβάνοντας τον αυτοκρατορικό θρόνο το 610.

 

Ο ΦΩΚΑΣ  

Ο Φωκάς, που ανήλθε στον θρόνο το 602 ανατρέποντας τον Μαυρίκιο, υπήρξε μια από τις πλέον σκοτεινές και αμφιλεγόμενες μορφές της βυζαντινής ιστορίας. Προερχόμενος από τα κατώτερα στρώματα του στρατού και καταλαμβάνοντας την εξουσία μέσω στάσης, δεν είχε ούτε στρατιωτικές ούτε διοικητικές ικανότητες.Το χειρότερο βέβαια ήτα ότι επρόκειτο για ένα βάναυσο και μοχθηρό άνθρωπο που κυβέρνησε με σκληρότητα, κάνοντας πολιτική με αιματηρές εκκαθαρίσεις, καταδίωξη αντιπάλων.Στη διοίκηση και στην ανώτερη ιεραρχία του παλατιού επικρατούσε φόβος,διενέξεις και ανταγωνισμοί που συντελούσαν στη κακοδιοίκηση και αναταραχή.Στα χρόνια του Φωκά έγιναν πολλές εσωτερικές επαναστάσεις, οι Άβαροι, που επιτέθηκαν στη Θράκη κατευνάστηκαν με τεράστιες χορηγίες, ενώ οι Πέρσες, υπό τον Χοσρόη Β’ κατέλαβαν πολλές περιοχές της αυτοκρατορίας και έφτασαν μέχρι τη Χαλκηδόνα, επί της ασιατικής όχθης του Βοσπόρου, απέναντι από την Κωνσταντινούπολη.Για όλους αυτούς τους λόγους μεγάλο μέρος του στρατού, του λαού και των δήμων της Πόλης είδε στον Ηράκλειο τον σωτήρα που θα απάλλασσε την αυτοκρατορία από την τυραννία του Φωκά.

 

 Η άφιξη του Ηρακλείου και η εξέγερση στην Πόλη

Στις 3 Οκτωβρίου 610, ο Ηράκλειος φτάνει από την Καρχηδόνα στην Κωνσταντινούπολη και αποβιβάζεται στο Έβδομον. Ο στόλος του, μετά από σύντομη ναυμαχία, καταστρέφει μεγάλο μέρος του αυτοκρατορικού στόλου του Φωκά.

Η είδηση της άφιξής του προκαλεί έκρηξη ενθουσιασμού.Οι Πράσινοι εξεγείρονται, απελευθερώνουν τους κρατούμενους συγγενείς του Ηρακλείου και στρέφονται εναντίον των Βένετων. Η αναταραχή παραλύει την εξουσία του Φωκά.

Στις 4 Οκτωβρίου, ο Φωκάς συλλαμβάνεται από τις δυνάμεις του Ηρακλείου. Η αυτοκρατορική φρουρά των Εξκουβιτόρων έχει ήδη λιποτακτήσει και προσχωρήσει στον νέο ισχυρό άνδρα της αυτοκρατορίας.

Την επόμενη ημέρα, 5 Οκτωβρίου, ο Φωκάς εκτελείται μαζί με τον αδελφό του και άλλους στενούς συνεργάτες του. Την ίδια ημέρα, η σύγκλητος και ο λαός προσφέρουν στον Ηράκλειο το αυτοκρατορικό στέμμα.

 Πώς περιγράφουν τα γεγονότα οι χρονικογράφοι της εποχής

 Οι συγγραφείς της εποχής περιγράφουν τον Φωκά ως έναν σκληρό, βίαιο, αδίστακτο και ανίκανο ηγεμόνα: ακόλαστο, μέθυσο και κτηνώδη. Του καταλογίζουν ότι εισήγαγε σκληρότατες και πρωτοφανείς μορφές βασανισμού εναντίον των πολιτικών του αντιπάλων.

Η πορεία του Ηρακλείου προς την Κωνσταντινούπολη

 Καθ’ όλη τη διαδρομή του προς τη Βασιλεύουσα, ο Ηράκλειος συναντά ενθουσιώδη υποδοχή. Σε κάθε στάση προστίθενται νέοι άνδρες στις δυνάμεις του, ενισχύοντας τον στόλο και το κύρος του.Ήταν νέος, μεγαλόσωμος, με επιβλητικό παρουσιαστικό, και πολύ σύντομα θα αποδείκνυε την αξία του, κατακτώντας ξεχωριστή θέση στη βυζαντινή ιστορία.

Ο Ηράκλειος εισέρχεται θριαμβευτικά στην Κωνσταντινούπολη με την υποστήριξη των Πρασίνων και πρακτικά χωρίς μάχη. Μετά τη σύλληψη του Φωκά, λαμβάνει χώρα ο ιστορικός διάλογος.

Ο Ηράκλειος, με επιβλητική μεγαλοπρέπεια, τον ρωτά:

-«Ούτως, άθλιε, την πολιτείαν διώκησας;

 «Αυτός είναι λοιπόν ο τρόπος με τον οποίο διοίκησες την αυτοκρατορία;»

Ο Φωκάς, παγωμένος και ατάραχος, απαντά:

 -«Συ κάλλιον έχεις διοικήσαι;»

«Γιατί; Μήπως εσύ θα την κυβερνήσεις καλύτερα;»

        

  Τα λόγια αυτά θύμωσαν αλλά και αιφνιδίασαν τον Ηράκλειο. Η απάντηση αυτή, θα μείνει χαραγμένη στη μνήμη του και θα την ανακαλεί κάθε φορά που θα βρίσκεται μπροστά σε κρίσιμες επιλογές ή θα κρίνεται για κάποιες αποφάσεις του. Η κατάληξη βέβαια του Φωκά ήταν ο θάνατος.

 

Ολα τα γεγονότα,τα έργα και τα κατορθώματα του Ηράκλειου ως αυτοκράτορα θα μας αποσχολήσουν σε επόμενα αφιερώματα.