Το μονοπάτι της μνήμης,η Καταστροφή της Σ Μ Υ Ρ Ν Η Σ,Γ΄ μέρος
Στις 13 Αυγούστου 1922 ξεκίνησε η πολυαναμενόμενη τουρκική επίθεση, η οποία διέσπασε με ευκολία τις ελληνικές γραμμές. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε φόβο και πανικό στους Έλληνες, ενώ η προοπτική αποχώρησης του στρατού ενίσχυσε την ανησυχία των κατοίκων της Σμύρνης και όσων είχαν καταφύγει εκεί για μεγαλύτερη ασφάλεια. Στις 18 Αυγούστου αποφασίστηκε η εκκένωση της Μκράς Ασίας με την εντολή να γίνει χωρίς να προκληθεί αναστάτωση στον άμαχο πληθυσμό. Εκδόθηκαν καθησυχαστικές ανακοινώσεις, ακόμη και όταν η πόλη άρχισε να κατακλύζεται από πρόσφυγες, ενώ ταυτόχρονα επιβλήθηκε απαγόρευση μετακίνησης πολιτών από την ενδοχώρα προς τα παράλια.
Διαβάστε...
Α΄μέρος…https://ellinoniroes.blogspot.com/2025/08/blog-post_19.html
Β΄μέρος https://ellinoniroes.blogspot.com/2025/08/blog-post_23.html
γράφει ο Θάνος Δασκαλοθανάσης
Η παρουσία του στη Σμύρνη και η στάση του απέναντι στις εξελίξεις έχουν προκαλέσει συζητήσεις. Παρέμεινε στη θέση του ακόμη και μετά την πολιτική αλλαγή και την επικράτηση των φιλοβασιλικών, γεγονός που έχει οδηγήσει αρκετούς ιστορικούς να θεωρούν ότι η τοποθέτησή του υπαγορεύτηκε από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Κατά τη διάρκεια της διοίκησής του απέφυγε να προχωρήσει σε ενέργειες που θα διευκόλυναν την οργάνωση του τοπικού ελληνικού πληθυσμού για την αναζήτηση πολιτικής λύσης και δεν έλαβε μέτρα προστασίας ενόψει της επερχόμενης κρίσης. Σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες, φέρεται να είχε δηλώσει προς την πολιτική ηγεσία της Αθήνας ότι η έλευση των Μικρασιατών προσφύγων θα μπορούσε να προκαλέσει πολιτική ανατροπή.
Οι Τούρκοι μπαίνουν στην Σμύρνη
Ο τουρκικός στρατός που πολλοί πίστευαν ότι θα είναι πειθαρχημένος και ότι δε θα επιτρέψει την λεηλασία,και ότι ο κίνδυνος είναι μόνο από τους ατάκτους εισέρχεται στη Σμύρνη. Την επόμενη μέρα μπαίνει θριαμβευτικά ο Κεμάλ στην "Γκιαούρ Ισμίρ". Τούρκοι στρατιώτες και πολίτες τον αποθεώνουν.Στην πόλη έχει απομείνει ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος,ο μόνος που αρνήθηκε να εγκαταλείψει το ποίμνιό του,παρά τις αντίθετες από πολλούς εκκλήσεις.Ο νέος διοικητής Νουρεττίν πασάς τον καλεί στο διοικητήριο και αφού τον καθυβρίζει,τον παραδίδει στον όχλο για να βρει φρικτό θάνατο.
Τετάρτη 13 Σεπτεμβρίου...
Η μεγάλη πυρκαγιά ξεκινά από την αρμένικη συνοικία.Ο Αρμένιος γιατρός Καραμπέτ Χατσεριάν,αυτόπτης μάρτυρας γράφει:
«Mετά το μεσημέρι,στις 2 η ώρα,ένα τεράστιο σύννεφο καπνού υψώνεται πάνω από το Χαϊνότς(...).Μέχρι τη δύση του ήλιου η η φωτιά έχει πλήξει τις ελληνικές γειτονιές,απ΄όπου πλήθη ανθρώπων συνωστίζονται προς την προκυμαία.Τα μεσάνυχτα η φωτιά έχει ήδη επεκταθεί και φτάνει με τεράστια ταχύτητα στην προκυμαία.Ανάλογα με την επέκταση της φωτιάς,το πλήθος των τρομοκρατημένων ανθρώπων στην προκυμαία πολλαπλασιάζεται και απλώνεται σαν τεράστιο κύμα ως την Πούντα...Όλα τα μεγαλοπρεπή κτίρια στην προκυμαία,η επιβλητική εταιρεία Οριένταλ Κάρπετ,το Σπόρτιγνκ Κλαμπ,το Θέατρο της πόλης,το Κραίμερ Παλλάς και άλλα θαυμάσια κτίρια γίνονται παρανάλωμα τους πυρός».
Τούρκοι άτακτοι (Τσέτες) καίνε, καταστρέφουν και σπέρνουν τον τρόμο. Χιλιάδες απελπισμένοι Χριστιανοί συνωστίζονται στην προκυμαία. Μπροστά τους βρίσκεται η θάλασσα, πίσω τους η φωτιά. Μέσα στον πανικό, άλλοι πέφτουν στο νερό, άλλοι προσπαθούν να σκαρφαλώσουν στα αγκυροβολημένα, ξένα, πολεμικά πλοία, τα οποία είχαν σταλεί για να προστατέψουν τις διπλωματικές και εμπορικές αποστολές των Δυτικών δυνάμεων.Οι εντολές τους όμως, ήταν αυστηρή ουδετερότητα.
«Δυο-τρεις κανονιές θα αρκούσαν για να συγκρατήσουν ή να περιορίσουν τις τουρκικές θηριωδίες», σημειώνει χαρακτηριστικά ο Αμερικανός πρόξενος George Horton και συνεχίζει:«Από την προκυμαία έβλεπα τη φωτιά να θεριεύει και να σαρώνει τα πάντα. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι συνωστίζονταν ανάμεσα στη θάλασσα και στις φλόγες. Οι κραυγές, οι στριγγλιές και το κλάμα γυναικών και παιδιών ανέβαιναν στον ουρανό. Τα ξένα πολεμικά πλοία ήταν αγκυροβολημένα λίγο πιο έξω· τα φώτα τους έλαμπαν μέσα στη νύχτα, αλλά καμιά βοήθεια δεν έφθανε. Ήταν το πιο φρικτό και απελπισμένο θέαμα που αντίκρισε ποτέ ανθρώπινο μάτι».
Ορισμένοι ξένοι ναύτες, παρά τις απαγορεύσεις, περισυλλέγουν πρόσφυγες στη θάλασσα,προκαλώντας αμηχανία στους ανωτέρους τους. Οι μαρτυρίες αυτών των ουδέτερων ξένων αποκαλύπτουν το μέγεθος της τραγωδίας: λεηλασίες, σφαγές, βιασμοί και κάθε μορφή βαρβαρότητας εις βάρος Ελλήνων και Αρμενίων.
Σημαντική ήταν η βοήθεια που προσέφεραν δυο πρόσωπα:
Ο Αμερικανός πρόξενος George Horton έμεινε στη Σμύρνη μέχρι την τελευταία στιγμή,καταγράφοντας τις δραματικές στιγμές και παρά τις εντολές ουδετερότητας που είχε, προσπάθησε να βοηθήσει τους πρόσφυγες,φρόντισε για τη διάσωση πολλών γυναικόπαιδων με παρεμβάσεις προς τα αμερικανικά πλοία που βρίσκονταν στο λιμάνι.Μετά την καταστροφή με βιβλία και δημοσιεύσεις κατήγγειλε τις σφαγές των Χριστιανικών πληθυσμών από τους Τούρκους και στηλίτευσε τη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων που δεν παρενέβησαν.
Ο Αζα Κεντ Τζένιγκς,ο Αμερικανός μεθοδιστής ιερέας στη Σμύρνη, ανέλαβε μόνος και με προσωπικές ενέργειες διαπραγματεύτηκε με την ελληνική κυβέρνηση, τους Αμερικανούς αλλά και τους Τούρκους, εξασφάλισε πλοία, καταφέρνοντας να μεταφέρει χιλιάδες ανθρώπους στα απέναντι νησιά.
Η νύχτα πέφτει στη Σμύρνη με τη φωτιά να ολοκληρώνει το καταστροφικό της έργο,ενώ θα σιγοκαίει μέχρι τις 17 Σεπτεμβρίου.Την προηγούμενη,στις 16 Σεπτεμβρίου με επίσημη ανακοίνωση του Νουρεττίν,Έλληνες και Αρμένιοι άνδρες από 18 ως 45 χρονών κηρύσσονταν αιχμάλωτοι πολέμου ενώ οι άλλοι μπορούσαν να αποχωρίσουν μέχρι την 1η Οκτωβρίου.Το σύνολο των συλληφθέντων μεταφέρθηκαν ως αιχμάλωτοι στο εσωτερικό για καταναγκαστικά έργα,μαζικά εκτελέστηκαν μικρασιάτες στρατιώτες ως υπαίτιοι "προδοσίας κατά της πατρίδας τους", ενώ ειδική τιμωρία επιφυλάχθηκε σε παπάδες και δασκάλους,καθώς θεωρήθηκε ότι αυτοί καλλιέργησαν την ελληνική εθνική συνείδηση και το μίσος κατά των Τούρκων.
Το «Καμάρι της Ανατολής» η «Ωραία Σμύρνη»,η πανέμορφη, πλούσια και ανθηρή πόλη, που ξεχώριζε για την κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρά και την αρχιτεκτονική της χάρη,δεν υπήρχε πια.Μετατράπηκε σε ερείπια και αποκαΐδια.
Ο Φαλίχ Ριφκί Ατάι, ένας από τους πιο γνωστούς διανοούμενους και πολιτικούς της κεμαλικής περιόδου,που βρισκόταν στη Σμύρνη εκείνη την εποχή γράφει:
«Ήταν άραγε υπεύθυνοι μόνο οι Αρμένιοι στη φωτιά,όπως μα είπαν τότε;Πολλοί υποστήριξαν πως ο Νουρεντίν πασάς ήταν αναμειγμένος στην υπόθεση.
«Γιατί κάψαμε τη Σμύρνη;Φοβόμασταν πως αν παρέμεναν οι επαύλεις,τα ξενοδοχεία,τα μπαρ,δεν θα απαλλασσόμασταν από τις μειονότητες.Δεν ήταν μια απλή καταστροφική ενέργεια,έχει να κάνει με ένα αίσθημα κατωτερότητας.Είναι σαν οποιοδήποτε σημείο θύμιζε Ευρώπη να ήταν καταδικασμένο να είναι χριστιανικό και ξένο,σίγουρα όχι δικό μας.Αν από την πόλη απέμεναν μόνο τα γυμνά χώματά της,θα ήτα άραγε αρκετό για να προστατευτεί η τουρκικότητά της;».
Σύμφωνα με μαρτυρίες του Horton και
άλλων ξένων διπλωματών, τα θύματα ανήλθαν σε δεκάδες χιλιάδες, με κάποιες
εκτιμήσεις να φτάνουν έως και τις 100.000.Όλα συνηγορούν στην εκτίμηση ότι ο ξεριζωμός χιλιάδων Ελλήνων από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο δεν υπήρξε απλώς η ατυχής κατάληξη μιας στρατιωτικής ήττας, αλλά το αποτέλεσμα μακροχρόνιων εκκαθαριστικών πολιτικών στο πλαίσιο του τουρκικού εθνικισμού.
18 Σεπτεμβρίου...Έχει σχεδόν ολοκληρωθεί η αποχώρηση των Ελλήνων στρατιωτών. Λίγο έξω από τη Σμύρνη, στον Τσεσμέ, τα υπολείμματα της ηττημένης ελληνικής στρατιάς επιβιβάζονται στα καράβια. Οι διαταγές είναι σαφείς: να μη μείνει στα χέρια του εχθρού ούτε μια σφαίρα,με εξαίρεση τα καταπονημένα υποζύγια που είχαν προσφέρει τόσα στον πόλεμο. Κάποιοι στρατιώτες εκτελούν την εντολή, άλλοι τα λυπούνται και τα αφήνουν ελεύθερα...
Η ερημιά και η σιωπή καλύπτουν το λιμάνι του Τσεσμέ, ενώ η βαριά σκιά του θανάτου συνοδεύει τους αμάχους που περιπλανώνται στα ερείπια. Στην εκκωφαντική αυτή σιωπή, η σάλπιγγα του πλοίου αναγγέλλει την αναχώρηση: το οριστικό αντίο στη γη της Ιωνίας, που σφραγίζει και το τέλος της Μεγάλης Ιδέας.
Τις επόμενες ημέρες, στην ίδια προκυμαία της Σμύρνης, επαναλαμβάνονται οι ίδιες σκηνές απόγνωσης και πανικού. Η είδηση της καταστροφής διαδίδεται ταχύτατα σε όλη τη Μικρά Ασία, τον Πόντο, την Ανατολική Θράκη και τις ακτές της Μαύρης Θάλασσας, ξεσηκώνοντας μεγάλα κύματα προσφύγων. Με τον φόβο και την αγωνία αποτυπωμένα στα πρόσωπά τους, εγκαταλείπουν τη γη τους. Άνθρωποι που μέχρι τότε ήταν νοικοκυραίοι αγρότες, περήφανοι κτηνοτρόφοι, θαλασσοδαρμένοι ψαράδες, μετατρέπονται σε άστεγους ξεριζωμένους. Φορτωμένοι με τα λιγοστά υπάρχοντά τους, με τα πόδια, με ζώα ή με κάρα, κατευθύνονται προς τα παράλια, αναζητώντας το πολυπόθητο καράβι που θα τους περάσει στην άλλη πλευρά του Αιγαίου, σε μια γη ξένη, αλλά πλέον αναγκαία για την επιβίωσή τους.
Οι εξελίξεις στην Αθήνα
Στην Αθήνα, με τα πλήθη των προσφύγων να καταφθάνουν, επικρατεί χάος. Ο Τύπος καλεί την κυβέρνηση να παραιτηθεί, ενώ ο Δημήτριος Γούναρης, ο πραγματικός ηγέτης των φιλοβασιλικών, απαντά με λογοκρισία και απαγόρευση συγκεντρώσεων. Ο αδύναμος βασιλιάς ζητά από τον λαό ενότητα και πειθαρχία. Την ίδια στιγμή, οι πρώτες ελλείψεις σε τρόφιμα –και ιδιαίτερα στο ψωμί– κάνουν την εμφάνισή τους, ενώ στους δρόμους της πρωτεύουσας κυκλοφορούν ένοπλοι υποστηρικτές του στέμματος. Η κυβέρνηση αλλάζει με την ανάδειξη του Νίκου Τριανταφυλλάκου στην πρωθυπουργία, αλλά μπροστά στη μεγάλη καταστροφή και τα άδεια ταμεία και αυτή η νέα φιλοβασιλική κυβέρνηση σηκώνει τα χέρια ψηλά. Η Αθήνα, όπως και οι υπόλοιπες περιοχές, έχει κατακλυστεί από πρόσφυγες, ενώ ο κύριος όγκος του στρατού βρίσκεται στη Χίο και τη Μυτιλήνη, εκτός του άμεσου ελέγχου της κυβέρνησης.
Το κίνημα του Πλαστήρα
Στις 11 Σεπτεμβρίου 1922 ξέσπασε το Κίνημα του Στρατού και του Στόλου στη Χίο και τη Μυτιλήνη, με επικεφαλής τον Νικόλαο Πλαστήρα, τον Στυλιανό Γονατά και τον Δημήτριο Φωκά, που απαίτησαν την παραίτηση του βασιλιά Κωνσταντίνου και της κυβέρνησης. Ο Κωνσταντίνος αναγκάστηκε να παραιτηθεί και να φύγει εξόριστος, αφήνοντας τον θρόνο στον γιο του, Γεώργιο Β΄, ενώ στις 15 Σεπτεμβρίου οι επαναστάτες μπήκαν θριαμβευτικά στην Αθήνα και συγκρότησαν την Επαναστατική Επιτροπή.
Θα ακολουθήσει η αναζήτηση ευθυνών και η παραπομπή σε άμεση δίκη των υπευθύνων για τη Μικρασιατική Εκστρατεία. Η λεγόμενη «Δίκη των Έξι» θα οδηγήσει στην καταδίκη κορυφαίων πολιτικών και στρατιωτικών στελεχών της φιλοβασιλικής παράταξης, οι οποίοι θεωρήθηκαν υπαίτιοι για την καταστροφή. Το δικαστήριο θα επιβάλει την εσχάτη των ποινών και στις 15 Νοεμβρίου 1922,παρά τις διεθνείς αντιδράσεις αλλά και του ίδιου του Βενιζέλου, εκτελέστηκαν στο Γουδί οι Δημήτριος Γούναρης (πρώην πρωθυπουργός), Νικόλαος Στράτος (πρώην πρωθυπουργός), Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης (πρώην πρωθυπουργός), Γεώργιος Μπαλτατζής (υπουργός Εξωτερικών), Νικόλαος Θεοτόκης (υπουργός Στρατιωτικών) και ο στρατηγός Γεώργιος Χατζανέστης (αρχιστράτηγος της Μικράς Ασίας).Πολλοί θα μιλήσουν για κάθαρση,ορισμένοι θα πουν ότι ήταν μια βιαστική και εσφαλμένη ενέργεια.Γεγονός είναι ότι συγκλόνισε τόσο την ελληνική κοινωνία όσο και τη διεθνή κοινή γνώμη, σηματοδοτώντας την κορύφωση της εσωτερικής κρίσης μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Συνεχίζεται...
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου